Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 13strona oryginału ↗

Białe autografy małej prozy Mykoły Tomenki

Слово Просвіти, №33 за 2018 рік

W wydawnictwie „Szczek” w ubiegłym roku ujrzała światło dzienne książka małej prozy Mykoły Tomenki „Białe autografy. Korzenie błyskawicy”. Książka, która składa się z powieści-mozaiki „Białe autografy”, rozdziału małej prozy „Korzenie błyskawicy”, wierszy prozą, etiud, obrazków, szkiców, zarysów, połączonych tytułem „W galaktyce duszy twojej” oraz etiud powojennego dzieciństwa „Matka zbierała nasiona”. Olesia TOMENKO, kandydat nauk filologicznych, docent katedry kultury oraz dyscyplin społeczno-humanistycznych Narodowej Akademii Sztuk Pięknych i Architektury Mykoła Tomenko znany jest w ukraińskiej literaturze jako poeta, publicysta, poeta-pieśniarz, pisarz dziecięcy i dramaturg. Jego „Książeczka pracy matki” została włączona do nauczania w programie szkolnym przez Ministerstwo Oświaty Ukrainy. Jednak mało kto wie, że Mykoła Tomenko to znakomity prozaik. Właściwie ta książka odkrywa jeszcze jedną stronę talentu pisarza. Obrazy i tematy są do bólu proste, a jednocześnie życiowo mądre i wszechogarniające. I czytelnicy w różnym wieku i różnych pokoleń znajdują tu swoją, bliską właśnie im kreskę, która kiedyś przebiegała także w ich życiu. Albo też zmuszają do zastanowienia się nad prostymi, do bólu codziennymi rzeczami, które przez pisarza zostały przemyślane i przekształcone w kategorie filozoficzne. Jego filozofia nie jest transcendentalna, a kardiocentryczna, to prawdziwa filozofia serca: serca oddanego syna, serca otwartego na ludzi, serca, którym pisarz próbował zrozumieć zarówno głębię przyrody, jak i głębię ludzkiej duszy. Mała proza to nie jest prosty gatunek. Ale właśnie w nim ujawnia się mistrzostwo słowa, wyszlifowana myśl, koncentracja obrazu oraz styl myślenia. Wasyl Stefanyk, Hryhir Tiutiunnyk — mistrzowie małej prozy, którzy stali się prawdziwymi nauczycielami dla Mykoły Tomenki. Ale różnica polega na tym, że u „poety Mykoły Tomenki jest ona bardzo poetycka” (według trafnego określenia Mychajła Najenka). Właśnie poetycki obraz czyni kanwę małej prozy M. Tomenki szczególną i taką, która wyróżnia ją spośród innych utworów współczesnej ukraińskiej prozy. Niektóre z nowel można śmiało nazwać poezją w prozie („Nad stawem mgła”, „Kładka”, „Mróz idzie”, „Jesteście już tak daleko” i inne). „Nad moim polem wieczór, wieczór… Jeszcze tak nigdy on nie kwitł. To ty bez niosłaś do chaty, który ja w rosie tobie przyniosłem… Daleko tak gdzieś nieboskłony przez jary nasze legły… I ten bez, co na pół nieba, w twoich oczach wnet zakwitł”. („Nad moim polem — wieczór”); albo też szkic „Lato”: „Wybieliło się, wyhulało, między słonecznikami zabłąkało. Pajęczyną przecięte, i leży teraz, jak arbuz w stepie, i ścieka w trawę lato sokami…” Autor sam nadaje gatunkowe określenie swoim utworom, i to określenie ściśle przeplata się z terminologią artystyczną: szkice, etiudy, obrazki, zarysy. Ale jeśli rozpatrywać te dzieła artystyczne jako podłoże dla dalszego, ukończonego obrazu, to utwory prozatorskie Mykoły Tomenki są całkowicie ukończone i takie, które wznoszą się do filozoficznych uogólnień, do wartościowych kategorii całej ludzkości… Różne tematy obejmuje autor swoim nadwrażliwym nerwem. Od głodnego i zimnego dzieciństwa, które mimo wszystko było ogrzane matczynym ciepłem, od głębokiej wilgotnej piwnicy, w której musieli ukrywać się przed faszystami, od zastawek na mętnym potoku, w którym siedzieli całymi dniami razem z przyjaciółmi, od wrogiego czołgu na sąsiednim podwórku, do którego chłopięca ciekawość zmusiła zajrzeć mimo śmiertelnego niebezpieczeństwa, od stromej góry Babyn Pup, z której lecieli na sankach („Babyn Pup”), do nocnego pilnowania na polu arbuzów („Wieczorowe pole”), czyszczenia źródeł w głębokiej studni, z której czerpała wodę cała wieś i które zatruł najeźdźca („Czyścili źródła”), do zatwardziałości urzędników („Matczyna emerytura”), bezczelności grafomanów („Ja odpowiedziałem pierwszy”), obłudy kolegów („Suszona ryba do piwka”). Paleta uczuć, które przechodzą przed czytelnikiem, jest bardzo szeroka. Ale kamertonem, który nadaje ton całej książce, jest głęboki liryzm oraz moralno-etyczne pojęcia Dobra, Sumienia, Współczucia, Honoru, Uczciwości, Skromności, Przyzwoitości, Sprawiedliwości i Miłości. Te kategorie, zakorzenione jeszcze z dzieciństwa, są tym obiektywem, przez który pisarz rejestruje tak niełatwe życie, psychologię czynów i dochodzi do filozoficznych wniosków. Można twierdzić, że w prozie Mykoła Tomenko występuje w trzech postaciach: artysty (możliwe, że nawet i artysty filmowego), psychologa i filozofa. Jego teksty wypełnione są wizualnymi obrazami (kłosy, które szeleszczą nad głową małego Mykołki, niosącego jeść matce w pole, snopy iskier od ogniska, wybielone jabłonie, które stoją „jakby w białych sukienkach”, zielone koguciki, które rosną koło chaty, złote głowy słoneczników), efektem dźwiękowym (szelest żyta, chlupot łodzi, huk kry, tęskny krzyk żurawi, rechot żab w sadzawce, łaskoczące kukanie kukułki), zapachami (miodowy aromat kwitnącej białej akacji czy jesiennego dymu w ogrodach), fizycznym odczuciem chłosty, która bije w twarz lub ciepła leżanki, rosy, która „kłuje w pięty”, lub gęstej zasłony mgieł. „…Ranek podnosił się nad wysokimi topolami, a w pogoni za nim leciały złote promyczki, i wydawało się, że w każdym promyczku siedzą jakieś czarodziejskie miedziane dzwoneczki i tak głośno wydzwaniają nad światem, że słychać je daleko-daleko…” („Zapalniczka”). A najbardziej nieakceptowalnymi dla pisarza są obojętność, sytość, tępotę, ograniczoność, przez które „wiele sal w sercu naszego ermitażu pustoszeje… I jakoś strasznie patrzeć na gołe ściany naszych uczuć”. Dlatego autorowi zawsze żal takich ludzi, chociaż oni zawsze są obecni w naszym życiu, nie da się ich ominąć, ale i żyć z nimi obok niełatwo, wszak oni podążają zupełnie innymi zasadami, niż tymi, które wyznawał pisarz. Dla niektórych (jak w noweli „Ciasna odzież”) w życiu wszystko wyścielone jest dywanami, bo „dbał tylko o siebie. Widział tylko siebie. Popisywał się sobą i sam budował sobie brązowy pomnik. Co ci po tej odzieży z matczynego sumienia? Ona za ciasna była na ciebie, ona gniotła cię, i ty zrzuciłeś ją, aby nie przeszkadzała swobodnie czuć się w świecie, który otaczał cię… Jak to łatwo: za nic nie odpowiadać, przed nikim nie czerwienić się. Rób, co się zachce… A o jakiejś tam odzieży, sumieniu… Po co?”. Takich retorycznych pytań Mykoła Tomenko stawia bardzo wiele, i to skłania do rozmyślań, do przewartościowania własnej drogi, do poszukiwania prawdy. Możliwe, że nie wszystkich. Możliwe, że tylko tych, dla których, jak i dla autora, najważniejsze — „być Człowiekiem dotąd, póki będziesz szedł przez całą szybko płynącą rzekę życia” („Przez całe życie”). Pisarz bliski w swoich źródłach, pierwotnych przekazach naturze, ziemi ojczystej, do której nieustannie się zwraca i powraca. Ta bliskość jest zauważalna w porównaniu z impresjonistycznym „Intermezzo” Mychajła Kociubynskiego. Jego bohater odnajduje równowagę na czerwcowych łanach, pod promieniami słońca, w srebrnych niciach śpiewu skowronka. „Nie mogę minąć się z człowiekiem” — mówi bohater M. Kociubynskiego. Tak samo nie może minąć się z człowiekiem Mykoła Tomenko. Jego człowiek jest do bólu prosty. To i ciotka Maria, której dusza była „dobra i łagodna. Sama niewielkiego wzrostu, wyschnięta jak jesienny słonecznik, lekka jak piórko, nigdy nie rozstawała się z motyką… Wiecznie pochylona do ziemi, coś sadziła, pieliła, obsypywała. Wydaje się, że jej ręce nigdy nie odpoczywały…” („Krokwy”, s. 270). I brat Żenia, który ani dnia nie odpoczywał, chociaż jedna noga była na drewnianej protezie, i dziadek Marko, który pilnował pola arbuzów, i dziadek Mykyta z babcią Kyłyną, i marynarz Mawlotkin, i tata, który nie wrócił z wojny, i cały wszechświat w słowie MATKA. Ten obraz, spowity niewiarygodnym ciepłem i miłością, przechodzi przez całą twórczość poety. Jego matka stała się uosobieniem tysięcy matek Ukrainy, których los poeta wyśpiewał-wycierpiał w swojej głównej książce — poemacie ludowego bólu „Książka pracy matki”. Jak zaznacza akademik M. Żułynski, „pierwszymi wersami w życiowym i twórczym losie poety Mykoły Tomenki były i pozostają ślady bosych stóp na pierwszym śniegu, z których nie spuszczała swoich smutnych i radosnych oczu jego Matka. Te matczyne oczy wzywają poetę do słowa, parzą zastygłym na wieki bólem, „niepokoją serce, niby krzyk”, zobowiązują do odpowiedzialności za pamięć swojego rodu, za skropioną krwią, zasianą obeliskami i krzyżami ojcowską ziemię, za pamięć swojego opalonego wojną płóciennego pokolenia, w imieniu którego Mykoła Tomenko zostawia nam białe autografy dramatycznego losu Ukrainy”. [Mykoła Żułynski „Białe autografy ukraińskiego losu” z przedmowy do „Książki pracy matki”, Kijów, „Feniks”, 2008]. A ile filozoficznych pytań stawia w swojej prozie pisarz! I uważny czytelnik znajdzie na nie odpowiedzi. My ciągle dokądś się spieszymy. I wydaje nam się, że „czas kiedyś może zwolni swoje tempo, i my wtedy do woli nagadamy się, nacieszymy, częściej będziemy chodzić w gości...” (nowela „Przyjdź i zapytaj”). Kiedyś, później, niedługo, zaraz. Ale podsumowanie jest niepocieszające — czas, jak i wcześniej, będzie leciał do przodu. I nie ma co liczyć na jego zatrzymanie. Dlatego trzeba się nie spóźnić i poczuć całą pełnię życia tu i teraz.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn