Strona · s. 10strona oryginału ↗
Armia „Proświty” idzie! Jak obchodzono 70-lecie „Proświty”. Fragment powieści dokumentalno-beletrystycznej
Слово Просвіти, №33 за 2018 рік
Mychajło ANDRUSIAK. I wstanie olbrzym z ziemi, rozprostuje groźne ramiona i w mig rozerwie na sobie wszystkie druty żelazne. Łesia Ukrainka
W niedzielę, 2 lutego 1938 roku, przestronną salę w siedzibie „Mołodej Hromady” we Lwowie wypełnili odświętnie ubrani ludzie. Zebrali się proświcianie w różnym wieku i różnej płci, aby zainaugurować obchody jubileuszu towarzystwa „Proświta”. Przewodniczący Towarzystwa doktor Iwan Bryk oraz przedstawiciele licznych ukraińskich instytucji serdecznie powitali oddział narciarzy, którzy przynieśli w srebrnej czaszy ziemię z Podlisia, z Góry Markijana. Czaszę z ziemią ze świętej góry odebrał przewodniczący „Mołodej Hromady” inżynier Andrij Palij. Przy tej okazji życzył „Proświcie”, aby ta ziemia dała jej siłę „objąć swoimi promieniami cały ukraiński naród”. Palij powiedział również, że „Proświta” to matka ukraińskiego ogólnonarodowego życia, która dała początek wielu ukraińskim towarzystwom wychowania fizycznego. Pocałowawszy czaszę, przekazał ją przewodniczącemu „Proświty” Brykowi. Ten odebrał czaszę z drogocenną ziemią i przemówił: „Odbieram świętą ziemię z mogiły Szaszkewycza, który był pierwszym budzicielem naszej włości, pierwszym proświcianinem. Dzisiejszym czynem rozpoczynamy jubileuszowe święta „Proświty”. Przekazuję tę ziemię „Proświcie” na dobro i jasną chwilę dla Ukraińskiego Narodu”. Uroczystość zakończyła się jednogłośnym wykonaniem przez całą salę nieśmiertelnej pieśni-hymnu strzelców: Oj w łuhu czerwojna kałyna pochyłyłasia, Czohoś nasza sławna Ukrajina zażuryłasia. A my tuju czerwojnu kałynu pidijmemo, A my naszu sławnu Ukrajinu, hej-hej, rozweselymo!.. Polscy urzędnicy wspólnie z wszechpolską antyukraińską prasą robili wszystko, co możliwe, aby nie dopuścić do obchodów przez Ukraińców w Zachodniej Ukrainie siedemdziesięcioletniego jubileuszu „Proświty”. Na ten jubileusz mieli przybyć przedstawiciele z całego kraju. Planowano wielki zjazd na placu „Sokoła-Batka” we Lwowie. W programie masowego święta przewidziano wielki koncert. Świąteczne wydarzenia miały rozpocząć się w pierwszych dniach czerwca 1938 roku. Niespodziewanie polskie władze zmusiły prośwician do przeniesienia obchodów na wcześniejszy termin: 21–24 maja 1938 roku. Władzowe zezwolenie na uczczenie jubileuszu „Proświty” przewidywało szereg ograniczeń i zakazów. Nie pozwolono używać sztandaru towarzystwa „Proświta”. Zabroniono nawet uczestnikom święta i kongresu trzymania w rękach małych chorągiewek „Proświty”, aby w ten sposób „zmniejszyć wielkość manifestacji”. Nawet na noszenie odznak członkowskich nałożono urzędowy zakaz. Wszystkie ograniczenia polscy dygnitarze stosowali wobec ukraińskich prośwician po to, aby nie dopuścić do demonstracji prawdziwej zorganizowania ukraińskich mas i aby poniżyć prośwician. Prawie wszystkim zgłoszonym delegatom spoza granic Polski na święto „Proświty” we Lwowie polskie władze odmówiły wydania wiz. Polska nagle stała się dla światowego ukraiństwa państwem „zamkniętym”, po raz kolejny demonstrując antyukraiński kierunek swojej polityki wewnętrznej, jak i zewnętrznej. Szpalty ukraińskich czasopism, pomimo ostrej cenzury państwowej, obfitowały w doniesienia o prześladowaniach prośwician, naciskach na filie „Proświty”. Starości powiatowi w Czortkowie, Samborze, Jaworowie i w innych powiatach swoimi zarządzeniami, uzgodnionymi z wojewodami, zabronili organizowania obchodów jubileuszu „Proświty”. W niektórych powiatach starostowie formalnie zezwalali na święto „Proświty”, jednak stawiali takie ograniczenia, że te „zezwolenia” zamieniały się w zakaz. Na rok 1938 przypadała dziewięćdziesiąta rocznica zniesienia pańszczyzny w Galicji. Jednak obchody tego wydarzenia odłożono na przyszły rok, aby nie przeszkadzać w uczczeniu jubileuszu „Proświty”. Planowano połączyć je z obchodami czterdziestosześciolecia towarzystwa „Silśkyj hospodar”. Aby godnie uczcić oba wydarzenia, postanowiono rozpocząć zbiórkę funduszy na budowę „Domu ukraińskiego rolnika” we Lwowie. Przyszły dom stałby się pomnikiem dla wszystkich tych, którzy poświęcili się szlachetnej sprawie „podniesienia kultury rolniczej ukraińskiej wsi”. Reprezentowałby on w stolicy Galicji „siłę zorganizowania ukraińskiego chłopstwa”. Wieś Milatycze, niedaleko Lwowa, stała się areną zaciętej bójki między ukraińskimi i polskimi młodzieńcami. We wsi obchodzono jubileusz „Proświty”. Na święto spieszyli młodzi proświcianie z pobliskich wsi Żurawki i Wołkowa. Ich polscy rówieśnicy z Milatycz postanowili nie dopuścić gości do obchodów jubileuszu ukraińskiego towarzystwa. Zablokowali drogę i rozpoczęli bójkę. Świadek, Polak Mieczysław Paliwoda, opowiedział w sądzie wszystko szczegółowo. Ukraińscy młodzieńcy, zamiast uciekać pod gradem kamieni, które poleciały na ich głowy ze strony polskiej, zorganizowanie przeszli do ataku. Choć byli w mniejszości, mieli przewagę moralną, bo przecież nie oni zaczęli pierwsi. W akcie oskarżenia polski prokurator stwierdził, że Ukraińcy pierwsi zaczęli się bić, aby „zerwać święto!”. Z takich słów śmiała się cała sala sądowa — Ukraińcy własnoręcznie zrywają swoje święto, do którego przygotowywali się długo i starannie! Mimo to trybunał sądowy uznał winnymi Ukraińców, uniewinniając pobitych polskich awanturników. Ukraińskich młodzieńców ukarano wyrokami od sześciu do dziesięciu miesięcy więzienia. W ostatnim słowie jeden z młodych ukraińskich prośwician „podziękował” sądowi za „najlepszą jubileuszową odznakę „Proświty”; będziemy ją nosić z dumą”. Na poważny jubileusz najstarszego i najbardziej szanowanego ukraińskiego towarzystwa, jakim była „Proświta”, odpowiedziała ukraińska gazeta w USA „Swoboda”: „W 70-LECIE „PROŚWITY” Jutro, w niedzielę, 22 maja, odbędzie się we Lwowie Święto „Proświty” z okazji 70-letniej rocznicy jej pracy. Jak wiadomo, to Jubileuszowe Święto było planowane na wielką skalę. Miało być wielką narodową manifestacją, wyrazem ukraińskiej świadomości, zorganizowania, dyscypliny i postępu. I dlatego, oczywiście, stało się solą w oku polskich władz i polskiego społeczeństwa. Jak rozumiała tę ukraińską kulturalną i narodową manifestację polska prasa, widać po tym, że nieustannie podżegała polskie władze przeciwko tej manifestacji, zapowiadając, że do Lwowa przybędzie na święto „Proświty” pół miliona Ukraińców z różnych miast i wsi, aby stworzyć we Lwowie nowy Pierwszy Listopad 1918 roku. Jak wiemy, na Święto „Proświty” zaproszono także ukraińską emigrację w Europie i innych częściach świata. W szczególności zaproszono do udziału w tym święcie także Ukraińców ze Zjednoczonych Stanów. Lecz nas tam nie będzie, ale tylko ciałem, bo polskie władze nie dały naszym przedstawicielom zezwolenia na wjazd do Galicji. Duchem będziemy we Lwowie 22 maja nie tylko my, ale i te szerokie masy ludowe, które pojawiłyby się na tym święcie, gdyby polskie władze nie zakazały tego programu, który przygotowały komitety jubileuszowe. Program święta, jak podaje sama „Proświta”, będzie „okrojony” i „zwężony”, ale nie z winy „Proświty” czy ukraińskich instytucji lub ukraińskiego społeczeństwa. To „sprawa okoliczności, sprawa warunków, w których żyjemy, i nam wszystkim trzeba to rozumieć”. Tak, dobrze rozumiemy, co nam wyjaśnia „Proświta”. Idziemy nawet tak daleko, że wątpimy, czy w ostatniej chwili polskie władze nie zabronią jeszcze i tego „okrojonego” programu. Bo w tych okolicznościach, w jakich znalazł się ukraiński naród pod zaborcami, i takie coś nie powinno być dla nas żadną niespodzianką. Lecz najważniejsze dla nas jest to, o czym wspomina i „Proświta”: abyśmy w dniu 22 maja, bez względu na to, czy na takie święto wroga władza pozwala, czy nie, wszyscy oddychali „czymś jednym, wszystkim wspólnym”. Tym „jednym i wspólnym” trzeba odetchnąć nam i tutaj w Ameryce. I zamiast tracić czas, energię i pieniądze na kłótnie o „martwe” sprawy, a nawet „martwych” ludzi, wziąć się do skromnego dzieła aktywnej pomocy tym, którzy tworzą i rozbudowują prawdziwe ukraińskie życie w Ojczystym Kraju i tutaj, w Ameryce. Zatem sami twórzmy i pomagajmy tym, którzy rzeczywiście tworzą. Dawajmy pracę i wymagajmy jej od tych, których popieramy. Oddychajmy wszyscy, jak w Ojczystym Kraju, tak i tutaj, jednym i wspólnym: służyć Ojczystej Idei nie słowami, frazami, hasłami czy zapowiedziami, i nie swoim rodem czy tytułem, a tylko czynami. Tych czynów musimy wymagać od każdego, a najbardziej od tych, którzy są na czele. Czynów wymagać, za czyny szanować i za czyny sądzić. I robić to w imię naszego jednego i wspólnego Ideału”. Lwowski wojewoda Alfred Biłyk na polecenie z Warszawy wydał szereg zarządzeń w sprawie jubileuszu „Proświty”, który w stolicy Galicji miał być obchodzony 22 maja 1938 roku. Tymi zarządzeniami polskie władze znacznie ograniczyły liczbę delegatów z kraju na święcie we Lwowie. Liczbę delegatów od czytelni „Proświty” czy nawet od jej filii wojewoda swoim kategorycznym zarządzeniem ograniczył do jednej osoby, chociaż przez kierownictwo „Proświty” planowano co najmniej dziesięciu delegatów od każdej czytelni i dwudziestu pięciu od filii. Tym samym zarządzeniem zabraniano brać udział w święcie „Proświty” przedstawicielom jakichkolwiek innych ukraińskich organizacji i towarzystw. Innym zarządzeniem wojewoda zabraniał we Lwowie i innych miejscowościach kraju jakiejkolwiek ukraińskiej manifestacji, chociaż kierownictwo „Proświty” zaplanowało wielki ogólnonarodowy zjazd i złożyło odpowiednie wnioski do urzędu wojewódzkiego. Wszystkie święta „Proświty” we Lwowie i wszystkich powiatach, zgodnie z tym zarządzeniem wojewódzkim, miały odbywać się tylko w zamkniętych pomieszczeniach. Kategorycznie zabraniano organizować jakiekolwiek pochody ulicami. Osobne zarządzenie nie pozwalało na udział w obchodach jubileuszu „Proświty” wielu ukraińskim towarzystwom: „Sokił”, „Sojuz ukrajinok”, „Ridna szkoła”, „Łuh”, „Kameniari”... Zakaz nałożono nawet na ogłoszenia w programie święta nazw ukraiń-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
