Strona · s. 7strona oryginału ↗
Ostatniego członka OUN powstrzymała tylko kula, zasądzona zamiast 33 lat więzienia
Слово Просвіти, №34 за 2017 рік
Jewhen CYMBALIUK, obwód rówieński. 50 lat temu w ówczesnej radzieckiej Ukrainie miał miejsce przypadek bezprecedensowy zarówno dla jurysprudencji samej republiki, jak i dla całego świata. Jego istota polegała na tym, że Prezydium Rady Najwyższej USRR podjęło decyzję o sądzeniu człowieka nie według obowiązującego ustawodawstwa, lecz według tego, które obowiązywało jeszcze w 1927 roku. Różnica polegała na najwyższym wymiarze kary. W 1967 roku było to 25 lat pozbawienia wolności. W 1927 roku — rozstrzelanie. Wyrok ten dotyczył Antona Olijnyka, urodzonego na chutorze Berezyne w radzie wiejskiej Druchiw (obecnie są to tereny rejonu bereźneńskiego), członka OUN. do zakończenia wojny. Faktycznie do 1947 roku prowadził agitację antykomunistyczną, rozpowszechniał antyradzieckie ulotki. Nawiązywał system łączności między zachowanymi komórkami OUN… * * * Fatalnym dla Antona Olijnyka stał się 1947 rok. Wtedy natrafił na grupę „Knopa” (nazwa od pseudonimu jej przywódcy). W historii ten ruch — „knopowski” — jest mało zbadany, ale miał swoje znaczące miejsce. Była to grupa ukraińskich radykalnych nacjonalistów, która „odłączyła się” od Centralnego Prowodu OUN i uważała za stosowne samodzielnie prowadzić walkę (głównie terrorystyczną) przeciwko wszystkim, którzy naruszają Ukrainę… Doprowadziło to władców do takich skrajności, że Olijnyk jako więzień polityczny, skazany na 25 lat, trzykrotnie uciekał z najlepiej strzeżonych miejsc odosobnienia. Nawet z owianego złą sławą Centralu Włodzimierskiego. Przy tym w sposobach ucieczki, oryginalnych, przebiegłych i po prostu niewiarygodnych, mógłby mu pozazdrościć nawet legendarny Ustim Karmeluk. W każdym razie nie to jest najważniejsze. Najważniejsze, że będąc krótkotrwale na wolności, Anton Olijnyk nie przestawał walczyć o niepodległość Ukrainy. I w tym sensie jest jednym z ostatnich, jeśli nie ostatnim, ounowskim forpocztą, którą zlikwidowali komuniści. Stało się to w lutym 1967 roku. * * * Otóż ludzie, którzy przedstawili się jako „knopowcy”, aresztowali Antona Olijnyka, narzucili mu worek na głowę i zmusili do opowiadania, co dobrego zrobił dla Ukrainy. Anton Jakymowycz, nie podejrzewając, że pod „knopowców” zamaskowali się radzieccy „strybky” (członkowie niszczycielskich batalionów), wyłożył wszystko jak jest. Przede wszystkim Anton Olijnyk (z lewej) na swojej rodzinnej ziemi przedstawił swoje stanowisko, a raczej antystanowisko wobec władzy radzieckiej, powiedział o wolnej Ukrainie, którą trzeba bronić, wyrecytował z pamięci „Szcze ne wmerła Ukrajiny”. A na koniec wyznał, że kiedy go rozstrzelają, jego krew pozostanie czysta przed tymi, którzy życzą Ukrainie dobra i wolności. Tego wszystkiego wystarczyło, by wszcząć przeciwko Olijnykowi sprawę karną. Tym bardziej, że przy aresztowaniu skonfiskowano mu broń (karabin, 49 naboi, granat F-1, pistolet TT), ulotki i broszury z wezwaniem do walki o wolną Ukrainę. * * * 12 tomów sprawy karnej, a w każdym tomie od 311 do 628 stron. Właśnie takie „dossier” zachowało się w archiwum SBU na zaciętego wroga Ukrainy, jak nazywano Antona Olijnyka. Dzięki przyjętej ustawie „dekomunizacyjnej” sprawa ta z „tajnej” przeszła w status dostępnej. I obecnie jest ona jednym z najbardziej wymownych dowodów na to, jak niepokonanym dla totalitarnego systemu był duch ukraińskiego patriotyzmu. Przeciwko niemu komuniści nawet w czasie pokoju mieli tylko jeden środek zaradczy — kulę. * * * Wyrok władzy radzieckiej w tamtym czasie był maksymalny — 25 lat pozbawienia wolności. Tym bardziej, że Olijnykowi „przypisano” szereg zabójstw radzieckich aktywistów, kierowników rejonu. Od udziału w OUN nie odżegnywał się, ale „przypisanych” zabójstw nie uznał nawet wtedy, gdy stanął przed rozstrzelaniem. * * * Anton Olijnyk urodził się w rodzinie rolnika, prostego wiejskiego oracza, jak sam zaznaczał. Ojciec widział w synu kontynuatora sprawy, natomiast Anton marzył o nauce. Miał do niej dobre zdolności. Zresztą w dzieciństwie i młodości chłopak niezwykle ciągnął do książki. Jego światopogląd zmieniła II wojna światowa. W tamtych latach zrozumiał, że Ukraina, która pragnie niepodległości, ma dwóch zaciekłych wrogów — nazistów i bolszewików. Właśnie w celu walki przeciwko nim wstępuje do OUN. Był przewodnikiem sieci młodzieżowej OUN, ochroniarzem rejonowego przewodnika OUN, dokumentalistą rejonowego prowodu OUN. Nie zaprzestał działalności podziemnej nawet po odbywaniu kary „Indus” (taki był jego ounowski pseudonim — od sformułowania indywidualny rolnik) musiał początkowo w Mordowii. Ale nie minęło pół roku, jak więzień ze wspólnikami odważył się na ucieczkę z obozu w wagoniku zasypanym torfem. Ogólnie był to dobrze przemyślany czyn. Więc ochrona dopiero trzeciego dnia zauważyła, że na torfowisku brakuje uwięzionych robotników. Poszukiwanie zaginionych stało się ogólnozwiązkowym pościgiem. Rzucono na nie znaczne siły, a już siódmego dnia „operacji” raportowano, że zatrzymano w lesie Antona Olijnyka. Za próbę ucieczki sąd dodał mu jeszcze dwa lata więzienia. A potem ta procedura dodawania powtarzała się jeszcze dwukrotnie, bo Olijnyk w sumie dokonał trzech ucieczek. W ten sposób ogólny okres jego pobytu w więzieniu doszedł do 33 lat. * * * Po raz drugi Antonowi Olijnykowi udało się wyrwać na wolność w 1954 roku. Wtedy więzień dokonał 13-metrowego podkopu. W jego wyposażeniu nie było łopaty ani noża. Jedynie łyżka. Ale i tak przez kilka miesięcy wydłubywał ziemię, ukrywał ją i w końcu dotarł do miejsca poza więzieniem. A dalej — forsowanie rzeki na łodzi, którą przygotowali mu życzliwi ludzie, i długa droga do domu. Co ciekawe, matka, kiedy syn wszedł do rodzinnego domu, początkowo go nie poznała. Jego waga wynosiła wtedy zaledwie 47 kilogramów — od przebytej więziennej udręki. Dwa miesiące Anton Olijnyk potajemnie nabierał sił w rodzinnym domu. A potem opracował plan dalszych działań: nawiązać kontakt z grupą jego powstańczego towarzysza „Szulaka”, która, jak był przekonany, powinna jeszcze działać w poleskich lasach. Ostatecznie jednak nie nawiązał kontaktu z powstańczymi podziemnymi działaczami — przeszkodzili mu „emgiebiści”, którzy skrupulatnie ścigali zbiega. * * * Trzecia ucieczka Antona Olijnyka była z Centralu Włodzimierskiego, w którym zresztą dał się poznać jako jeden z najbardziej zdyscyplinowanych i wykształconych więźniów. Był aktywnym czytelnikiem tamtejszej biblioteki. Prawda, studiować musiał głównie marksistowsko-leninowskich propagandystów, ale, jak wyznał Anton, trafił mu się prawdziwie narodowy arcydzieło. To książka Dmytra Doncowa „Duch naszej starożytności”. W jaki sposób znalazła się w więziennej bibliotece, nie wiadomo. Może przypadkiem, może celowo. Ale to, że wywarła na czytelniku Antonie Olijnyku ogromny wpływ, jest faktem niezaprzeczalnym. Zaraz po przeczytaniu „Ducha…” Olijnyk dzieli się swoimi wrażeniami z innym więźniem, Romanem Semeniukiem. I obaj decydują się wyrwać z obozowych szponów i kontynuować walkę o Ukrainę. Udaje im się to — 12 sierpnia 1965 roku ucieczką ze specjalnego obozu MSW ZSRR „Dubrawłag”. Tym razem zbiegowie musieli forsować rzekę o szerokości pół kilometra. Przewidując, że będą do nich strzelać, obozowicze wstrzymali oddech i przebywali w głębinie wodnej ponad pięć minut. W tym czasie „emgiebiści”, którzy ścigali ounowców, pomyśleli, że trafili zbiegów.
* * * Wyrwawszy się z niewoli, skierowali swą drogę na Ukrainę. Przede wszystkim zabrali się za odwiedzenie największych ukraińskich świętości. Następnie odwiedzili grób Tarasa Szewczenki, Ławrę Kijowsko-Pieczerską i Poczajowską, „Kozackie Mogiły” we wsi Plaszewa… A także rodziny tych nacjonalistów, którzy razem z nimi siedzieli w więzieniu. Ich ucieczka zakończyła się w małej ojczyźnie Romana Semeniuka — w rejonie sokalskim na Lwowszczyźnie. Tam nieugięci ounowcy urządzili bunkier, gdzie ukryli się przed władzą radziecką i skąd zaczęli prowadzić podziemną walkę. Wydrukowali tysiąc ulotek o prawdziwej istocie władzy komunistycznej. Podczas rozpowszechniania tych ulotek Anton Olijnyk trafia do aresztu. Do jego głównego wyroku więziennego „doliczają” jeszcze pięć lat niewoli. * * * Anton Olijnyk odsiedział 18 lat. Pozostawało jeszcze 15. Rozumiejąc, że w dalszej perspektywie wyrwanie się z więziennych szponów jest sprawą niewykonalną, chwyta się jednak ostatniej nadziei ratunku. Pisze list do ówczesnego sekretarza KC Komunistycznej Partii Nikity Chruszczowa z prośbą o ułaskawienie. Ale w tym liście nie wyrzeka się swoich czynów i myśli dotyczących wolnej Ukrainy. Oto wersy z niego: „Przez lata pobytu w więzieniu skamieniały wszystkie moje uczucia wolnego człowieka. Co więcej, wydaje mi się, że obecnie z takim uczuciem żyją wszyscy ludzie na Ukrainie”. „Obywatele sędziowie! Skazaliście mnie za to, że kochałem Ukrainę. Ale pamiętajcie: nadejdzie taki czas, kiedy nikt nie będzie siedział za to, za co ja siedzę”. „Skazaliście mnie na rozstrzelanie, zmieniając przy tym prawo. Świat jeszcze nie widział takiego precedensu. Znaczy to, albo się mnie boicie, albo jestem największym dla Ukrainy wrogiem. Tylko przy tym nie wyjaśniacie, co złego zrobiłem dla Ukrainy”. * * * Któż wie, czy ten list dotarł do Nikity Chruszczowa, który mimo swoich komunistycznych poglądów, mimo wszystko był ukraińskim zwolennikiem. Raczej nie, niż tak. A tymczasem nad Antonem Olijnykiem ówczesna ukraińska władza dokonała prawdziwego samosądu. Na mocy Postanowienia Rady Najwyższej Ukrainy, które podpisali Pidhorny i Georgadze, Sąd Obwodowy w Równem otrzymał prawo skazania Olijnyka na rozstrzelanie. Na ogłoszenie wyroku oskarżonego nie wezwano. Zamiast tego zaproszono przedstawicieli gazety „Czerwony sztandar”, gazet rejonowych z Kostopola i Bereźnego, aby ci wyłożyli istotę sprawy dotyczącej „zjadliwego wroga Związku Radzieckiego”. Napisali tak, jak napisali. Raczej pod komunistyczne dyktando. I przy tym, oczywiście, nie wspomnieli o ostatnich chwilach życia Antona Olijnyka. W szczególności, jak przed samym rozstrzelaniem do celi, w której Anton Olijnyk siedział, nawiasem mówiąc, razem ze znanym ukraińskim więźniem politycznym Jurijem Szuchewyczem, wszedł major MGB i oświadczył: „No co, Olijnyk… Teraz Ukraina zaoszczędzi na tobie dwa miliony rubli”. Okazuje się: takie były wydatki, kiedy Olijnyka podczas jego trzeciej ucieczki ogłoszono listem gończym w całym Związku Radzieckim. * * * Antona Olijnyka rozstrzelano 6 lutego 1967 roku w Kijowie. Gdzie jest jego grób, obecnie nie wiadomo. Pamięć o nim też nie bardzo odpowiada sprawiedliwości. Przynajmniej rodzina Olijnyka nie przetrwała. W powojennym czasie zmarli jego rodzice. Siostra Nadija, która domagała się rehabilitacji brata, zaginęła w niepamięci, tak i nie doczekawszy się tej rehabilitacji. W ojczyźnie Antona Olijnyka nie ma żadnej tablicy pamiątkowej na jego cześć. A należałoby… Jednocześnie w historii Ukrainy Anton Olijnyk pozostaje tym, który prawdziwie położył swoje życie na szafocie w jej imię. Takimi w 1947 roku byli „strebki”, którzy aresztowali Antona Olijnyka. Sprawa karna Antona Olijnyka „rozciągnęła się” aż na 12 tomów.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
