Strona · s. 13strona oryginału ↗
Émile Verhaeren w kontekście kultury ukraińskiej
Слово Просвіти, №34 за 2017 рік
Kultura jako uniwersalna wartość ludzka jest niewyczerpana. Natalia HUMNICKA, Lwów. Do ich grona należą w szczególności Mykoła Łukasz, Hryhorij Koczur, Maksym Rylski, Światosław Hordynski, Ostap Łucki. Wśród współczesnych nie można pominąć Andrija Sodomory, który przybliżył ukraińskiemu czytelnikowi najlepsze wzorce literatury antycznej. Znany poeta Ihor Kałyneć powiedział o nim: „Żyjemy w epoce Andrija Sodomory”. To godna ocena klasyka współczesnego ukraińskiego przekładoznawstwa. Jednym z czołowych przedstawicieli badań nad twórczością literatury francuskojęzycznej i jej przekładami artystycznymi jest Jarema Kraweć, docent katedry literatury światowej Lwowskiego Uniwersytetu Narodowego imienia Iwana Franki. Ponad czterdzieści lat swoich twórczych poszukiwań naukowych uczony poświęcił badaniu spuścizny literackiej genialnego belgijskiego poety, prozaika, dramaturga Émile’a Verhaerena. Obronił dysertację „Twórczość Émile’a Verhaerena w ukraińskiej krytyce i przekładach”, opublikował ponad dwadzieścia prac naukowych o twórczości Émile’a Verhaerena w jej typologicznych związkach z Szewczenką, Franką, Stefanykiem, Antonyczem, Małaniukiem, Stusem, przetłumaczył siedem utworów literackich pisarza. Jest on również autorem rozdziału „Ukraińsko-belgijskie relacje literackie” w pięciotomowej monografii „Literatura ukraińska w ogólnosłowiańskim i światowym kontekście literackim”, współautorem bibliograficznego indeksu „Ukraińsko-belgijskie związki literackie. 1870—2008”. Niedawno z inicjatywy Lwowskiej Obwodowej Uniwersalnej Biblioteki Naukowej oraz Ukraińskiego Środowiska Narodowego (nieformalnej organizacji społecznej, która jednoczy krąg aktywnej ukraińskiej inteligencji) odbyła się prezentacja książki Jaremy Krawcia „Ukraiński Émile Verhaeren” (krytyka, echa, przekłady). Prezentację otworzył dyrektor biblioteki Iwan Swarnyk, moderował kierownik Ukraińskiego Środowiska Narodowego Jewhen Sałewycz. Autor książki zwięźle przybliżył biografię Émile’a Verhaerena (Emile Verhaeren, 1855-1916), błyskotliwie łącząc ją z historią powstania Królestwa Belgii, jego warunkami społeczno-politycznymi, socjoekonomicznymi oraz kulturowo-obyczajowymi. Takie podejście koncepcyjne stało się kluczem do zrozumienia formowania się twórczego geniusza kultury flamandzkiej. Autorowi wydania ułatwiło to poszukiwanie paraleli w kształtowaniu się geniuszy kultury ukraińskiej z twórczym losem Émile’a Verhaerena. Ze zrozumiałych przyczyn naszej bezpaństwowości twórczość poetycka, dramaturgiczna i krytyczna najwybitniejszego belgijskiego pisarza francuskojęzycznego nie mogła zostać przetłumaczona od razu, chociaż Łesia Ukrainka podkreślała konieczność przekładu Émile’a Verhaerena jako jednego z potężnych ówczesnych pisarzy. Jarema Kraweć jest pionierem w badaniu niemal stuletniej historii (1894—1990) zapoznawania się z twórczością Émile’a Verhaerena w ukraińskiej krytyce i literaturze pięknej, a także losów jego spuścizny poetyckiej w języku ukraińskim, której krytyczne studiowanie często miało charakter epizodyczny. Autor udowodnił, że zainteresowanie ukraińskich pisarzy twórczością Émile’a Verhaerena pojawiło się zaraz po wydaniu jego pierwszych zbiorów w Belgii i Francji. Do jednych z pierwszych tłumaczy i krytyków twórczości belgijskiego geniusza na przestrzeni pięćdziesięciu lat należy Mykoła Tereszczenko. Najpełniejszy zbiór jego przekładów „Wybór” ujrzał światło dzienne w 1966 roku. Warto odnotować przekłady Światosława Hordynskiego, Ostapa Łuckiego, Mykoły Zerowa, Jurija Klena, Hryhorija Szkurupija, Wasyla Szczurata. Wśród współczesnych tłumaczy są Jarema Kraweć, Wołodymyr Samijłenko, Mychajło Moskałenko.
Jako poeta o ogólnoludzkim brzmieniu i wielostronnych zainteresowaniach Verhaeren wywarł na współczesnych tak silny wpływ, że uznane autorytety świata poetyckiego Paul Verlaine, Arthur Rimbaud, Charles Baudelaire, a nawet Victor Hugo zmuszeni byli ustąpić mu miejsca. To właśnie motyw bólu, rozpaczy, nadziei, marzenia oraz wiara w powszechną harmonię i człowieczeństwo znalazły gorący oddźwięk wśród współczesnych i były współbrzmiące z naszymi poetami i prozaikami, w szczególności z Szewczenką, Stefanykiem, Franką. Odsłaniając temat „Taras Szewczenko i Émile Verhaeren: artyzm wiersza, epickość myśli”, Jarema Kraweć popiera opinię Dmytra Doncowa dotyczącą rozumienia bliskości poezji Tarasa Szewczenki, Łesi Ukrainki, Iwana Franki oraz Émile’a Verhaerena, który pisał: „…Piękna jest nostalgia nie za szczęściem, lecz za rozrostem i zwycięstwem, za tym, co »intensyfikuje życie«”. Ta estetyczna maksyma, niepowstrzymana energia, dążenie do ciągłego wzrostu ducha łączy twórczość ukraińskich klasyków z klasykiem literatury belgijskiej. Szewczenkę i Verhaerena zbliża artyzm i malowniczość twórczej maniery, która miała pod sobą realną przyczynę: Szewczenko był profesjonalnym malarzem, a Verhaeren na poziomie genetycznym wchłonął wysokiej klasy tradycję flamandzką. Wskazujące w tym planie są wiersze z cyklu „Flamandki” (w szczególności „Ogródek”, „Farma”, „Zagroda”) Verhaerena oraz „Sad wiśniowy koło chaty”, „Słońce zachodzi, góry czernieją…”, „Za słońcem chmurka płynie, czerwone chmury rozściela” Szewczenki. Tak jak Szewczenkę, tak i Verhaerena głęboko poruszał los jego kraju, jego historia, jego przyszłość. W ich twórczości odzwierciedlono najsławniejsze i najbardziej tragiczne strony z życia narodu belgijskiego i ukraińskiego. Na przykład epickość myśli dwóch geniuszy została utalentowanie odzwierciedlona w ich twórczości poetyckiej, w szczególności w pentalogii Verhaerena „Cała Flandria” (1904—1911) oraz w takich utworach Szewczenki jak „Hajdamacy”, „Iwan Pidkowa”, „Irżawiec”, „Sen”, „Rozryta mogiła” i in. Jarema Kraweć przeprowadza ciekawą analizę styczności twórczości Jewhena Małaniuka ze światem poetyckim Émile’a Verhaerena, którego głębokopatriotyczne motywy inspirowały go do „splatania wierszy z pasm nerwów” i były dla niego nie „muzycznym spazmem”, a „rydaniem, krwią i krzykiem”. Szczegółowo analizuje wpływ twórczości poetyckiej Verhaerena na jednego z najciekawszych poetów neoklasyków diaspory Jurija Klena. „Pochód” („Le depart”) i „Wędrówka do słońca” poświęcone są tragicznej historii chłopstwa, chociaż Verhaeren opisuje natarcie miasta na belgijską wieś pod koniec XIX w., a Jurij Klen — Hołodomor w ukraińskich wsiach w latach 1932—1933. Jako neoklasyk, zorientowany na najlepsze wzorce poezji światowej, Jurij Klen odszedł od verhaerenowskiej tradycji uniwersalności konfliktów i problemów początku lat 90. XIX w., a stworzył nowoczesny pod względem zamysłu i kompozycji oraz narodowy pod względem ducha i nastroju utwór o Hołodomorze na Ukrainie. Jurij Klen był nie tylko tłumaczem programowego wiersza Émile’a Verhaerena „Wiatr” („Le vent”), ale także najbardziej produktywnym w ukraińskim literaturoznawstwie badaczem przekładów Verhaerena, o czym świadczy jego gruntowna praca „Ukraiński przekład Verhaerena” (1928). Odnośnie do verhaerenowskich motywów w twórczości poetyckiej Bohdana-Ihora Antonycza Jarema Kraweć powołuje się na takich autorytatywnych badaczy twórczości poety jak D. Pawłyczko, M. Ilnycki, W. Nazaruk. W podsumowaniu autor książki twierdzi, że oprócz płaszczyzn, w których badacze dostrzegają pokrewieństwo wierszy Antonycza i Verhaerena — filozoficznej, urbanistycznej, stylowo-syntaktycznej — należy wyodrębnić cały szereg paralel obrazowo-stylowych, które świadczą o typologicznych zbieżnościach w poezji ukraińskiego i belgijskiego poety, spowodowanych burzliwymi wydarzeniami życia społecznego końca XIX i pierwszych trzydziestu lat XX wieku w Belgii i na Ukrainie. Wzbogacone głębokimi tradycjami narodowymi, tworzyły one jednocześnie w unisonie z nową urbanistyczną istotą, sławiąc bujność życia. O zainteresowaniu Verhaerena Ukrainą badacze wskazują na jego wiersz „Chwała wiatrowi” ze zbioru „Bezgraniczny blask” (1906). Jego wersy brzmią: „Goni wiatr wszędzie, i chmurzy się błękit, do Niemiec leci stepami Ukrainy”. Badacze wspominają też inne antymilitarystyczne zbiory Verhaerena, w których poeta mówi o Ukrainie, Dnieprze i ukraińskich stepach. Warto podkreślić, że poeta nazywa nasz kraj wyłącznie „Ukraina”. Do ukraińskiego śladu Verhaerena należy dodać jego zainteresowanie Marią Baszkircewą, która w literaturze francuskojęzycznej tamtego czasu figurowała jako „ukraińska artystka”. Jarema Kraweć wskazuje na twórcze stosunki Émile’a Verhaerena z ukraińską artystką Sofiją Łewycką (1880—1937). Artystka podczas swojego paryskiego okresu życia odkryła przed francuskimi kolegami „czarujący, nieznany im dotąd świat ludowej obrazka i zabawki, malowideł i snycerstwa”. Sofija Łewycka ilustrowała później poszczególne utwory Émile’a Verhaerena, przetłumaczyła na język francuski wraz z Rogerem Gaillardem „Wieczory na chutorze w pobliżu Dykanki”, ozdabiając to pierwsze we Francji wydanie M. Gogola własnymi niewielkimi drzeworytami. Jarema Kraweć zwraca uwagę na Émile’a Verhaerena jako na utalentowanego historyka sztuki, autora gruntownych studiów o Rubensie, Rembrandcie, Bruegelu, Delacroix, Monecie, Rodinie oraz innych znanych mistrzach pędzla, a także jako wykładowcę sztuki Anglii, Niemiec, Francji i Belgii. Zaznaczając potężny wpływ sztuki na twórczość poetycką Verhaerena, Jarema Kraweć przytacza słowa sławnego ukraińskiego poety i malarza Swiatosława Hordynskiego: „Natchniony taniec kolorów i słów”, którymi można scharakteryzować całą twórczość wybitnego Belga Émile’a Verhaerena. W książce podano niezwykle głęboki esej Verhaerena „Peter Paul Rubens” i pięć jego utworów prozatorskich w błyskotliwym przekładzie na język ukraiński Jaremy Krawcia. Niestety, zdaniem autora książki, twórczość prozatorska, jak i krytyka literaturoznawcza oraz spuścizna epistolarna są zupełnie nieznane ukraińskiemu czytelnikowi. Cennym dla przyszłych badaczy twórczości Émile’a Verhaerena jest rozdział bibliografii pod tytułem „Ukraiński Émile Verhaeren”. Prezentacja książki zakończyła się profesjonalną dyskusją, w której doszli do wniosku dotyczącego aktualności problemu przekładu na Ukrainie, zwłaszcza w kontekście wchodzenia Ukrainy do współczesnej wspólnoty europejskiej. źródłem wzajemnego poznania, wzajemnego zrozumienia, wzajemnego zbliżenia, duchowego wzbogacenia różnych narodów, jego kołem ratunkowym. Centralnym składnikiem tej ratunkowej „Arki duchowych skarbów ludzkości” jest, bez wątpienia, literatura, jej wysokość Słowo. Bezcennym w rozpowszechnianiu najsłynniejszych utworów klasyków literatury światowej jest wkład tłumaczy i teoretyków przekładu. Ukraina ma kohortę godnych tłumaczy z różnych języków świata, których kongenialne przekłady są naszą dumą narodową.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
