Strona · s. 10strona oryginału ↗
Stefania Szabatura: uwięzione lilie
Слово Просвіти, №34 за 2017 рік
Petro SZKRABIUK, Lwów 1 Ludzie zachwycają się legendami. Bo legenda (podobnie jak mit) przenosi nas w głąb wieków, opowiada o niewiarygodnych sytuacjach, czynach, losach — i trudno ustalić, czy to prawda, czy zmyślenie. Ale są żywe legendy, równie niezwykłe, ponieważ powstają na podstawie realnych wydarzeń, realnych ludzi, którzy dziwią, poruszają, zachwycają. I są wzorem do naśladowania. Czyż nie jest dla nas legendarną UPA, która prawie 20 lat (1942—1960) działała w arcytrudnych warunkach bezpaństwowości: biła się z hitlerowcami, radzieckimi partyzantami-prowokatorami, polską Armią Krajową, a następnie — z enkawudzistami, przy czym bez żadnej pomocy z zewnątrz. I mimo wszystko nie poddawała się, moralnie zwyciężyła. Ostatnia walka powstańców z oprawcami miała miejsce 14 kwietnia 1960 roku na Tarnopolszczyźnie w rejonie podhajeckim. Czyż to nie cud? Legendarnymi stały się — czy stają się, przede wszystkim dla młodzieży — te osoby, które kontynuowały narodowowyzwoleńcze zmagania, ale już innymi metodami, bronią słowa, pędzla, muzyki, i tak samo bezwzględnie, heroicznie, ofiarnie. To dysydenci, chociaż w ukraińskich realiach takie określenie nie obejmuje całego spektrum działań. Bo był to Ruch oporu wobec polityki rusyfikacji i denacjonalizacji, a decydującym składnikiem tego Oporu było pragnienie państwowości. “Jesteśmy świadkami wyczynu ludzi, którzy poszli drogą krzyżową narodowej walki i nie dożyli naszych czasów — pisała Iryna Żyłenko (1941—2013) w książce wspomnień “Homo feriens”. — To — zaiste mesjasze. A my — ich apostołowie, i każdy pisze tę samą “ewangelię według szistdesiatnyków”, ale — na swój sposób. Dlatego jesteśmy tak artystycznie różni w swoich pismach”. Więźniarka polityczna i artystka Stefania Szabatura naszych czasów dożyła. Była aktywną uczestniczką narodowego odrodzenia końca lat 80. i początku 90. ubiegłego wieku, wieszała niebiesko-żółtą flagę nad lwowskim ratuszem, walczyła o legalizację Ukraińskiej Cerkwi Greckokatolickiej, była założycielką i przewodniczącą Mariańskiego Towarzystwa “Miłosierdzie”, radną miejską… I teraz, kiedy odeszła do wieczności (17 grudnia 2014), jej postać nabiera szczególnego znaczenia. Zwłaszcza — dla autora tych słów. 2 Pod koniec 1995 roku wyszła moja książka “Winnica Pańska: historia życia ks. dr. Josyfa Kładocznego”, jednym z pierwszych czytelników której był Ihor Kałyneć. Zadzwonił, podzielił się wrażeniami, następnego dnia spotkaliśmy się… “O kim będzie następna książka?” — zapytał Ihor. — “O Kałyńcu!” — bez namysłu, spontanicznie, obiecałem, poruszony jego uwagą. Ale ta spontaniczność była uwarunkowana wcześniejszymi wydarzeniami. Rzecz w tym, że jesienią 1965 roku, po odsłużeniu trzech lat w armii (w armii okupacyjnej — na Węgrzech), zostałem studentem wydziału dziennikarstwa. Był to okres pierwszych aresztowań, a następnie procesów sądowych ukraińskiej inteligencji za tak zwaną “antyradziecką agitację i propagandę”. Plotki o tym przenikały także na wydział i nie jeden z nas odczuwał dyskomfort moralny: chodzimy na wykłady, pisujemy do gazet, bawimy się, a innych w tym samym czasie przesłuchują, więżą, wysyłają na koniec świata… Przypominam sobie, jak w maju 1966 roku na kilka minut dano mi przejrzeć zbiór Kałyńca “Ogień Kupały”, i poraził mnie wiersz “Wiatr”, a zwłaszcza druga strofa ze słowem “bandery”: Wiatr mój znów napina bandery dnieprowych łodzi. Wiatr z nami i nad nami, z moimi pułkami w pochodzie. Krótko mówiąc, czułem coś w rodzaju długu wobec tych, którzy rzucili wyzwanie Systemowi — i poszli za druty, za “kolczaste ogrodzenia”, podczas gdy ja pozostawałem na “wolności”, prowadząc rozdwojone życie: myślałem jedno, a robiłem drugie — okazywałem lojalność wobec władzy… Zatem napisanie książki o dysydentach uważałem za obowiązek obywatelski, za swoiste odkupienie za swoje stosunkowo spokojne życie, chociaż jesienią 1973 roku za rzekome “stępienie czujności politycznej” mnie, asystentowi katedry dziennikarstwa, ogłoszono naganę partyjną z wpisem do akt osobowych — i zmuszony byłem porzucić pracę nad dysertacją oraz przejść do gazety obwodowej, gdzie byłem na widoku… Oczywiście, to drobnostka w porównaniu z tym, co przeżyli moi rówieśnicy i nieco starsi rodacy w tymże 72-m. Tego samego dnia, 12 stycznia, aresztowano Irynę Kałyneć (później — i Ihora), Iwana Hela, Mychajła Osadczego, Wiaczesława Czornowoła (ponownie)… W Kijowie w ciągu stycznia w celach śledczych znaleźli się Wasyl Stus, Iwan Switłyczny, Jewhen Swerstiuk, Łeonid Pluszcz, Iwan Dziuba — około 20 osób. A jeśli brać pod uwagę także kolejne miesiące — to liczba ta przekroczyła 100 osób. Listę otwierała Stefania Szabatura, bo sądzono ją jako pierwszą. Ihor Kałyneć w tamte złowieszcze dni pisał: po raz drugi aresztowano moją Stefę płacze matka Szabatury gdy zabrali oba gobeliny Łesię Ukrainkę i Kasandrę ja pocałowałam w brzegi oni dziwili się po co tak ja ręce córki całuję Właśnie ten wiersz przywiódł mnie do jednego z pokoi Pałacu Uroczystych Wydarzeń na ulicy Kopernika, gdzie była siedziba Mariańskiego Towarzystwa “Miłosierdzie” i gdzie przyjaźnie przywitała mnie niezwykle piękna kobieta, która zdawała się cała promienieć — i zewnętrznie (miała jasne włosy), i wewnętrznie. Była to Stefania Szabatura. 3 Bez wątpienia w tamtym czasie nie było jeszcze tak ważnej książki jak “Stefania Szabatura” z podtytułem “Wybrana paleta kolorów z mozaiki życia i twórczości”, którą sumiennie uporządkowała Sołomija Diakiw (zapisując i komentując opowieści naszej bohaterki), a wydało w Kijowie wydawnictwo “Smołoskyp” (2016). Jednak ja już wiele wiedziałem o pani Stefie: i od Iryny Kałyneć, i z publikacji prasowych, głównie z samizdatowego almanachu “Jewszan-zillia”, który przygotowała z przyjaciółmi ta sama Iryna, a opracowywała graficznie Szabatura (zob.: numer 1 z września-października 1987 r.). Wiedziałem, że Stefania urodziła się we wsi Iwanie-Złote w rejonie zaleszczyckim na Tarnopolszczyźnie; jej ojciec, Mychajło, spadkobierca kozackiego rodu, był złotą rączką, budowniczym (sam wzniósł dla rodziny dom), wirtuozem w wytwarzaniu zabawek dziecięcych, służył w polskim wojsku, następnie zmobilizowano go na front — i pod Charkowem w 1943 roku zginął. Matka, Hanna, mądra i szlachetna kobieta, została z małą Stefą i przeżyła wszystkie okropności powojennego czasu: głód, chłód, rekwizycje, niewolniczą pracę w kołchozie, rewizje, groźby… A mimo to, na złość wrogom, nie traciła ducha, gdyż była prawdziwą chrześcijanką. Właśnie głęboka wiara pomogła przetrwać wszystkie przeciwności nie tylko Hannie, ale i Stefie. I nie tylko przetrwać, ale i przewidzieć dwa wydarzenia, które miały zarówno indywidualne, jak i ogólnonarodowe znaczenie. Stefania Mychajliwna ukończyła we Lwowie szkołę sztuki użytkowej imienia Iwana Trusza, potem — Instytut Sztuki Użytkowej i Dekoracyjnej (wydział tkactwa artystycznego). Malowała ikony, wyszywała, tkała artystyczne dywany, gobeliny-obrazy, w szczególności te, które wspomniano w wierszu Ihora Kałyńca — “Łesia Ukrainka” oraz “Kasandra”. I zdobyła uznanie. Jednocześnie zainteresowało się nią KGB. Bo przecież, oprócz sztuki, należała do współzałożycieli Klubu Twórczej Młodzieży “Prolisok”, brała udział w odrodzeniu w 1965 roku Bożonarodzeniowej szopki, a co najważniejsze — 15 listopada 1967 roku była na sali, gdy sądzono Wiaczesława Czornowoła. A w listopadzie 1970 roku domagała się dopuszczenia jej na proces Wałentyna Moroza: podpisała z osobami o podobnych poglądach odpowiednią depeszę do prokuratury USRR.
12 stycznia 1972 roku — rewizja w mieszkaniu spółdzielczym Stefanii. I areszt. „Gdzieś na miesiąc przed aresztowaniem — opowiadała Stefania — przyśnił mi się: bardzo długi korytarz, mnóstwo brązowych drzwi, siedzę na brązowej ławie, przede mną — ukośnie — drzwi, patrzę w otwór, wychodzi z nich kobieta, cała w czerni, spojrzała na mnie, ja na nią — i zniknęła. I nagle słyszę, że jakaś siła ciągnie mnie w drzwi. Opieram się, trzymam się mocno ławy — i ciągnie mnie razem z ławą, coraz mocniej, wylatuję przez okno — i już lecę nad Bułgarią, słyszę bułgarską mowę, widzę z góry: na placu przed dworcem — Ołeś Berdnyk”. (Wkrótce Berdnyk pojawił się we Lwowie i kiedy Stefa opowiedziała sen, to zdziwił się, gdyż rzeczywiście miał jechać do tego kraju. Później też został aresztowany: Stefa kończyła wyrok, Ołeś — zaczynał…). A sen trwał dalej. Po Bałkanach Stefa znalazła się z Kałyńcami nad Dniestrem i obserwowała, jak na łodziach przewożą ludzi i grupują na brzegu po pięciu. Stoją, a każdy ma na głowie worek. W tym samym czasie Stefa nie jest już na wzniesieniu, a w jakimś bagnie — i nijak nie może się wydostać… (Ihor potem wyjaśnił, że kiedy więźniów wyprowadzano na etap, to ustawiano ich w kolumnę po pięciu). Tak i bagno — to alegoria jej uwięzienia, przede wszystkim tych 115 dób karceru i tych 6 miesięcy w celi jednoosobowej, które musiała przetrwać za nieposłuszeństwo. Świadkiem w procesie Szabatury była Zinowija Franko. Ona też przyśniła się Szabaturze. I była to „trzecia seria” tego samego snu. Stefa: „Jestem w Kijowie, w Zeni. Wielkie drzwi, otwieram i stoję. Naprzeciwko — pokój; patrzę — wychodzi… Łesia Ukrainka z małymi goździkami w rękach, wyciąga je do mnie, biorę”. 4 Proces Stefanii odbył się w święto Piotra i Pawła 12 lipca 1972 roku. Wyrok: pięć lat Dubrowłagu w Mordowii i trzy — zesłania. Wyprowadzali ją przez tylne wyjście. Mama Stefii zdołała przekazać jej bukiet czerwonych goździków — od Bohdana Horynia. Konwój jak się rzuci: „Oddaj!” A Stefa: „Nie oddam!” Zaczęli wyrywać z rąk siłą. Tylko jeden kwiatek ocalał… Tak spełniła się trzecia część proroczego snu. Następna wizja była już nie we śnie, a na jawie, podczas przesłuchania. Stefa oświadczyła, że w jej sprawie nie ma kryminału: „To z waszej strony jest kryminał, bo wyrządzacie szkodę mnie, mojej mamie, państwu, ukraińskiemu narodowi, dla którego tacy ludzie jak ja mogliby przynieść pożytek. Ale nic to, wiecznie tak nie będzie, jeszcze przyjdą inne czasy”. — „Wciąż macie nadzieję na jakieś inne czasy?.. Kiedy to będzie?” — zapytał zjadliwie śledczy Pochił. „Bardzo szybko”. — „Kiedy?” — dopytywał się tamten. „Jaki wyrok nam dacie?.. Znaczy — dziesięć lat po tym, jak odbędziemy karę. Wtedy zostaną wydrukowani i Stus, i Kałyneć, a was osądzą, a może i skażą”. Pochił zamarł: „I wy w to wierzycie?” Jakby jakiś nieznany duch wstąpił w Szabaturę — tak pewnie, nawet z wyższością wobec śledczego czuła się ona: „Ja nie to że wierzę, ja wiem, że tak będzie!” — „To załóżmy się!” Z Pochiłem był jeszcze jeden czekista, on też dorzucił: „A ja przebiję”. Szabatura: „Nie, ja ręki takim jak wy nie podaję. Możemy założyć się na słowo. Przy świadku”. — „O co?” — „Wszystko mi jedno”. — „O dwie butelki koniaku”. — „Przegracie, ale ja od was koniaku nie wezmę”. 5 Moja książka wyszła w 1997 roku. Jej objętość — 520 stron. A tytuł — „Pod Złotymi Wrotami”. To wyrażenie Papieża Jana Pawła II, który zachwycał się ukraińskimi orędownikami: „Iluż męczenników przeszło i przechodzi przez ciebie pod Złotymi Wrotami, Ukraino mojego podziwu!” Ale nie tylko męczenników, lecz i zwycięzców. Wśród nich także Stefania Szabatura. W książce jest o niej 45 wzmianek: o jej pobycie w Mordowii z podziemnymi działaczkami Hałyną Dydyk, Darką Husiak, Kateryną Zarycką, Marią Pałczak, Iryną (Orysią) Senyk, dysydentką z Odessy Niną Strokatą-Karawanską, a także z przyjaciółką Iryną Kałyneć; o spotkaniach i korespondencji z Wasylem Stusem i tragicznej śmierci jej narzeczonego Mariana Hatały, wierność któremu zachowywała do końca życia; o tym, jak czekiści zniszczyli w obozie koncentracyjnym ponad 300 jej obrazów; jak ona po zwolnieniu tułała się we Lwowie bez zameldowania i pracy itd. I mimo wszystko zwyciężyła. W areszcie śledczym dokładnie przewidziała „nadejście nowych czasów” — na 1990 rok. Bo przybliżała, a następnie utwierdzała te czasy, jak tylko mogła. I o tym napisałem improwizację „Gobelin Stefanii Szabatury”, którą przeczytałem 6 listopada 1998 roku we Lwowskiej Sali Organowej podczas obchodów 60-lecia Stefanii Mychajliwny: Nasz Lwów — to podziw na twarzy, Natchnień wysokie loty. Bo tutaj, we wspomnieniach, strzelcy, I wolności dawnej śpiewacy, Artyści i poeci. Oto tak jej życie kręte Zakończyło się z rozmachu. Gdzieś tam Iwanie-Złote, I uczucie jej święte — Miłość do swego kraju. Do tych, co wstali w pełnej krasie, Do matki i przyjaciół; Kto kładł w przyszłość most I słyszał daleki błogosławieństwo Nad popiołem iluzji. Nic więcej — tylko miłość. Nic — tylko marzenie, Którego nikt nie pokonał, Które nam świeci znów i znów, Jak gwiazda w zawiejach. A potem zimowym deszczem Nieprawda spadła naga. A potem przesłuchania — i ból: Kto w celach z nią jeszcze? Jaka jej kramoła? A tam — mordowskie obozy I siostry bez prawa. A potem uzdrowienia wiatry, A potem rodzinne flagi I ta — dzisiaj — sława. Historia — gorący utwór, Który stygnie szybko… Jak gobelin z traw i gwiazd, Wplotła i Stefa w ten wzór Swoją niezniszczalną nić. Swój barwny wzór utkała i jej niezwykła matka, którą Stefania zachęciła do twórczości. I sędziwa już pani Hanna odkryła swój dar artystyczny — malowała barwne obrazy w stylu „naiwnej sztuki ludowej”. Ja niczym relikwię przechowuję wspaniały album prac Hanny Szabatury z dedykacją Stefanii: „Drogiemu panu Petrowi Szkrabiukowi z szacunkiem i chrześcijańską miłością. Lwów 2 lipca 2006 r.” Sama zaś Stefania również kontynuowała tworzenie. Na początku 2009 roku wyszedł unikalny kalendarz „Kwiaty Stefanii Szabatury”, który przygotował do druku Ihor Kałyneć. Jest tam akwarela „Żółte lilie. Także uwięzione”, datowana na 1975 rok. Te kwiaty w chrześcijaństwie — symbol czystości i cnoty, przedstawia się je na obrazach o Zwiastowaniu Najświętszej Maryi Panny. Dla mnie takim symbolem stały się Stefania Szabatura i jej przyjaciółki, które godnie, w duchowej czystości, w wierze w Boga i miłości do Ukrainy (a nie w uległości szatanowi) przeżyły swoje ofiarne życie. Dlatego i lilie na akwareli nie są białe, a żółte. Stąd i nazwa mojego eseju-wspomnienia.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
