Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 9strona oryginału ↗

Kiedy nie ma dysonansu

Слово Просвіти, №33 за 2018 рік

Jeszcze jedna ciekawa część zbioru to odtworzenie bazarowych dialogów, odtworzenie osobliwości języka, przysłów i powiedzonek, kiedy sprzedawca z kupującym „targują się”, czyli próbują wynegocjować jak największą korzyść dla siebie. To również sztuka ludowa. A oprócz tego leksyka, dialogi, bogactwo leksykalne, które świadczy o tym, jak potężny rezerwat mogą dać Karpaty dla rozwoju języka ukraińskiego w ogóle. Cykl kolęd bożonarodzeniowych i widowisk to kolejna strona folklorystycznej interpretacji odwiecznych chrześcijańskich wątków. Widowiska jasełkowe z betlejemskimi gwiazdami przypominają przedstawienia jeszcze z XVII wieku i zaświadczają o jedności tradycji na terytorium dzisiejszej Ukrainy. I wreszcie o kołomyjkach i pieśniach. Ten rodzaj twórczości odzwierciedla precyzję ludowej frazy pieśniarskiej, a jednocześnie estetyczny światopogląd i realia życia. Przenikliwa obrazowość, subtelna spostrzegawczość znajdują oddźwięk u słuchacza. Oto kilka przykładów, które świadczą o wybitnym talencie ludowych twórców kołomyjek: „Malowane obłoczki, malowane zamki, sami się do siebie garną, kiedy idę do Lanki”, „Lata moje młodziutkie i lata młode, tak mi lata marnie płyniecie, jak kaczor po wodzie”, „Oj szła maszyna szynami w poprzek. Nam się było pokochać roczkiem naprzód”. Książka bez wątpienia stanie się okazją nie tylko do uzyskania prawdziwej estetycznej przyjemności z jej lektury, ale także źródłem dla nowych badań naukowych. klosia. Dobrze. Czasem chce się czegoś takiego… 6. Czas i tekst Myślę o tym, czy „Bez upiększania” pisało się na jednym oddechu? Sądzę, że nie. Choć i bez upiększania! Zapewne najpierw były osobne notatki-zaskoczenia, sugestywno-metaforyczne stany, pewne znakowe-kluczowe frazy, które przechodziły w notatnikowo-zdaniową materię. Zbierało się i przyzbierało przez jakiś czas, a z czasem do tego czasu jeszcze coś dochodziło. Bo wypuścić tekst tak po prostu – to igraszka, dla pisarza to niemałe ryzyko: naturalny proces książkowo-czytelniczego wyobcowania, rzecz jasna, nie pozwala powrócić do stworzonego-napisanego; a udoskonalone wznowienia – to już całkiem co innego. Gra czasu i tekstu – nieprzezwyciężona i niezgłębiona (dla niektórych, niegdyś, rozważań!) …To chyba nieco jednak wyjaśnia w rozumieniu gatunkowych osobliwości opowiastek-historii; wyraźne pragnienie Bohdana Melnyczuka, by stale być obecnym wśród swoich bohaterów, pisarz po prostu zobowiązany jest być artystycznym, czyniąc z człowieka człowieka. …Tak – nie na jednym oddechu, ale – na nieprzerwanym pisarskim oddechu. 7. P.S. …Zaprzeczę Bohdanowi. Jego „historie” – to jednak „do kawy”. Jednakże – nie „wiedeńskiej”, „americano”, „cappuccino” czy innych podobnych. One są do kawy mocnej, podwójnej, prawdziwej pisarskiej, roboczej. Taka kawa – na zawsze. To – jak krew (patrz, jak się powiedziało, samemu się spodobało). …I ogólnie: nie przykro, bez upiększeń. Bo prawdziwie. Jak i we wspomnianej książce. Dmytro STEPOWYK, doktor nauk teologicznych, profesor Ponowne wydanie tej książki w Narodowym Wydawnictwie Literatury Dziecięcej „Weselka” całkowicie obala tezę, jakoby młodzież interesowała się obecnie czymkolwiek, tylko nie Biblią. Mówiąc, że słyszeli, iż to Księga Boża, ale jeszcze więcej nasłuchali się o rzekomo licznych sprzecznościach w niej, konserwatyzmie, niekompatybilności z wymogami i wyzwaniami współczesnego świata. Minęły zaledwie dwa lata od pierwszego opublikowania książki, a tu popyt rośnie (i to przede wszystkim wśród młodego czytelnika, bo poprzedni nakład z 2014 roku szybko się rozszedł, a drugie wydanie zamówił Państwowy Komitet Telewizji i Radiofonii Ukrainy, co przewiduje rozpowszechnianie tylko dla bibliotek). Oba wydania zrealizowane są na wysokim poziomie (oryginał-makieta Mychajła Caryka), dużego formatu, w licznych malarskich i graficznych ilustracjach pierwszeństwo oddano arcydziełom światowym, wybitnym dziełom dawnej ukraińskiej sztuki sakralnej (ikona) oraz współczesnej. Czyli, jak to się mówi, to wartościowa książka nie tylko pod względem treści, ale także z uwagi na jej oprawę artystyczną. Prawdę mówiąc, Andrij Topaczewski zadziwił swoją książką. Należymy przecież do jednego pokolenia urodzonych pod koniec lat 30., obaj ukończyliśmy wydział dziennikarstwa Uniwersytetu Kijowskiego im. T.G. Szewczenki; pewien czas pracowaliśmy w mediach. Ale jeśli ja marzyłem o połączeniu swojego zawodu z filozofią, kulturoznawstwem i teologią, to Andrij, zgodnie z rodzinną tradycją – z biologią. Przecież jego rodzice poświęcili życie naukom botanicznym (lichenologia, hydrobiologia); brat – znany paleontolog. Jak to się stało, że mój kolega z wydziału przyszedł do biblistyki? Jego poprzednie prace w gatunku literatury popularnonaukowej i kino – scenariusze „Ci, którzy żyją obok”, „Uśmiechnijcie się do wilka”, książki „Warsztat Flory”, „Symfonia życia”, „Barwy ziemi” oraz wiele innych napisane są z pozycji ewolucjonizmu. Ale – nie ateizmu! W tym właśnie rzecz. Przecież uznanie stworzenia Świata przez Pana nie przeczy naukowym poglądom na rozwój życia… Obecnie obserwujemy ciekawe zjawisko: w nurcie rozwoju wiedzy naukowej o materii w ogóle i przyrodzie Ziemi w szczególności, naukowcy coraz częściej dochodzą do przekonania o powstaniu znanego nam Świata z woli wyższej siły, czyli stają się kreacjonistami (zwolennikami idei stworzenia). Dlatego nie ma żadnych niespodzianek czy jakiegoś, według współczesnej uczonej leksyki, poznawczego dysonansu w naszych relacjach z autorem. Co więcej: jak dla mnie, on w porę zastanowił się nad Biblią, tą Księgą ksiąg. Na pierwsze wydanie „Z Bożego ogrodu” zwrócili moją uwagę studenci Prawosławnej Akademii Teologicznej UCP Kijowskiego Patriarchatu, odkąd książka trafiła do biblioteki Akademii. Wypytywali o autora: czy jest prawosławny, katolikiem czy może protestantem – bo z treści to nie wynika, treść jest ogólnochrześcijańska… Musiałem opowiedzieć swoim wychowankom, przyszłym księżom, historię życia i twórczości autora. O tym, jak nie posłuchawszy krewnych, poszedł za powołaniem do nauk humanistycznych. Ale coś bardzo ważnego jednak pozostało z ojcowskiej nauki i ujawniło się z wielką siłą duchowego przekonania w tej wspaniałej książce. Lecz dokładnie wyjaśnić, w jaki sposób to się stało, nie zdołałem. Tak samo, jak nie mogę do dziś do końca uświadomić sobie, jak to ja, absolwent tego samego wydziału dziennikarstwa Kijowskiego Uniwersytetu Państwowego, w dobie Niepodległości zostałem profesorem uczelni duchownej. Mogę tylko przyjąć wiarą świadectwo ewangelistów. „Wiatr wieje, gdzie chce, i szum jego słyszysz, lecz nie wiesz, skąd przychodzi i dokąd podąża. Tak jest z każdym, kto narodził się z Ducha” (według św. Jana, 3:8), albo też podobne — według św. Łukasza, 12:12: „Duch Święty bowiem nauczy was w tej godzinie, co należy mówić!”. Właśnie te słowa mogą wyjaśnić, dlaczego ludzie świeccy, których światopogląd w młodych latach miałby kształtować się w kierunku wojująco-ateistycznym, nie tylko wzmocnili się w szacunku do wierzących, do całego Świata Bożego, ale też przeszli nie jeden światopoglądowy szczebel, aby poczuć potrzebę poznania Objawienia. Andrij Topaczewski, jako jeden z założycieli ukraińskiego ruchu ochrony przyrody, torował tę drogę swoimi filmami i książkami od lat 70. XX wieku. Ale chronić stworzony przez Boga świat roślin i zwierząt, zapominając lub nie zważając na sam początek Pisma Świętego, 1 rozdział Księgi Rodzaju (1:11—25), jest po prostu niemożliwe. Zatem jego nawrócenie do Biblii i jej istot było nieuniknione zarówno przez własne pochodzenie (pradziad Jakow Petrowycz — ksiądz, krewny Mychajła Hruszewskiego, rodzice — przyrodnicy), jak i w wyniku rozwoju zawodowego jako scenarzysty i pisarza. Co zaś nowego w 2. wydaniu jego, bez przesady, pięknej książki? Kapryśny dzisiejszy czytelnik pragnie niczego nie przyjmować bez zastrzeżeń, nie wpuszczać do własnej świadomości niesprawdzonych faktów. Tymczasem jest on dezorientowany, manipulowany opiniami, przez wiele lat oszukiwany ze wszystkich stron w różnym celu: reklamowym, ideologicznym, politycznym. Chce on, odrzuciwszy informacyjne śmieci, dołączyć do wiecznych prawd. Ale od czego zacząć? Nawet Biblię można przeczytać na różne sposoby, zwłaszcza biorąc pod uwagę istnienie dziesiątek różnych tłumaczeń i interpretacji. Przecież tłumacze Pisma Świętego dzisiaj nie posiadają żadnego oryginalnego rękopisu autorów biblijnych. Do naszych czasów dotarły jedynie późniejsze odpisy ze wszystkimi wadami tekstów rękopiśmiennych. Dlatego przed autorem, który odważy się poświęcić tematyce biblijnej, staje problem porównania różnoczasowych tłumaczeń, poczynając od Ewangelii Peresopnickiej (1561 r.), a także kwestia wyboru współczesnego tłumaczenia do cytowania i interpretacji Pisma Świętego. Autor „Z Bożego ogrodu” wybrał tłumaczenia I. Ohijenki i I. Chomenki, które pojawiły się w latach 60. XX wieku na gruncie nowych osiągnięć filologii porównawczej i badań tekstualnych. Do czasów ukraińskiej Niepodległości były one u nas mało znane, głównie z powodów politycznych… Takie podejście do tekstów Pisma Świętego można witać bez zastrzeżeń, licząc na zrozumienie i wsparcie czytelników, nawet nie bardzo obeznanych z ukraińską biblistyką. Co nowego w tym wydaniu — pytanie nie całkiem poprawne, bo autor nie jest zadowolony z sukcesu i kontynuuje pracę nad wiecznym tematem istot biblijnych. Zbyt mało jest uważać jego dzieło jedynie za swoisty przewodnik, jeśli zagłębić się w treść i przyjąć metaforyczną formę wykładu myśli. Mnogość postaci biblijnych (a to nie tylko rośliny i zwierzęta), wśród których są sprawiedliwi Noe i Abraham, starotestamentowi prorocy, święci męczennicy Machabeusze, wreszcie Święta Rodzina, apostołowie, ewangeliści i sam Jezus, pojawiają się nie tylko w otoczeniu różnych istot na tle szczodrej przyrody Ziemi Świętej; przekonujemy się, że są oni ściśle związani z podstawą, podporą czy też fundamentem, o który Pan zadbał wcześniej, niż natchnąć życiem Człowieka. W nowej przedmowie autor twierdzi: „W tym wydaniu nieco powiększony jest krąg biblijnych roślin i zwierząt. W szerszym rozumieniu, takimi są Boże stworzenia, uratowane od Potopu przez praojca Noego, chociaż nie wszystkie one są wspomniane w Piśmie Świętym. To zwalnia przestrzeń dla badań świata Przyrody, odzwierciedlonego przez autorów Biblii…”. Zauważę, że niewspomniane w pierwszym, ale dodane w nowelach (podrozdziałach) drugiego wydania istoty biblijne istotnie dopełniły obraz otoczenia, które jest przedłużeniem Bożego ogrodu w naszych czasach. Tutaj nie ma podziału na główne, przeciętne i mniej wartościowe, co odpowiada współczesnej naukowej koncepcji niepowtarzalności, bezcenności każdej ziemskiej istoty. Przy tym słusznie wykorzystano metody hermeneutyki — nauki, której zadaniem jest odtworzenie pierwotnych znaczeń realiów przedstawionych w Biblii, odtworzenie ich współczesnym językiem. W szczególności udało się to autorowi w przypadku papirusu. Porównawszy ukraińskie, angielskie, polskie, rosyjskie tłumaczenia oraz komentarze naukowe do nich, udowodnił, że skrzynka, w której matka Mojżesza, przyszłego proroka, ukryła go przed zabójcami, była zrobiona właśnie z rozpowszechnionego na brzegach Nilu papirusu, a nie z jakiejś trzciny, która figuruje w poszczególnych tłumaczeniach. Obecność w tekstach Pisma Świętego niektórych roślin lub zwierząt nie tylko została przekonująco udowodniona; ich nazwy zidentyfikowano z najnowszą łacińską terminologią, która w ostatnim czasie ulegała zmianom w związku z badaniami genetyków. …Osobno istnieją biblijna botanika i zoologia, odpowiednie geologia, astronomia, historia, antropologia itd. Zadanie popularyzatora nie jest proste, powiedziałbym, bogobojne: połączyć dane tych „okołobiblijnych” nauk w ciekawej poznawczej pracy, napisanej jakby na jednym oddechu. To nie tzw. konkordyzm (po łacinie — uzgodnienie), którego zwolennicy szukają w Piśmie Świętym potwierdzenia danych naukowych, a w nauce — wydarzeń i zjawisk biblijnych. Nie interpretować Biblii z pozycji nauki czy też odwrotnie, ale znajdować w niej fakty i metaforyczne obrazy, zrozumiałe w świetle współczesnej wiedzy, właśnie to ma na myśli autor, z żadnej strony nie ograniczając się dogmatycznymi ramami. I skutecznie osiąga cel, unikając przy tym wspomnianego już dysonansu poznawczego, pozostawia szeroką przestrzeń dla życzliwej krytyki i dociekliwego studiowania swojej przyrodniczej i ludzkiej pracy. Książka Andrija Topaczewskiego „Z Bożego ogrodu. Rośliny i zwierzęta w Piśmie Świętym”, po raz pierwszy ujrzawszy światło dzienne w 2014 r., od razu przyciągnęła uwagę szerokiego kręgu czytelników, w szczególności specjalistów z różnych dziedzin wiedzy: uczonych biologów, literaturoznawców, przedstawicieli duchowieństwa i została wyróżniona Doroczną nagrodą Prezydenta Ukrainy „Ukraińska książka roku” (2015). Na drugie, uzupełnione wydanie już odpowiedziały tygodnik „Słowo Proświty” (nr 24 w 2017 r.), czasopismo „Obrazotworcze mystectwo” (nr 2 w 2017 r.). Doktor nauk teologicznych Dmytro Stepowyk kontynuuje rozmowę o tej pracy, uważając temat istot biblijnych za niewyczerpany, a sam zamysł — godny dalszego rozwoju.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn