Strona · s. 12strona oryginału ↗
Dziennik Szewczenki ma 160 lat
Слово Просвіти, №34 за 2017 рік
Kontynuujemy projekt poświęcony 160. rocznicy rozpoczęcia w czerwcu 1857 r. przez Szewczenkę... Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki. 23 sierpnia. Od 15 do 22 sierpnia miałem w brudnym i zakurzonym Astrachaniu takie jasne, wspaniałe święto, jakiego jeszcze nie było w moim życiu. Moi rodacy, w większości kijowianie, tak szczerze, radośnie, po bratersku witali moją wolność i do tego stopnia rozciągnęli swoją gościnność, że pozbawili mnie wolności samodzielnego prowadzenia mojego dziennika i wzięli ten obowiązek na siebie. Dziękuję wam, moi szlachetni, bezinteresowni przyjaciele. Obdarzyliście mnie taką radością, takim pełnym szczęściem, które ledwo mieszczę w moim wdzięcznym sercu. I pamięci o tych najszczęśliwszych dniach nie wpisuję do mojego prozaicznego dziennika. Wpiszę ją do skarbca mojego serca. 15 sierpnia wieczorem Zbrożek przypadkiem u Sapoznikowów wygadał się, że jestem w Astrachaniu. I 16 sierpnia odnowiłem starą znajomość z Aleksandrem Aleksandrowiczem. To już nie był psotny uczeń w dziecięcej kurteczce, którego widziałem po raz ostatni w 1842 roku. To już był mężczyzna, mąż i wreszcie ojciec pięknego dziecka. A ponad to wszystko spotkałem w nim prostego, wysoce szlachetnego, dobrego człowieka. Cecha charakteryzująca rodzinę Sapoznikowów. On, nie wiem jak długo, opuszcza Astrachań i do Niżnego Nowogrodu zaproponował mi kajutę na wyczarterowanym przez niego parowcu „Kniaź Pożarski”. Pięciorublowy bilet, wzięty przeze mnie, zwróciłem do kantoru spółki parowcowej „Merkury” z tym, aby został oddany pierwszemu biedakowi bezpłatnie. Kapitan parowca „Kniaź Pożarski” Wołodymyr Wasylowycz Kiszkin zarządził tak, że zamiast jednego biedaka umieścił na barce pięciu biedaków, niemogących zapłacić za miejsce do Niżnego nawet po złotówce. Cecha praktycznie szlachetna. ...w brudnym i zakurzonym Astrachaniu... Według świadectwa samego Szewczenki, wyjechał on z umocnień Nowopietrowskich 2 sierpnia o godzinie 9 wieczorem i przybył do Astrachania łodzią, która kursowała między umocnieniami a miastem, 5 sierpnia o godzinie 5 po południu, czyli po 68 godzinach, zgodnie z rozkładem. Dowódcą łodzi, która realizowała przewozy wojskowe i handlowe, był U. M. Petrow (1800— ?), który w swoim czasie ukończył Mikołajewską szkołę floty, wiele lat pływał po Morzu Czarnym, a od 1838 r. służył na Kaspijskim. Astrachań — pierwszy punkt osadniczy, do którego poeta przybył, wracając z zesłania. Mieszkał w mieście od 5 do 22 sierpnia 1857 r., czekając na parowiec do Niżnego Nowogrodu. Tutaj wykonał rysunek „W Astrachaniu”. Był to pierwszy po wyjeździe z umocnień Nowopietrowskich pejzaż. Przechowywany w Narodowym Muzeum Tarasa Szewczenki. Taras Hryhorowycz niejednokrotnie narzekał w Dzienniku na wygląd zewnętrzny Astrachania: „Całą tę ogromną, szpetną, szarą kupę śmieci wieńczą zębate białe mury Kremla...”; „Oprócz kurzu, smrodu... nie spotkałem niczego” itd. Moi rodacy, w większości kijowianie... wzięli ten obowiązek na siebie. Chodziło o rodaków z Ukrainy, w większości absolwentów Uniwersytetu św. Włodzimierza w Kijowie, którzy dokonali wpisów w Dzienniku Szewczenki 15–20 sierpnia 1857 r. Oto niektórzy z nich: Kłopotowski Iwan Petrowycz (1823–?) — nauczyciel historii i geografii w astrachańskim gimnazjum od 1850 r. Studiował na Uniwersytecie św. Włodzimierza w Kijowie w latach 1845–1849. W Dzienniku Szewczenki 15 sierpnia wyznał, że poetę „spotkał jak ojca, jak brata, jak największego przyjaciela...”. Niezabytowski Stepan Andrijowycz (1829–1902) — młodszy lekarz 45. ekwipażu floty w Astrachaniu. Ukończył Uniwersytet św. Włodzimierza w Kijowie w 1854 r.: „...byłem uszczęśliwiony spotkaniem z kochanym i szanowanym przeze mnie poetą Tarasem Hryhorowyczem Szewczenką...”. Odyncew Jewtychij (Jewhen) Iwanowycz (1831–1873) — młodszy lekarz 46. ekwipażu floty w Astrachaniu. W 1855 r. ukończył Uniwersytet Kazański. Z dumą zapisał 16 sierpnia, że „spędził dzień z poetą Małorosji Szewczenką”. Czelcow Fedir Iwanowycz (1826–?) — młodszy lekarz astrachańskiej roty liniowej. W 1853 r. ukończył Uniwersytet św. Włodzimierza w Kijowie: „Z dusznym zachwytem ja... spędziłem kilka godzin z moim miłym ojcem, starym kozakiem Tarasem Hryhorowyczem Szewczenką, za co jestem bardzo wdzięczny Bogu...”. Obdarzyliście mnie taką radością, takim pełnym szczęściem, które ledwo mieszczę w moim wdzięcznym sercu. Bardzo ważny moment! Po raz pierwszy po zesłaniu Szewczenko z przejmującą radością poczuł, że sława poetycka jego, mimo długich lat nieobecności, nie tylko zachowała się, ale i wzrastała. Oczywiście, miał informacje o tym, w szczególności także odnośnie swoich astrachańskich zwolenników. Powiedzmy, rosyjski pisarz O. F. Pisemski pisał do poety z Astrachania 6 lipca 1856 r.: „...Widziałem na jednym wieczorze około 20 Pańskich rodaków, którzy, czytając Pańskie wiersze, płakali z zachwytu i wymawiali Pańskie imię z czcią. Ja sam jestem pisarzem i więcej niż tego zaocznego zaszczytu nie życzyłbym sobie innej sławy i rozgłosu, i niech posłuży to wszystko pociechą w Pańskim beznadziejnym życiu!”. Jednak tym razem nie zaocznie, a naocznie, wśród nieznajomych, ale bliskich duchem ludzi, Szewczenko przekonał się o tym, o czym pisał Mychajło Maksymowycz odnośnie całej drogi poety z zesłania do Petersburga: „Powrót Szewczenki, po 10-letniej rozłące, witała cała Ukraina i nie-Ukraina z prawdziwym zachwytem: na całej drodze od Astrachania do Petersburga...”. Zadziwiająco dokładnie podzielił M. O. Maksymowycz cały świat na pół, wyróżniając to, co najdroższe dla Szewczenki — „Ukraina i nie-Ukraina...”. Przypomnijmy gorzkie i bolesne uczucie porzucenia, które nieuchronnie otaczało poetę na zesłaniu i strachu, że go zapomniano, nie usłyszą: Mój Boże miły! Jak chciało się, Żeby ktoś mi powiedział Choć słowo mądre; żeby ja wiedział, Dla kogo ja piszę? Dla czego? Za co ja Ukrainę kocham? W Astrachaniu młodzi wielbiciele poety, w pierwszej kolejności z Ukrainy, powiedzieli mu synowskie słowo miłości i wielbienia, a nawet zapisali go w Dzienniku Szewczenki... I to było, bez wątpienia, ważne dla duchowego kosmosu poety, który po zesłaniu wracał do pełnowartościowego życia, z rozkoszą wdychał intelektualne powietrze. ...w prozaiczny dziennik mój. Jedna z nazw dziennika poety. Najczęściej nazywał go „dziennik”, „mój dziennik”, ale były też inne synonimy: „moje zapiski”, „pstrokata księga”, „zeszyt, żeby zapisywać”, „moja wierna kronika”, „prozaiczna kronika”. W danym przypadku Taras Hryhorowycz, ogarnięty radosnymi emocjami, odciął codzienność jego poprzednich zapisów w Dzienniku. ...do skarbca mojego serca. Chcę podkreślić, że w emocjach i wyznaniach Szewczenki brakuje sztucznego patosu, jego wewnętrzne uniesienie, duchowe natchnienie wypłynęły z głębi serca. To ten szczególny moment, kiedy naocznie widać, że Dziennik poety jest naprawdę „sercem podyktowany”, a nowe pozytywne wrażenia i szczęśliwe uczucia Taras Hryhorowycz zachowywał w „skarbcu swojego serca”. ...Zbrożek... Zbrożek Tomasz (1821— ?)
starszy lekarz 17. ekwipażu roboczego w Astrachaniu. W 1850 r. ukończył Uniwersytet św. Włodzimierza w Kijowie. 20 sierpnia dokonał w Dzienniku Szewczenki wpisu w języku polskim, w którym nazwał Szewczenkę „świętym narodowym prorokiem — męczennikiem Małorosji” i podkreślił, że poety „przebywanie wśród nas czyni mnie całkowicie szczęśliwym…”
…wznowiłem starą znajomość z Aleksandrem Aleksandrowiczem.
Chodziło o Sapoznikowa Aleksandra Aleksandrowicza (1833—1887) — astrachańskiego kupca pierwszej gildii, ryboprzemysłowca-milionera. Szewczenko znał A. A. Sapoznikowa jeszcze na początku lat 40. XIX w. w Petersburgu, kiedy uczył się w Akademii Sztuk Pięknych, a ten pobierał u niego lekcje rysunku. Znajomość odnowiła się 16 sierpnia 1857 r. w Astrachaniu. W domu Sapoznikowów mieściła się „sztab-kwatera” ekspedycji dla badania Morza Kaspijskiego pod kierownictwem uczonego-embriologa K. M. Baera, który wielokrotnie przyjeżdżał na Mangyszłak, dlatego Szewczenko nazywał A. A. Sapoznikowa „bezinteresownym astrachańskim metrdotelem”, czyli według W. I. Dala, „darmowym, niczym nie wynagradzanym”.
…spotkałem w nim prostego, wysoce szlachetnego, dobrego człowieka.
Te i inne zachwycone słowa Szewczenki dotyczące A. A. Sapoznikowa do dziś dominują w szewczenkoznawstwie, chociaż w zapisie dziennikowym z 28 sierpnia znajduje się fraza, która wyjaśnia, dlaczego poeta ostatecznie pomylił się w jego ocenie: „Proste ludzkie obejście ze mną teraz wydaje mi się czymś nadprzyrodzonym, niewiarygodnym”.
Lecz o wszystkim po kolei. Po siedmiu miesiącach — 20 marca 1858 r. — Taras Hryhorowycz w Pierwszostolnej przez sześć godzin „miesił moskiewskie błoto” i, wychodząc z Kremla, skierował się do „wysoce szlachetnego, dobrego człowieka”: „Zaszedłem do A. A. Sapoznikowa, mojego towarzysza podróży z Astrachania do Niżnego. Chory, nikogo nie przyjmuje. I dobrze robi, ponieważ jestem cały oblepiony błotem”.
Pokorne wyjaśnienie tego przykrego epizodu przez Szewczenkę jedynie nadaje mu gorzkiej dramatyczności. Nawet jeśli A. A. Sapoznikow był chory, bez wątpienia mógłby okazać poecie elementarną ludzką uwagę. Między innymi, dzień później S. T. Aksakow, który był rzeczywiście ciężko chory i nikogo nie przyjmował, dowiedziawszy się o przyjściu Szewczenki i M. S. Szczepkina, wbrew lekarskiemu zakazowi zawołał ich do siebie. Zresztą i tego dnia, zaraz po niepowodzeniu z A. A. Sapoznikowem, zmęczony Taras Hryhorowycz „powlókł się” do A. M. Mokryckiego i, wreszcie, „odpoczął u niego”.
Moim zdaniem, w przypadku A. A. Sapoznikowa nie wystarczy mówić jedynie o braku jakiejkolwiek kultury gościnności, ale i o jego bezsumiennym stosunku do poety. Przede wszystkim przypomnę wątek, który nie przyciągał uwagi badaczy. W liście Szewczenki do M. M. Łazarewskiego z 18–19 października 1857 r., czyli miesiąc po rozstaniu z A. A. Sapoznikowem, Szewczenko poprosił: „Jak zobaczysz się z hrabiną Anastazją Iwanowną, to zapytaj, czy był u niej Sapoznikow, z którym płynąłem z Astrachania do Niżnego”. Rzeczywiście, w Dzienniku 21 września poeta zanotował, że „Sapoznikowa prosił w Petersburgu całować moją świętą orędowniczkę hrabinę N. I. Tołstą”. To było ważne dla Szewczenki, bo w jednym z kolejnych listów znów prosił M. M. Łazarewskiego: „Tylko nie zapomnij zapytać hrabiny N. I., czy był u niej z moim pokłonem Sapoznikow”. A ten wreszcie odpowiedział 9 grudnia: „Sapoznikow u nich nie był i oni nic nie słyszeli o nim”. Więc nie wykonał astrachański ryboprzemysłowiec prośby poety. Lecz to tylko kwiatki... Po powrocie do Petersburga A. A. Sapoznikow w ogóle nie chciał podtrzymywać znajomości z Szewczenką. Czwartego maja 1858 r. poeta mimo wszystko poszedł do niego do domu już w Petersburgu: „Ruszyłem do niego, zastałem go w domu, ale on mnie nie przyjął z powodu szybkiego obiadu. To mnie trochę skonfundowało, otrzepałem proch z nóg swoich...”
I znów Taras Hryhorowycz, jak i w Moskwie, przeżył upokorzenie, które przypomniało mu o znieważaniu jego ludzkiej godności przez długie lata — i nie tylko w koszarach.
Dlaczego tak szczegółowo piszę o tym? Boli mnie, że smutny fakt biografii Szewczenki do dziś faktycznie jest przemilczany, przynajmniej nie oceniany z moralnego punktu widzenia. Zaczęło się to jeszcze od O. J. Konyśkiego, który, idąc śladem Szewczenki, scharakteryzowawszy A. A. Sapoznikowa w Astrachaniu jako „człowieka prostego, dobrego i wysoce szlachetnego”, nic nie powiedział o daremnej próbie Szewczenki dostania się do bogacza w Moskwie. W „Kronice życia i twórczości T. G. Szewczenki”, wydanej w 1961 r. przez M. M. Tkaczenkę, Dziennika Kuczenki, który poeta prowadził do maja 1858 r., a w lipcu podarował M. M. Łazarewskiemu. Co miesiąc publikujemy jeden-dwa zapisy Tarasa Szewczenki z autorskimi komentarzami historyka-szewczenkoznawcy Wołodymyra Melnyczenki.
W tym numerze zwracamy się do zapisu poety z 23 sierpnia 1857 r., dokonanego na parowcu w drodze z Astrachania do Niżnego Nowogrodu.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
