Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

Morderstwo w Rosji. Fragment drugiej książki wspomnieniowej M. Słaboszpyckiego „Cienie w lustrze”, która wkrótce ujrzy światło dzienne w wydawnictwie „Jarosławiw Wał”

Слово Просвіти, №33 за 2018 рік

Wszystko zaczęło się od Natalii Kubłanowskiej. W dniach Światowego Forum Ukraińców w moim domu rozległ się telefon. Miękki kobiecy głos poinformował, że grupa delegatów z rosyjskiego miasta Iwanowo chce się ze mną spotkać (byłem wtedy przewodniczącym sekretariatu Ukraińskiej Światowej Rady Koordynacyjnej). I oto poznaję grupę ludzi. Główną postacią jest ona — Natalia Kubłanowska — jasnowłosa, uśmiechnięta, elegancko ubrana i mówiąca nienaganną ukraińszczyzną. Okazuje się, że jest Galicjanką, którą nie wiadomo jakie wiatry zaniosły do Rosji. Pracuje jako dyrektor Nowotalickiego Muzeum Rodziny Cwietajewów pod Iwanowem, jest żoną znanego poety i obrońcy praw człowieka Jurija Kubłanowskiego, który po rozpadzie Związku wrócił do domu z Francji. Natalia opowiada, że szukała spotkania ze mną z dwóch powodów. Pierwszy: chce przetłumaczyć na rosyjski moją powieść „Maria Baszkircewa”, a także zamierza wystawić na jej podstawie spektakl (kieruje młodzieżowym teatrem amatorskim). Drugi: musi skontaktować mnie z biznesmenem Wołodymyrem Poburynnym, który jest zachwycony postacią Petra Jacyka, o którym dowiedział się z mojej książki „Ukrainiec, który odmówił bycia biednym”. Wołodymyr jest również członkiem delegacji z Iwanowa, ale jest gdzieś na wycieczce w Ławrze. Natalia nie miała możliwości poinformować go, na kiedy umówiliśmy się na spotkanie. A ponadto w imieniu zarządu ukraińskiego towarzystwa obwodu iwanowskiego zaprasza mnie, bym przyjechał do nich z występami. Wtedy będę miał okazję poznać się z Wołodymyrem Poburynnym, który, według słów Kubłanowskiej, po książce o Jacyku zainteresował się Ligą Ukraińskich Mecenasów i ma chęć do niej wstąpić. Jednym słowem, „protokół intencji” został podpisany. Minął jakiś czas — i od Kubłanowskiej przyszła wiadomość o tym, na kiedy jestem zaproszony do Iwanowa. Przeszukałem pamięć, co wiem o tym mieście. Stolica rosyjskiego perkalu, jego olbrzymie kombinaty chemiczne, fabryki dziewiarskie i odzieżowe rekrutowały z całego ZSRR dziewczęta, którym proponowano zostawać tkaczkami i szwaczkami. Jednym słowem, ZSRR w miniaturze. Tylko z totalną przewagą płci żeńskiej. Nie przypadkiem przecież w czasach mojej młodości popularna była piosenka o tym, że „Iwanowo — miasto narzeczonych”. W końcu Iwanowo odezwało się radosnym głosem Kubłanowskiej: tłumaczenie „Marii Baszkircewej” nie tylko zostało ukończone — książka już wyszła drukiem. Przedmowę do niej napisał Jurij Kubłanowski. Umówiliśmy się, że w połowie września ja ze Switłaną Koronenko, która była wtedy rzeczniczką prasową Ligi Ukraińskich Mecenasów, będziemy w Iwanowie. Zdecydowaliśmy jechać własnym transportem. Nasz mikrobus załadowaliśmy książkami wydawnictwa „Jarosławiw Wał” (zebraliśmy całą bibliotekę dla Iwanowskiego Ukraińskiego Towarzystwa Kulturalnego), dodaliśmy do tego baterię butelek „Obołońskiego” i lwowski „Switocz” — podarki z Ukrainy. Przekroczywszy granicę w Konotopie, znaleźliśmy się na rosyjskim terytorium. I już po jakimś czasie zauważyliśmy, jak gwałtownie zaczął zmieniać się krajobraz. Zniknęły białościenne chaty w wiśniowych sadach, schludne podwórka, starannie otoczone płotami. Za oknem przepływały jakby naprędce wzniesione czarnościanne chaty z małymi oknami, zaniedbane obejścia bez żadnego śladu próby odgrodzenia się od drogi. Kierowca Wołodia, który wcześniej był kierowcą dalekobieżnym i zna tę drogę tak, że mógłby przejechać nią z zamkniętymi oczami, opowiada, że taki ponury krajobraz, który ukazał się nam po przekroczeniu granicy, towarzyszy wszędzie w Rosji. „Nie lubią oni naprawdę gospodarować w obejściach i w ogrodach — to dla nich nudne i nieciekawe. A jeśli gdzieś zobaczycie białą chatę, otoczoną sadem, wiedzcie: tam mieszkają Ukraińcy”. Wołodia z wielką ironią odnosi się do Rosjan i sypie dowcipnymi anegdotami na ich temat. Mówi, że musiał służyć w wojsku w Rosji i jakiś czas pracować tam, więc dobrze ich poznał i nie ma żadnych podstaw, by ich lubić. „Jak oni odnoszą się do nas — »chachły! chachły!« — tak i ja odnoszę się do nich”. Zanocowaliśmy w hotelu w Protwino. Wiem, że jest tu kilka dużych instytutów naukowo-badawczych. Zatem to miasto naukowej inteligencji. Ale w nocy tego z jakiegoś powodu nie czuło się. Całą noc pod oknami hotelu i na korytarzu rozbrzmiewały głośne przekleństwa, ryczały pijane głosy. Wywiązała się bójka, przyjechała milicja i niemal do rana wyjaśniała sprawę z awanturnikami. Nawiasem mówiąc, milicjanci również posługiwali się wulgaryzmami. Rano, niewyspani i, oczywiście, w złym nastroju, siorbiąc brązową lurę, którą wydawano za czarną kawę, my, przełamując chęć powrotu, ruszyliśmy dalej. Obwodnicą ominęliśmy Moskwę. Może po stu kilometrach zobaczyliśmy przy drodze dużą kawiarnię z niezwykłym dla Rosji napisem „Mrija”. Zatrzymaliśmy się i weszliśmy. Ja celowo po rosyjsku zapytałem dziewczynę, która stała za ladą, co to jest — „Mrija?”. Odpowiedziała: mrija — to po rosyjsku „mieczta” (marzenie). A nazwali oni swoją kawiarnię tak dlatego, że jej założycielem jest ukraińska wspólnota kulturalna, która właśnie nazywa się „Mrija”. I wtedy zacząłem mówić po ukraińsku. Powiedziałem, że jesteśmy z Kijowa i że jedziemy właśnie na zaproszenie „Mriji” do Iwanowa. Dziewczyna ucieszyła się, jakby spotkała krewnych. Od razu nakryła do stołu. A na końcu odmówiła przyjęcia pieniędzy. „Mrija” może sobie pozwolić na darmowe ugoszczenie drogich rodaków. I poczęstunek był szczodry. Tak nie chciało się przerywać naszego posiłku w „Mriji” — prawdziwy ukraiński barszcz, a do niego — pampuszki z czosnkiem, placki ziemniaczane ze śmietaną. I oczywiście naturalna kawa, ani trochę niepodobna do tej, którą piliśmy w Protwino. I oto — Iwanowo. Szare miasto wyłania się naprzeciw nas z ponurego dnia. Żadnego śladu jakiejkolwiek architektonicznej oryginalności. Obdrapane ściany budynków, brudne ulice. Oto, okazuje się, takie właśnie jest to „miasto narzeczonych”. Kubłanowska informuje, że kwaterują nas w dawnym muzeum pamięci rodziny Bubnowów, które wkrótce zostanie przebudowane na elitarny hotel. Okazuje się, że te włości należały do fabrykanta Serhija Bubnowa, którego syn Andrij nie wiadomo dlaczego i nie wiadomo jak znalazł się w partii bolszewików i osiągnął tam wysokie stanowiska. Był członkiem marionetkowego Ukraińskiego Rządu Radzieckiego, przywiezionego w 1918 roku z Moskwy do Charkowa. Dalej zajmował stanowiska naczelnika Zarządu Politycznego Armii Czerwonej, ludowego komisarza oświaty Federacji Rosyjskiej. Potem znów rzucono go na Ukrainę, gdzie został członkiem biura politycznego KC KP(U). Zdaje się, że został represjonowany. Oto taki paradoks rodziny fabrykanta Bubnowa, którego trzeba było przemalować w historii na czerwony kolor. A teraz mit o Bubnowach wyrzucano na śmietnik historii i wszystkie propagandowe eksponaty pozrywano ze ścian. Na naszych oczach rozgrzebywali je i ładowali na śmieciarkę pijani pracownicy komunalni. Jeden z nich podniósł z podłogi kilka fotografii i długo oglądał, a potem powiedział: „No, ale mordy!” — podarł zdjęcia i wrzucił do papierowego worka, do którego zgarniali cały muzealny niepotrzebny grat. Muzeum łatwo przestawało być muzeum i łatwo zaczynało stawać się hotelem — byliśmy pierwszymi tymczasowymi jego gośćmi. Już wieczorem przyjechało do nas dwóch mężczyzn. Obaj — Wołodymyrowie. Starszy — powściągliwy i surowy Cymbał — przewodniczący zarządu „Mriji”. I młody — Poburynny — jego zastępca. Już dobrze znany przedsiębiorca i mecenas. Od razu spodobały mi się jego otwarta twarz i subtelne poczucie humoru. Zabrali nas na kolację do restauracji i ustaliliśmy szczegółowy program naszego pobytu w Iwanowie: spotkanie z zarządem „Mriji”, udział w konferencji towarzystw narodowych obwodu, prezentacja tłumaczenia „Marii Baszkircewej” i konferencja prasowa, w której wezmą udział Wołodymyr Cymbał i ja. Okazało się, że w tych stronach jest bardzo wielu Ukraińców. Znaczna część z nich — to wczorajsi wojskowi. Wokół Iwanowa było skoncentrowanych kilka strategicznych jednostek rakietowych. Niemało naszych rodaków założyło rodziny i osiadło w tych stronach. Niemało było i tych, którzy jeszcze przed rozpadem Związku przyjechali tutaj do pracy w przedsiębiorstwach, mając tam dobre zarobki. Jednym słowem, na fali wysokiego uniesienia po ukraińskim referendum o niepodległości szybko powstało liczne towarzystwo. I prawie wszystkie główne stanowiska w jego zarządzie zajęli wczorajsi wojskowi, co bez wątpienia było dla towarzystwa korzystne, ponieważ w nim niewiele czasu pochłaniały wszelkie dyskusje i spory z każdego powodu, jak to często bywa tam, gdzie zbierze się chętna do tego inteligencja. Powiedzmy, Wołodymyr Cymbał, zdaje się, emerytowany podpułkownik, zdecydowanie przerywał wszelkie wyjaśnianie tego, dlaczego tak czy inaczej się stało, i od razu wymagał od wszystkich propozycji oraz recept na naprawienie sytuacji. Jednym słowem, narzucał kult konstruktywnego i praktycznego myślenia. W tym chętnie wspierał go Poburynny — człowiek wyjątkowo kreatywny i praktyczny. Ich autorytet w organizacji był naprawdę niezaprzeczalny. Cymbał łatwo wchodził do wszystkich wysokich gabinetów władzy i wychodził stamtąd z pozytywnym rezultatem. A Poburynny finansował towarzystwo, co dawało możliwość przeprowadzania najbardziej masowych imprez. „Mrija” nigdy nie znała finansowego głodu. Kubłanowska tryskała humanistycznymi pomysłami, które z reguły były przyjmowane przez zarząd. Trzeba także wziąć pod uwagę: to był czas, kiedy Ukraina jeszcze nie zdążyła rozczarować diaspory korupcją, totalnym złodziejstwem, nieudolnością i kłótniami działaczy, którzy pretendowali do roli liderów narodowych. Na Ukrainie jeszcze nie rozpoczęły się totalne rozczarowanie i społeczna apatia. Zresztą ze swoją diasporą Ukraina choć trochę próbowała współpracować (czego prawie nie ma dzisiaj, kiedy całkowicie odwróciła się od całej diaspory na obszarze poradzieckim, pozostawiając ją na pastwę losu). O ówczesnym narodowym entuzjazmie Ukraińców poza Ukrainą (jeszcze nawet przed ogłoszeniem niepodległości) wymownie świadczy oto taki fakt: kiedy na Ukrainie rozpoczęła się studencka rewolucja na granicie i kiedy Kijów oraz inne miasta wstrząsały antyimperialne wiece, a demokratycznie wybrane rady obwodowe we Lwowie, Tarnopolu i Iwano-Frankiwsku podjęły decyzję o zburzeniu pomników Lenina, z KC KPU poszła komenda w każdą stronę, by potępiać nacjonalistów-awanturników i stanąć na stronie

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn