Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

Jewhen BARAN: „Jesteśmy stworzeniami Bożymi, a nie «tekstówkami» Bożych sług”

Слово Просвіти, №34 за 2017 рік

Jewhen Mychajłowycz Baran — ukraiński krytyk literacki, literaturoznawca, eseista. Kandydat nauk filologicznych. Laureat licznych nagród. Zasłużony pracownik kultury Ukrainy. Od 2009 roku — przewodniczący Iwano-Frankiwskiej organizacji obwodowej Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy. — Panie Jewhenie, co się dzieje, Pana zdaniem, z naszą literaturą? — Chciałbym sam zrozumieć, co się dzieje z naszą literaturą. Nie twierdzę, że wszystko jest katastrofalne, ale symptomy są niepokojące. Z drugiej strony sytuacja z literaturą, tym bardziej naszą, zawsze była „na krawędzi”. Dzisiaj niby uwolniliśmy się od ideologicznych kleszczy, za to wpadliśmy w kleszcze koniunktury społecznej. Aby przetrwać, wielu pisarzy flirtuje z czytelnikiem, zapominając, czym może się to dla nich skończyć. Nadmiar informacji odpycha jakąś część potencjalnych czytelników od literatury. A także zalew przeciętnych autorów z nudnymi, nijakimi pseudohistoriami, gdzie dominuje połączenie fantastycznych zwrotów akcji, chociaż sama wyobraźnia artystyczna w takich utworach jest blada. W Europie lepsi pisarze wychodzą ku wątkom sakralnym. Wydaje się, że nic szczególnego, ale jakaś konkretna historia nagle nabiera uniwersalnego znaczenia. W naszej prozie takich książek jest jeszcze bardzo mało. Chociaż zapotrzebowanie na książki artystyczne jest stabilne. Żyjemy w tak paradoksalnej sytuacji: z jednej strony brak dobrej literatury, z drugiej — brak jakościowego czytelnika. Już nie mówię o przemyśle książkowym, który rozwija się chaotycznie i z wieloma proceduralnymi nadwyżkami kosztów. — Co więc zepsuło czytelnicze gusta? Dlaczego poziom czytelnika jest tak niski, że na piedestale znajdują się grafomani czystej wody? — To przesada, ale ogólnie myśl jest słuszna. Czytelnicze gusta zepsuł bytowo-quasi-artystyczny symulakr, postmodernistyczny „popcorn”, który podawany jest jako literacko-artystyczny pochód. Im więcej ignorantów wchodzi w proces kulturowy, tym więcej konsumpcyjnych ignorantów tworzą. Nie mówię o niegłupich i niepozbawionych talentu awanturnikach i oszustach, których nigdy nie brakowało. Społeczeństwo biegnie nie jak ostatni maratończyk, który niósł wieść o zwycięstwie, a jak stado byków na hiszpańskiej corridzie. Nikt nie chce się zatrzymywać. To nie jest potrzebne władzy. Bo dobrze powiedziała Zabużko w rozmowie z Kniażyckim: celem współczesnej wojny hybrydowej nie jest Donbas, nie Krym i nie Ukraina. Celem jest zmanipulowane społeczeństwo. Póki co sile, którą Stanisław Orzechowski nazwał „ludźmi nocy”, zamysł się udaje. — Kiedyś w prywatnej rozmowie z poetą Wasylem Symonenką pisarz Jurij Jaczeykin powiedział, że nadejdzie czas, kiedy po Ukrainie będą chodzić tłumy pisarzy i nikt ich nie będzie rozpoznawał. Czy nie nadszedł już „ten czas”, bo widzimy, że liczba „literatów” na duszę ludności niepowstrzymanie rośnie? — Słuszna myśl. Ale my z literackimi neofitami nigdy nie mieliśmy problemów. „Państwo Słowa” — to już nawet nie metafora, to jedna z naszych z Państwem rzeczywistości. Problem nie w tym, że „wielu ludzi idzie do literatury tak, jak w XVII wieku szli na Sicz” (fraza Borysa Antonenki-Dawydowycza z dalekiego 1929 roku). Problem w tym, że ci pisarze tak do końca nie uświadamiają sobie, po co im pisanie. Przeważająca większość tych litneofitów — to światopoglądowi grafomani i pozostają takimi od pierwszej książki do ostatniej. Brak jest ostrej selekcji jakości artystycznej. A stąd i ten „masowizm”, szczególnie widać to w sztukach plastycznych, a już potem w literaturze. Mało jest ludzi świadomych swojego miejsca i swoich możliwości. I to jest ten problem, który rozwiązuje się wiekami postępu kulturowego. Ale czy mamy Czas, nikt nie chce o tym myśleć. — Obserwujemy w kręgach pisarskich otwarte nieprzyjmowanie konstruktywnej krytyki. A jednocześnie słyszymy ogólne narzekania na brak krytyki jako takiej, prowadzone są rozmowy o umieraniu krytyki jako gatunku. Proszę skomentować tę sytuację. — Co tu komentować? Tak jest. Krytyka — to samurajstwo. Rozumiem to tak, że ten gatunek odejdzie do historii, jak i sama filozofia samurajstwa. Zapchanie informacją, zaśmiecenie informacją dezorientuje człowieka. „Nie ma nic gorszego niż niegotowy duch” — twierdził święty Augustyn. Krytyka nie jest możliwa w społeczeństwie, które nie chce usłyszeć o sobie innej opinii, a jedynie panegiryki albo kościelne „Mnohaja lita”. Jesteśmy społeczeństwem tanich panegiryków i faryzeuszy-chrześcijan. Wszystkie rozmowy, że u nas brakuje krytyki — to próba zachowania czystej twarzy po tym, jak całe życie taplasz się w błocie… — Sądząc po różnorodnych rankingach, w Europie teraz na fali popularności są powieści o II wojnie światowej i o zalewie muzułmanów. U nas coraz większą popularność zdobywają różnorodne „fantasy”… O czym to świadczy? — My dalej wierzymy w bajki. To dobrze. Taka cecha wyróżnia nas na tle zmęczonych Europejczyków. „Każdy głupieje na swój sposób” — mawiał mój tata. To próba jednej części pisarzy reagowania na zmiany społeczne i tendencje. Inna część — czyli my — jeszcze póki co nie wpuściliśmy na swoją ziemię obcych, co jest kolejną iluzją, — wierzymy w bajkę. Możliwe, że ta wiara w bajkę nas uratuje. Bo nasza wieczna dziecinność — to jedyne, co nie pozwala nam całkiem zniknąć, „jako obry”… Sam gatunek „fantasy” jest mi obcy. Zresztą jakościowego „fantasy” literatura ukraińska nie dała. — Pana opinia odnośnie „potrzebności” poezji. Znając mentalną skłonność narodu ukraińskiego do śpiewno-rymowanego słowa, obserwujemy dziwny obraz: z jednej strony w każdym mieście organizowane są czytania poetyckie, z drugiej — wydawcy odmawiają inwestowania pieniędzy w książki poetyckie. Wielu z niezłych poetów zmuszonych jest „wychodzić ze skóry” — tworzyć wątpliwej jakości powieści. Czy poezja jest skazana na wymarcie, czy tak i będzie wegetować w marnych nakładach „za własne środki autora”? — Platon w idealnym państwie nie widział Poetów. Ponieważ żyjemy w dalekim od ideału społeczeństwie, poeci zawsze będą i zawsze będą lekceważeni. Jakość i oblicze literatury wyznacza Proza. Tak zawsze było. Inna sprawa, że na Ukrainie — Poeta stawał się politycznym głosicielem. Ale Poezja — to wewnętrzna potrzeba człowieka wyrwania się z pęt codzienności. Oprócz tego, to jeden ze stałych motorów rozwoju języka. Nie sądzę, żeby ukraińska poezja przeszła do sal uniwersyteckich, jak to stało się z poezją amerykańską. Ale to, że potrzebuje i będzie potrzebować wsparcia — informacyjnego, materialnego — jest jednoznaczne. Czy poeta musi jeszcze pisać prozę, czy szukać siebie w innych gatunkach? To sprawa samego poety. Dla prawdziwego poety koniunkturalne, wymuszone zaangażowanie nie jest straszne. On zawsze znajdzie możliwość dotarcia do czytelnika i powiedzenia tego, co chce. — Możliwe, że ktoś może czemuś zaprzeczyć, ale jestem przekonana, że w literaturze pierwotnym powinno być nie imię autora, a TEKST. Właśnie od niego powinno zaczynać się postrzeganie twórczości. Wiedząc, jak dużo Pan czyta, proszę wymienić choć kilka naprawdę wartościowych tekstów ukraińskich autorów. Czy w ciągu ostatnich kilku lat były takie? — Strasznie nie lubię słowa „TEKST”. Coś jest w nim z technicznego składnika. Wolę mówić o „UTWORZE”. Jesteśmy stworzeniami Bożymi, a nie „tekstówkami” Bożych sług. Tak samo uwalniamy światy, które wyrastają wewnątrz nas i męczą, proszą się na wolność. Tworzymy własne światy, a nie mechanicznie zapisujemy znaki. Wychodząc z tego, powiem, że w W Ukrainie są autorzy, których wykształcony, kulturalny Ukrainiec powinien znać. Wymienię spontanicznie kilka nazwisk, nie ograniczając się jedynie do „czystej” literatury: Jurij Ananko, Wołodymyr Bryggen, Wołodymyr Bazylewski, Oksana Zabużko, Lubow Hołota, Hryhorij Husejnow, Wołodymyr Danyłenko, Myrosław Docyneć, Petro Kraluk, Ołeh Łyszeha, Hałyna Małyk, Wiaczesław Medwid, Jewhen Nachlik, Mychajło Słaboszpycki, Hałyna Pahuciak, Wołodymyr Panczenko, Stepan Procuk, Jurij Rohowyj, Wasyl Słapczuk, Petro Soroka, Andrij Sodomora, Łeonid Uszkałow, Wasyl Szklar, Jarosław Jasinski… Wymieniłem nazwiska, czytajcie książki tych autorów, badania literaturoznawcze. Zresztą, tych autorów jest więcej. Najważniejsze, aby czytelnik wiedział, że oni istnieją i szukał „swojego” autora. — Trzeci rok wojny w Ukrainie, a kraj „festynuje”. Co miesiąc, tu czy tam, odbywają się Książkowe Festiwale. Pisarze i wydawcy jeżdżą z miasta do miasta. Prawie każde centrum rejonowe ma swoje święto książki. Co to jest? „Uczta w czasie dżumy”, czy jednak życiowa konieczność dla przetrwania ukraińskiej literatury? — To zastrzyki dla umierającego. Tak rozumiem, że „potężni tego świata” przygotowują narody do wielkiej wojny. Znaczy to, że po raz kolejny nie mogą podzielić tego, co już podzielone. Ale będą szukać „formuły manipulacyjnej”, która usprawiedliwiłaby wojnę. Każda wojna, jeśli już jest nieunikniona, powinna trwać w imię triumfu KULTURY. Wszystkie inne wojny są skazane na porażkę, ale niestety są nieuniknione. Każde pokolenie ludzi ma swoją wojnę. Każda wojna zaczynała się od marszu. Dzisiejsza — od festiwali. „Festiwalowość” nie jest złem. Złem jest to, że sama wojna zamienia się w festiwalowe widowisko. I nic nie będziemy w stanie zmienić. Ponieważ radykalne rozwiązanie wymaga silnych osobowości. Niestety, dziś na świecie dominuje Żongler, na wszystkich poziomach… Rozmawiała Switłana BRESŁAWSKA

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn