Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 5strona oryginału ↗

Represjonowany „Słownik” powraca na Ukrainę

Слово Просвіти, №34 за 2017 рік

W tyranicznych, totalitarnych państwach fizyczne niszczenie oponentów, inaczej myślących i za- Petro WOŁOWACZ, akademik UEAN, doktor filozofii, członek rzeczywisty NTSz, członek NSPU, laureat nagród im. Ł. P. Symyrenki NANU oraz Dmytra Nytczenki. Dzisiaj światowa nauka, uzbrojona w najnowsze środki techniczne i metody badań, nie jest w stanie podliczyć nie tylko rozmiarów strat ludzkich, ale i dóbr materialnych. Wśród byłych republik kolonialnych najmniej zbadana jest sytuacja na Ukrainie. Przecież systemowymi i celowymi czystkami etnicznymi, niszczeniem materialnych nośników kultury i pamięci historycznej Imperium Rosyjskie zajmowało się przez kilka stuleci. W tym okresie zniszczono dziesiątki milionów ukraińskiej ludności, kolosalną liczbę książek, dziesiątki tysięcy dzieł sztuki, zabytków historycznych, architektonicznych i budowli kultowych. Po stalinowsko-berijowskiej despocji, w krótkotrwałym okresie chruszczowowskiej odwilży (1956—1965) w radzieckim getcie wybuchła iskra nadziei na odrodzenie narodowe. Miejska twórcza inteligencja i młodzież studencka na Ukrainie, której większość wywodziła się z jeszcze nie do końca zdenacjonalizowanej i zrusyfikowanej wsi, trafiwszy z paszportami do miasta, pierwsza poczuła wolność. Właśnie ta kategoria zdesperowanych chłopców i dziewcząt stanowiła główną warstwę intelektualnego ducha szestdziesiatnykiw. Na ich barki spadł cały ciężar odrodzenia zniszczonej przez stalinowski totalitarny reżim ukraińskiej literatury i kultury. Mnie poszczęściło się nie tylko wielu z nich znać osobiście, ale brać, choć epizodycznie, udział w kijowskich wydarzeniach. Studiując na Krymie, a potem w leningradzkiej aspiranturze, do Kijowa zaglądałem nieczęsto. Ale i podczas tych krótkotrwałych wyjazdów do stolicy udawało mi się trafiać na wieczory literackie w Związku Pisarzy Ukrainy, różnorodne koncerty i głośne zgromadzenia młodzieżowe w majowe dni przy pomniku Tarasa Szewczenki. Niejednokrotnie słuchałem sławnego chóru „Homin” Leopolda Jaszczenki, odwiedzałem mieszkanie-muzeum Iwana Honczara. Pamiętam, że zainteresował się fotografiami dzieci Łewka Symyrenki, ubranych w strój narodowy. Je przekazałem mu za zgodą córki Łewka Symyrenki, Tetiany. Po roku, czy dwóch, je zwrócono. W pracowni wybitnego mistrza widziałem pomniki kozackich hetmanów i pułkowników. Kadebiści później wiele z nich zniszczyli podczas rewizji. Spotykałem się wtedy ze znanym rzeźbiarzem i reżyserem filmowym Iwanem Kawaleridzem. To był człowiek nie tylko duchowej, ale i fizycznej wielkości. Pamiętam mocny uścisk olbrzymiej dłoni. Widywałem się w tamtym czasie na młodzieżowych zgromadzeniach w Związku Pisarzy na Bankowej z Iwanem Dziubą, Jewhenem Swerstjukiem, Erastem Beniszewskim, Mychajłem Brajczewskim, Wasylem Fiałkiem i wieloma innymi znanymi ludźmi. Mój starszy brat Fedir w tym czasie studiował na wydziale leśnictwa Ukraińskiej Akademii Rolniczej. On też wprowadził mnie do młodzieżowego kijowskiego towarzystwa. Więc wielu obecnie szeroko znanych działaczy literatury, kultury i nauki znam jeszcze z tamtych czasów. W młodzieżowym środowisku studenckim szerzył się i nabierał tempa ruch na rzecz odrodzenia języka ukraińskiego jako opór wobec oficjalnej rządowej rusyfikacji. Poprzez samizdat rozpowszechniano maszynopisy i rękopisy nie tylko poezji zakazanych poetów lat 20.—30., ale i utwory młodej generacji literackiej. Wśród samizdatu trafiały się także słowniki. Maszynopisowy słownik frazeologiczny języka ukraińskiego trafił i do mnie. Przekazał mi go brat Fedir. Z jego słów wynikało, że do niego trafił on od akademika Ukraińskiej Akademii Nauk Petra Pohrebniaka, który przez długi czas kierował akademicką komisją terminologiczną. Jak bezimienny ukraiński słownik frazeologiczny trafił do niego, ani ja, ani brat nie wiemy. Słownik w naszym środowisku przekazywany był z rąk do rąk, z jedynym warunkiem: przedrukować i rozpowszechnić. Egzemplarz, który przechowywał się u kijowskiego brata Fedira, zaginął. Przecież jego po ukończeniu Akademii wypchnięto z Kijowa do Kałmucji. Do kałmuckiego zesłania trafił przez konflikt z akademickim kierownikiem katedry marksizmu, który był jeszcze nieetatowym donosicielem-kadebistą. Łotr i komunorosyjski szowinista w profesorskiej todze Klucznykow śledził nastroje w środowisku studenckim i pisał donosy na swoich wychowanków. Przeniesiony do Kijowa z Melitopola, nawet w czasach chruszczowowskiej odwilży z zasady wykładał dyscypliny marksistowskie w języku rosyjskim, zmuszając studentów do zdawania w nim egzaminów. Brat i jeszcze kilku kolegów z roku wywalczyli prawo do zdawania egzaminu w języku ukraińskim. Przez to oraz aktywny udział w różnych nieautoryzowanych przez władze młodzieżowo-studenckich wydarzeniach, trafili w pole widzenia kadebistów. I ich prawie wszystkich z nakazu pracy skierowano poza granice Ukrainy. Więc egzemplarz „Słownika” brata gdzieś zaginął albo go ukradli. Jeden z egzemplarzy „Słownika” oprawiłem i zawiozłem na Krym. Tam z przyjaciółmi go powieliliśmy i rozpowszechniliśmy w swoim ukraińskim środowisku. Gdzieś latem 1965 roku do Bakczysaraju, gdzie pracowałem na Krymskiej Stacji Pomologicznej Wszechzwiązkowego Instytutu Naukowo-Badawczego Roślinnictwa, odwiedził mnie młodszy brat Wasyl. Właśnie ukończył Odeski Instytut Hydrometeorologiczny i jechał z nakazem pracy do m. Obnińsk w obwodzie kałuskim, gdzie był jedyny w kraju Wszechzwiązkowy Instytut Naukowo-Badawczy Agrometeorologii. W 90-95% zespół naukowy składał się z absolwentów Odeskiego Hydrometu i innych ukraińskich uczelni. Żeby brat nie tracił związku z Ukrainą, podarowałem mu oprawiony egzemplarz słownika frazeologicznego. Do 2015 roku brat stale go używał, wychowując córkę i syna na świadomych Ukraińców. Całe życie brat pracował w Rosji w swoim instytucie. Tam obronił pracę kandydacką i doktorską. Jest doktorem nauk geograficznych, profesorem, zasłużonym meteorologiem Rosji. Marzył o powrocie na Ukrainę, ale miejscowi chachły-małorosy z ukraińskiej Służby Hydrometeorologicznej, obawiając się potężnej konkurencji, zrobili wszystko, co możliwe, żeby został w Rosji. W 2012 roku społeczność naukowa instytutu oraz Obnińska świętowała jego 70-lecie. Było wiele ciepłych słów, brzmiały wysokie oceny kolegów jego wieloletniej działalności naukowej. Jubilata tego dnia uhonorowano tytułem „Honorowy Agrometeorolog Rosji”. Wielu kolegów, pochodzących z Ukrainy, wygłaszało przemówienia w języku ukraińskim. Niestety, prawie cztery lata później brat w rozkwicie sił twórczych odszedł do Wieczności. Prawie 50-letnie mieszkanie w Obnińsku, gdzie zbudowano pierwszą w kraju elektrownię atomową, dało o sobie znać. Brat choć nie mógł przeprowadzić się na Ukrainę, ale swoją córkę Oksanę pobłogosławił na studia w Odeskim Hydromecie. Ukończyła go z powodzeniem, tam też rozpoczęła aspiranturę i obroniła dysertację. W tym samym instytucie studiował też wnuk brata Jewhen, niedawno on również obronił dysertację. Będąc już ciężko chorym, brat trzymał w rękach dyplom kandydacki wnuka. Brat zmarł w Dniu Jedności Ukrainy w 2014 roku, kiedy Krym był już okupowany przez Rosję. Z powodu stanu wojennego i silnych mrozów nie mogłem dotrzeć do Obnińska i być na pogrzebie. Pojechałem tam dopiero w rocznicę śmierci w 2015 roku, kiedy sam musiałem już opuścić okupowany przez Rosję Krym, gdzie przeżyłem prawie 60 lat. Przeglądając ogromny księgozbiór brata, w którym dominowała ukrainistyka, znalazłem podarowany mu w 1965 roku mój egzemplarz „Słownika”. Moi przyjaciele z ukraińskiej diaspory w Moskwie, z którymi wielokrotnie spotykałem się w Kijowie podczas Światowych Forum Ukraińców, poradzili, by nie przekazywać księgozbioru brata do Ukraińskiej Biblioteki w Moskwie, nad którą zawisł już putinowski miecz inkwizycyjny. Dziś jestem przekonany, że rada przyjaciół była słuszna, dalekowzroczna i mądra. Pamiętając słowa genialnego Ukraińca Mikołaja Gogola, włożone w usta sławnego Tarasa Bulby, że wrogowi nie można zostawić nawet fajki, postanowiłem zabrać „Słownik” z Moskowii. Kijowscy naukowcy, filolodzy i pisarze, do których się zwracałem, nie byli w stanie ustalić autorstwa „Słownika”. Mój dawny towarzysz-kolega proświcianin, wybitny ukraiński poeta, znany polityk i działacz społeczny Pawło Mowczan zgłosił się do pomocy w wydaniu tego niezwykle cennego „Słownika”. Za to wyrażam jemu oraz przyszłym wydawcom ogromną wdzięczność. Być może wydanie i rozpowszechnienie „Słownika” pomoże zidentyfikować także autora tej nieprzeciętnej pracy, która powróciła z Moskowii. których wystawy indywidualne wielokrotnie zdobiły kijowskie galerie. Wołodymyr Bałyberdin potrafi uduchowić metal i swoimi „Skrzydłami” przekazać energię, która podnosi człowieka ponad wszystkie życiowe przeciwności. W portfolio mistrzyni sztuki dekoracyjno-użytkowej, znanej florystki Hałyny Diuhowskiej, są setki pierwszorzędnych obrazów artystycznych, w których przedstawione są chrześcijańskie symbole, kody kulturowe narodu ukraińskiego, jaskrawe obiekty artystyczne o wymiarze kosmicznym, ale ponad wszystkim panuje obraz Berehyni rodzaju ludzkiego. Uwagę przykuł także obraz „Wielkanocne zwierzęta” W. Towkajły ze Switłowodska. Artysta wybrał dla siebie kompozycyjny zabieg dawnych ikon, kiedy w kwaterach wokół głównego obrazu ukazywany był żywot świętego. Dziesiątki pisanek w ornamentalnym obramowaniu wprowadzają błogosławiony nastrój, jako oznaki wysokiej duchowości i dobra. zakaz lub palenie na stosach inkwizycyjnych dzieł literackich, artystycznych i naukowych jest dawną, niezniszczalną tradycją. Od czasów średniowiecza odziedziczyły ją i z powodzeniem wprowadzały w życie reżimy komunistyczne i nazistowskie. W porównaniu z poprzednimi wiekami okazały się one najbardziej krwawe i niszczycielskie.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn