Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 2strona oryginału ↗

Rodzina, Ojczyzna, kraj

Слово Просвіти, №34 за 2017 рік

Po raz pierwszy nazwa “Ukraina” została odnotowana w kijowskim Jurij BEZUCH, krajoznawca, członek Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy, Niżni Sirohozy Pokolenie odchodzi i pokolenie przychodzi, a ziemia trwa wiecznie! Księga Koheleta (1,4) Złe, niedobre i, powiedzmy otwarcie, ograniczone osoby tłumaczą to słowo jako “obrzeże” (okraina). W rzeczywistości w językach słowiańskich: ukraińskim, białoruskim, czeskim, polskim “u” ma znaczenie wyłącznie jako “w”, czyli wewnątrz. I tylko w rosyjskim słowo “u” ma także znaczenie “przy”. Czyli słowo pochodzi od “kraina” w znaczeniu “rodzinny kraj, ziemia”. W naszym osiedlu i teraz mówią “mój kraj”, ale to nie obrzeże, to to miejsce, gdzie się urodziłem, gdzie wszyscy znają mnie i wszystkich znam ja. Człowiek jest jeden jedyny, niepowtarzalny, ale ma rodzinę, ojczyznę, kraj, Ukrainę. Jeśli człowiek tego nie ma, to można mu tylko współczuć. Termin “Ukraina” od początku swego powstania ma nie tylko terytorialno-geograficzne i gramatyczne, ale i mitologiczne znaczenie. Współbrzmi ona nie tylko z krajami bałkańskimi. Warto wspomnieć także naddunajskie ziemie dawnych “Karpów”, połabskich “Ukrów” – to terytorium Niemcy i teraz nazywają Uckermark. Nie tylko w pieśniach, ale i w dawnych kronikach Ukraina “jęczy”, “smuci się i opłakuje”, “lamentuje”. Jest ona żywa, bliska — to nie po prostu ziemia, to coś więcej — “Ukraina-mateńka”. To ziemia rolników i wojowników, oraczy — “ukrojona” pługiem i mieczem. Sprawy Krymskie Najazd mongolsko-tatarski na Ukrainę nie był długotrwały i nie miał dla niej takich skutków, jak dla ziem północno-wschodnich. Stopniowo praktycznie wszystkie ziemie ukraińskie i białoruskie weszły w skład Wielkiego Księstwa Litewskiego i Ruskiego. Litewski książę Witold umocnił się na Prawobrzeżu Dolnego Dniepru i wybrzeżu Morza Czarnego. Długotrwała walka chana Złotej Ordy Tochtamysza z Timurem zakończyła się klęską chana. Tochtamysz zmuszony był prosić o azyl u Witolda. Tamże, na Litwie, w zamku w Trokach od dziesiątego roku życia wychowywał się przyszły Hadżi Girej, potomek podupadłej gałęzi Czyngisydów. Swoje imię Girej, które stało się rodowym, otrzymał od swojego wychowawcy — czy to litewskiego chłopa, czy starego Tatara. Hadżi Girej przy wsparciu drużyn rusko-litewskich przejmuje władzę w jurcie krymskim. Staje się protoplastą dynastii krymskich Girejów. Po tym, jak w 1452 roku wojska litewsko-rusko-krymskie rozbiły ordyńskiego chana Seid-Ahmeda, Krym staje się niezależny od Złotej Ordy. Co więcej, Girejowie pretendują do tytułu chanów całej Ordy, która nieuchronnie się rozpada. Im, jako prawowitym spadkobiercom Złotej Ordy, do 1700 roku Moskwa wypłacała daninę, “pominki”. Przez prawie czterdziestoletnie panowanie pierwszego z Girejów stosunki między Wilnem a Krymem były wyłącznie przyjazne. Pierwszy z Girejów ustanowił dobrosąsiedzkie stosunki z Genuą. Ukraińcy ponownie zasiedlają Dolne Naddnieprze. Sytuacja zaczęła się zmieniać po tym, jak w 1475 roku Krym popadł w zależność wasalną od Turcji. Odłamki Złotej Ordy — chanaty Astrachański i Kazański, przyciągają i Moskwę, i Krym. W 1523 roku Krymczacy zajęli Astrachań. Lecz gdy wojsko wyszło poza granice miasta, zostało wycięte przez Nogajców. Przez Czongar i Perekop ordy nogajskie wtargnęły na stepowy Krym, niszcząc wszystko na swojej drodze. Po przyłączeniu Astrachania do państwa moskiewskiego, Nogajcy już stale koczują na stepie taurydzkim, który otrzymuje nazwę stepu Nogajskiego lub Perekopskiego. Na zachód od Dniepru koczuje najbardziej dzika i najokrutniejsza z ord — Budziacka, na czele której stoją potomkowie okrutnego Tamerlana — chanowie Timurydzi, lub, w rosyjskim zapisie, Kantemirowie. Najbardziej dochodowym zajęciem tych ord staje się łowiectwo ludzi i handel niewolnikami. Krym przekształca się w jedno z największych centrów światowego handlu niewolnikami. Z Kaffy słowiańscy jeńcy trafiają na rynki niewolników w Turcji, Włoszech, Hiszpanii, Afryce. W rezultacie nieustannych najazdów tatarskich cała południowo-wschodnia Ukraina wyludniła się. Powstało Dzikie Pole — zasiedlone przez Słowian wcześniej, a teraz porzucone przez nich ziemie. Na tej granicy ziem słowiańskich i tureckich powstaje towarzystwo ryzykownych, odważnych, wolnych ludzi — kozactwo. Słoboda Ukraina Państwo polsko-litewskie próbuje zasiedlić ziemie Dzikiego Pola. W tym celu rozdaje tam ziemie głównie ukraińskim magnatom. Ziemianie zapraszają do siebie chłopów. Chłopi-pospólstwo z zadowoleniem idą na te ziemie, zwłaszcza z tych terytoriów, na które zaczyna rozszerzać się polskie poddaństwo. Tym, którzy przybywają na nowe ziemie, nadają liczne ulgi na 10, 15, a nawet 50 lat. Tak powstaje pierwsza Słobodzka (wolna) Ukraina. Te ziemie słobodzkie były chłopskim wymarzonym rajem. Zawsze znajdowały się na granicy państw. Czy to szlacheckiej Polski, czy samowładnej Moskwy. Uciemiężeni chłopi zawsze marzyli, by żyć “jak na Ukrainie”. Niżowi Kozacy Zaporoscy formalnie uznawali władzę polskiego króla, ale faktycznie żyli według swoich praw. Aby jakoś zabezpieczyć swoje ziemie i przeciwdziałać tatarskim napadom, Rzeczpospolita buduje twierdze na Czarnym Szlaku — Bracław i Winnicę, oraz na Krymskim Szlaku — Kaniów, Czerkasy, a nieco później Czehryń. W trzech ostatnich miastach tworzy się rejestrowe, podległe państwu wojsko. Przypomnijmy, że z tego terytorium legendarnej Artanii, z dawnego Kaniowa i Wojnia, Rusini od dawna zbierali się na wyprawy na Step, do królestwa Koczaja. Na Ukrainie, z wyjątkiem stalinowskiej kolektywizacji, poddaństwo nigdy nie miało tak strasznej formy, jak w Rosji czy Polsce. Kiedy zaczęły kończyć się okresy ulgowe, państwo zaczyna stopniowo brać w swoje ręce chłopstwo. Pospólstwo było skłonne popracować na pana do trzech dni w roku lub zapłacić mu 6 groszy. Jak tylko żądano więcej, natychmiast wybuchały powstania — Nalewajki, Kosińskiego, Trzasły, Żmajły, Buta. Ostatecznie wszystko to wylało się w wojnę narodowowyzwoleńczą pod wodzą Bohdana Chmielnickiego. Zatem na próbę poddaństwa ukraiński chłop miał trzy odpowiedzi: wzniecić powstanie, udać się w wolne zdobycze, do Kozaków, lub szukać nowych słobód. Udawszy się na Zaporoże, człowiek stawał się wolnym Kozakiem, ale nie mógł zabrać ze sobą rodziny, nie mógł zajmować się rolnictwem. Ci zaś, którzy nadal chcieli mieć i ziemię, i wolność, i rodzinę, szli na nowe słobody. Tak, już w czasach Chmielniczyzny, w rejonie Biełgorodu i Charkowa, powstaje nowa Słobodzka Ukraina. Żółto-niebieska symbolika tych pułków zachowuje się i teraz w herbach miast ziemi biełgorodzkiej, kurskiej, częściowo orłowskiej. W herbie Biełgorodu widzimy tego samego żółto-niebieskiego lwa, co w herbie Lwowa. Prawdziwie “Od Sanu do Donu”. Próba Piotra i jego następców, by wziąć w karby Słobożanszczyznę, doprowadziły do tego, że część ludności powraca na polskie Prawobrzeże, które w tym czasie wyludniło się, inna — poszła nad Don. Kiedy “swoi” panowie zaczęli wprowadzać poddańcze porządki na Hetmańszczyźnie, dawni Kozacy i stamtąd zaczęli uciekać na pierwszą (polską) i drugą (rosyjską) Słobożanszczyznę. Rząd carski był nawet zmuszony przyjąć prawo, które zabraniało wyjścia z Hetmańszczyzny. Zarówno Rosja, jak i Polska odnosiły się do Ukrainy Słobodzkiej dwuznacznie. Z jednej strony był to tani i skuteczny sposób ochrony własnych ziem przed tatarskimi najazdami za pomocą żywej tarczy oraz poszerzania własnego terytorium. Z drugiej strony, i jednym, i drugim bardzo chciało się „wybić ukraińskiego ducha z chłopa”. Co więcej, wszyscy sąsiedzi panicznie bali się (i boją!) nawet widma wolnej, bogatej i silnej Ukrainy. Cały czas szarpali nasz kraj, nieustannie go dzielili i przydzielali, wspierając i rozniecając wrogość między Ukraińcami. Soborna Ukraina Świadek wojny wyzwoleńczej B. Chmielnickiego, francuski oficer Pierre Chevalier pisze: „Kraj, w którym mieszkają Kozacy, zwie się Ukrainą”. Bohdan Chmielnicki w swoich odezwach niejednokrotnie używał terminu „Ukraina”. W znaczeniu ukraińskich, kozackich ziem termin ten jest używany przez kijowskiego biskupa katolickiego J. Wereszczyńskiego (koniec XVI w.), biskupa (później metropolitę) I. Kopińskiego. P. Sahajdaczny w liście do króla Zygmunta III z 15 lutego 1622 roku pisał o „Ukrainie, własnej, odwiecznej ojczyźnie naszej”. Ten termin nieustannie spotykamy w dokumentach B. Chmielnickiego, I. Wyhowskiego, P. Doroszenki, I. Samojłowicza, I. Mazepy, P. Orlika. O „ojczyźnie Ukrainie” wspomina P. Połubotok w liście do W. Koczubeja w 1685 roku. Szczególnie popularne w Europie staje się to wyrażenie po wydaniu „Opisu Ukrainy” G. L. de Beauplana. Po podziale Ukraletopisie pod rokiem 1187. Kronikarz przytacza ten termin z powodu śmierci perejasławskiego księcia Włodzimierza Hlebowicza: „za nim bowiem Ukraina bardzo rozpaczała”. Czyli słowo Ukraina występuje w znaczeniu ziemi, która należy do tego lub innego księcia: Ukraina Halicka, Ukraina Perejasławska…

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn