Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

«Wojna wtedy toczyła się na wszystkie strony...» Estetyczne zasady powieści historycznych wierszem Mykoły Tiutiunnyka

Слово Просвіти, №34 за 2018 рік

Walentyna BILIACKA, doktor nauk filologicznych, docent katedry literatury ukraińskiej Dnieprzańskiego Uniwersytetu Narodowego im. O. Honczara Początek 2018 roku ucieszył wielbicieli eposu poetyckiego Mykoły Tiutiunnyka, znanego ukraińskiego poety, prozaika, dziennikarza, tłumacza, laureata wielu krajowych i międzynarodowych nagród literackich, wydaniem trzech historycznych powieści wierszem (w jednej książce). „Historyczna powieść wierszem” — takie podtytuły gatunkowe nadał swoim utworom „Marusia Bohusławka” (2007), „Buntownicza galera” (2015), „Iwan Sirko” (2016) Mykoła Tiutiunnyk. Zwrócenie się pisarza ku tematom i obrazom przeszłości w liryce epickiej to powrót autora do siebie, do swoich korzeni. Struktura fabularna każdej powieści wierszem poety to żywy obraz ukraińskiej historii XVI–XVIII w., w który autor, według spostrzeżenia W. Swyrydowa, przenosi środek ciężkości swojego życia duchowego, nie wychodząc z realiów współczesnego świata, częściowo utraconych cech tożsamości narodowej, to interpretacja losów nieprzeciętnych postaci ojczystej ziemi. We wszystkich powieściach pisarza wyczuwalne jest przywiązanie do matrycy folklorystycznej, która aktywizuje pierwiastek informacyjny i wyrazisto-obrazowy, pogłębia elementy narracyjne, tendencję do kompozycyjnego wyodrębnienia gatunków, była i pozostaje źródłem tego, co epickie. Wzorce ludowo-poetyckie, zwłaszcza epos heroiczny, określają koncepcję powieści wierszem M. Tiutiunnyka i są swoistym punktem odniesienia estetycznego w tworzeniu fabuł, charakterów. Jego powieści to opowieść o bycie Ukrainy XVII w., kiedy grabieżcze najazdy koczowniczych hord były szczególnie aktywne, a nasz naród cierpiał od ucisku społecznego, narodowego i religijnego; to wiara autora, że przetrwamy i wojny, i ruinę, i zobaczymy „wolną Ukrainę — / Bez różnych janczarów i pachołków”. Utwory zbudowano według klasycznych kanonów gatunku, podzielono na części o wymownych tytułach, napisano przeważnie czterostopowym jambem. Tekstem wierszowanym, zdaniem pisarza, łatwiej przyciągnąć uwagę czytelnika, do duszy przemawia proces pisania eposu poetyckiego, poszukiwanie rymu, wzorców folklorystycznych, obrazów-symboli, czynników narodowo-historycznych, moralno-psychologicznych. Bohaterowie jego powieści — branka Marusia Bohusławka, koszowy Siczy Zaporoskiej Iwan Sirko, uczestnik wojny wyzwoleńczej pod wodzą Bohdana Chmielnickiego Roman Katorżny — to wzorce wolnościowego ducha naszych przodków, uogólnione obrazy ideału mentalnego. Powieści wierszem M. Tiutiunnyka wyróżniają się etnoestetyzacją tekstów folklorystycznych przez etyczny pryzmat historii narodowej i światopoglądu. Nie będziemy zagłębiać się w teorię tradycji folklorystycznej i indywidualności autorskiej, wszak utwory folklorystyczne i literackie różnią się znaczeniem funkcjonalnym, estetyka utworu ludowego ma więcej modulacji niż estetyka autorskiego (W. Buriak), ustalmy, w jakim stopniu gatunkowi folklorystycznemu pisarz nadał „cechy indywidualne” (P. Biłous). W powieściach „Marusia Bohusławka”, „Buntownicza galera”, „Iwan Sirko” M. Tiutiunnyka rozszerzono przestrzeń historyczną utworów w porównaniu ze wzorcami eposu heroicznego, zmodyfikowano i filozoficznie uzasadniono nową koncepcję ideowo-estetyczną, związaną nie tylko z obrazami głównych bohaterów, ale i z istotą historyczną. Retrospektywa historyczna powieści wierszem M. Tiutiunnyka odsłania nie tylko wielkoskalowe uogólnienia epickie: „siłę i niepokorność kozaków”, bitwy w wojnie wyzwoleńczej pod Żółtymi Wodami, Korsuniem, Piławcami, które stały się symbolem wolności „w pamięci ludzi”, ale i skłania do filozoficznych rozważań o przyszłości rodzinnego kraju, który „kiedyś jeszcze stanie się na tej ziemi rajem!”. Powieść wierszem „Marusia Bohusławka” M. Tiutiunnyka ma głęboką treść, daleką od powtarzania fabuły znanej dumy. Chociaż na początku powieści autor pisze, że przeczytawszy dumę, tak wyraźnie zobaczył brankę o niebiańskiej urodzie, że nie mógł rozstać się z nią do ostatniego wersu swojego utworu, wskazując tym na jego podstawę folklorystyczną. Fabuła powieści rozwija się na tle ważnych wydarzeń historycznych XVII w. (przeważnie na Ukrainie i w Turcji, jak w większości utworów o Marusi Bohusławce), związanych z walką narodu ukraińskiego o wyzwolenie ojczystej ziemi od zniewolenia społecznego i narodowego, wyróżnia się bogactwem myśli i problemów. Od pierwszych wersów powieści „Marusia Bohusławka” odbiorca dowiaduje się, że główna bohaterka jest już piąty rok w niewoli, do tureckiej niewoli trafiła jeszcze „zielona, jak liść kapusty”. Obrazy nieludzkich warunków przebywania branków-zaporoskich w niewoli, wyśpiewane w folklorze, wyraziście przedstawiono także w tekście powieści wierszem M. Tiutiunnyka „Buntownicza galera”: Wioślarze siedzą po czterech na ławce, I tak przykuci, że nie oderwać. Jak zaczynają wiosłować rano — I aż póki straż nie zacznie drzemać. I to nie dzień, nie dwa, a lat... trzydzieści! Choćby prędzej jakiegoś tam końca! Już i dom nikomu się nie śni, Już i rodziców nie przypomnieć z twarzy! „Marusia Bohusławka” — pierwsza historyczna powieść wierszem M. Tiutiunnyka, która otrzymała niemało pochlebnych recenzji od kolegów po piórze, literaturoznawców (I. Dziuba, A. Dimarow, P. Zahrebelny, L. Łukjanenko, M. Słaboszpycki, H. Sywokiń, Wał. Szewczuk itd.) i stała się ważnym wydarzeniem w życiu kulturalnym Ukrainy, przyniosła szczególną popularność pisarzowi. W fabułach powieści wierszem M. Tiutiunnyka naświetlono wydarzenia przeważnie XVII w., ale, jak w większości utworów historycznych, są one skupione na współczesności. Na przykład szósta część „Majdan” w „Marusi Bohusławce” opowiada o wydarzeniach 4 lata po kozackiej Czarnej radzie 1663 roku, czyli o 1667 roku. Wybory przekazano w ocenie bohaterów-naocznych świadków, którzy mieli nadzieję, że na wieki znikną „krzywda i kłamstwo!”, ale „...zdrada hetmanem majdanu / Wszystkich tych ludzi zarżnie bez noża”. Wybory hetmana, które odbyły się przez przekupstwo (nawiasem mówiąc, takie też stało się życie na Ukrainie po wyborach) zapisano w ustach niejednego bohatera. Wymowny tytuł części skojarzeniowo przypomina wydarzenia Majdanu 2004 roku (powieść wydrukowano w 2007), kiedy Ukraińcy zademonstrowali przebudzenie niezależnego państwa, wyszli zaświadczyć o mentalnym umiłowaniu wolności, buntowniczym duchu walki z niesprawiedliwością. W opisie wydarzeń XVII w. widać jaskrawe obrazy Pomarańczowej rewolucji: To był triumf! Triumf całego narodu. Jak powiewały dumnie flagi! Takiego wzlotu nie było jeszcze nigdy, I takiej sławnej pory! A w konsekwencji — ogólnonarodowe rozczarowanie zarządcami i głoszonymi przez nich ideałami, postmodernistyczny mit po raz kolejny zastępuje realne nierealnym, prawdę zmyśleniem. Słowa ojca Marusi, księdza, a odpowiednio i autora, który spoglądając w przyszłość, powiedział: „Niech będzie, chłopcy, nie jeden majdan jeszcze, / Lecz nas znowu oszukają. I nie raz!”, — są prorocze, zwłaszcza wobec zamachu na demokratyczne prawa i wolności narodu. Odzwierciedlenie życiowej prawdy za pomocą środków folkloru w powieściach historycznych wierszem M. Tiutiunnyka ma tradycyjne i całkowicie indywidualne, autorskie cechy. Powieść „Iwan Sirko” — to wysoki styl epicki pieśni ludowych, legend i podań, to artystyczna interpretacja realnych faktów historycznych o koszowym, który jest uosobieniem bohatera narodowo-kulturowego, odważnego wojownika, człowieka o nadprzyrodzonych zdolnościach, a przede wszystkim — patrioty Ukrainy. W powieści wierszem interpretowane są pieśni o Sirce: „Trzcina szumi, wierzbowina huczy” (o wyborze go na koszowego), „A w Oczakowie Turcy płakali”, „Hej, rąbali kozacy!”, „A oj jak krzyknąłże kozak Sirko”, „Hej, toż to nie grzmot w stepie huczy” (o odwadze i śmiałości atamana oraz jego wojska). W legendach i podaniach, które sprzyjały lepszemu zrozumieniu wydarzeń historycznych, często mowa o niezwykłych narodzinach narodowego ulubieńca i jego nadprzyrodzonej sile. W powieści M. Tiutiunnyk zaproponował oryginalną artystyczną wersję legendy o narodzinach koszowego: Kiedyś mówili, niby to zębaty I ja urodziłem się, w święto, jak na złość. I sąsiedzi długo zaglądali do chaty, A ja leżałem i gryzłem sobie pieróg. Dla narodu koszowy był niepokonany, przypisywano mu siłę nawet po śmierci. Na przykład w podaniach „Siła ręki Sirki”, „Przykazanie Sirki”, „Wielki charakternik”, „Sirientij Praworęczny” mowa o odciętej ręce koszowego, która przez siedem lat pomagała kozakom zwyciężać wrogów. Kiedy niesiono ją przed wojskiem, nieprzyjaciel sam siebie rąbał. W powieści „Iwan Sirko” M. Tiutiunnyka legendy i podania o sile ręki Sirki zinterpretowano w ostatniej, dziewiątej części „Ręka atamana Sirki” blisko tekstów ludowych: rękę zachował ataman Neklypa (był kiedyś dżurą u koszowego), i jak przykazał Iwan Sirko, kozacy wozili ją: Trzymając w boju, jak chorągiew. Wojna zaś wtedy toczyła się na wszystkie strony: I Tatarzy podchodzili, i Lach. Ujrzawszy zaś tę rękę, w świat szeroki Uciekali, jak od płomienia wszy. Przewijającym się w historycznych powieściach wierszem M. Tiutiunnyka tematem jest zdrada. Autor porusza bolesny problem społeczny i przeprowadza paralelę między przeszłością a teraźniejszością, potwierdzając filozoficznymi rozważaniami kluczową myśl, że zdrajcami są nie tylko janczarzy, z których większość: „Maleńkimi „mamusiu” krzyczeli, / No a teraz tylko — „Allah akbar!” / I takich ich — choćby nimi groblę usypać! / I przez minione już pięćset lat / Było ich tysiące i będzie znów wielu”, ale także ci, którzy do buławy się wyrywali, którzy gotowi byli za łakomy kąsek handlować tym, co najdroższe — honorem, zasadami moralnymi, ojczystą ziemią. Powieść „Buntownicza galera” M. Tiutiunnyka bazuje na skąpych informacjach o wydarzeniach i faktach uwolnienia kozaków-jeńców w 1642 roku z jednej z najlepszych konstantynopolskich galer, która znajdowała się dwie mile od Stambułu na Morzu Marmara. Autor odtworzył ducha historii, przedstawiając losy zwolennika Bohdana Chmielnickiego, który stanął na czele buntu na galerze — Romana Katorżnego. „Skąpe” fakty historyczne powieści „Buntownicza galera” graniczą z treścią ludowo-poetyckich wzorców o wydarzeniach tamtego czasu. Czułe na cudzy ból serce kozaka nie pozostawia obojętnym ukraińska pieśń, która przypominała dzieciństwo i przytulność rodzinnego domu, dawała siły i wiarę w najtrudniejszych sytuacjach: A tam śpiewali znowu tę, kozacką, Co ożywiała, pewnie, i umarłych. I oto teraz przypomniała się znienacka — O tych, galernych, znowuż, jeńcach. Śpiewali, dogadzając pułkownikowi, Rozkołysując się, jakby w czółnie. „Zatroskała się Ukraina, / Że nie ma gdzie żyć; Hej, wydeptała horda końmi / Małe dzieci!... — A cóż to my takiej już smutnej? A no, dawajcie, chłopcy, o miłości! „Oj, czego ty, dębie, / Na jar pochyliłeś się? Oj, czego ty, kozaku, / Nie śpisz, zatroskałeś się?” I tu — cały pułk: „Hej, mnie czarują / Gwiazdy wśród nocy. Nie dają zasnąć / Sercu piwne oczy. Hej, leć, mój koniu, / Stepem i jarami. Rozbij moją tęsknotę / W boju z wrogami!”. W powieściach wierszem M. Tiutiunnyka na poziomie ludowo-poetyckim odkryto także zjawiska historyczne i odzwierciedlono pewien poziom światopoglądu społeczeństwa, problemy narodowe: Tak to już jest: o czym by tam nie śpiewano, A choćby co — troska ogarnia. Już i o miłości oto zaczęli, zdawało się, A wszystko na wrogów tych zawraca!.. Dlatego i pieśni u nas takie żałosne. Ależ i melodyjne — aż do łez! W tekście powieści „Buntownicza galera” najbardziej wprowadzono wzorce liryki ludowej. Pieśń była niezastąpiona w środowisku i ludu, i kozaków, dlatego M. Tiutiunnyk aktywnie wprowadza je do swoich powieści. M. Tkacz o powieści „Buntownicza galera” pisał: „Jak wyraziście i artystycznie wyważono przedstawiono ówczesne wydarzenia! Wszystko tu zachwyca: niesamowita autorska fantazja i wyraźna wyobraźnia, bezbłędny miękki, zbliżony do ludowego, język, idiomatyczne skrzydlate wyrażenia, metaforyczne połączenia, obrazy, wzorce folkloru”. W powieściach wspomniane są oryginalne ludowe zwyczaje i obrzędy (żniwa, swaty, Zielone Świątki, Pokrowa), wierzenia, które nabierają filozoficznego podłoża, wiarygodnie oddano cechy ludowego stroju, podkreślono jego elegancję, estetykę, sakralność. W celu prawdziwego zrozumienia narodowego kolorytu, osiągnięcia ideowo-estetycznego celu teksty powieści wierszem M. Tiutiunnyka napełniono paremiami, które aktywnie funkcjonowały w środowisku ludowym i wśród rycerzy-kozaków, uwydatniały ich życie, zwyczaje, tradycje. Na przykład w „Marusi Bohusławce” — „Było i minęło, jak niecka za wodą / W jakąś taką — aż strach! — dal!”; „Bez Boga zaś — ani do progu, / Choćbyś sam był olbrzymem-atlantem”; „— I dzieciaczki zaś, zapewne, już są? / Czy jeszcze w kapuście psocą zające?”; „Teraz już dobrego nie ma co czekać, / Dusza drży, jak ostrzyżona owca”; „Pańskie drogi — niezbadane. / Lecz przypadkowych żadnych nie bywa”; w „Buntowniczej galerze” — „Jeśli śmiałość, mówią, i górę bierze, / To trzeba coś robić, towarzysze”; „W boju śmierć — pewna droga do raju”; „A wiadomo zaś: u syna palec przytrzaśnie, / A u ojca zaboli od razu serce”; „My mimo wszystko sami nie w ciemię bici — / To i walczyć będziemy z rozumem!” itp. „Marusia Bohusławka”, „Buntownicza galera”, „Iwan Sirko” Mykoły Tiutiunnyka mają etnokulturowe obrazy-znaki, obrazy-koncepty z mentalnym znaczeniowym wypełnieniem, w nich odczuwalny jest wpływ tradycji ludowej: odwołanie do poezji epickiej i ludowej stylizacji, fabuł, tropiki, rytmiki z wyraźnymi cechami pieśni ludowej; transformowanie ludowo-poetyckich elementów w artystyczne; stosowanie reminiscencji i aluzji ze źródeł folklorystycznych. Jego powieści historyczne wierszem — to „niski ukłon” tym, którzy „naszą ziemię zasłaniają sobą”, przypomnienie współczesnym o wolnościowym duchu naszych przodków, silne więzi, które jednoczą heroiczną przeszłość i sławią ród, utwierdzając narodotwórczą ideę. Koniec XX i początek XXI wieku stały się okresem odrodzenia w ukraińskiej literaturze pięknej jednego z najtrudniejszych gatunków, powieści wierszowanej. Tylko od 2010 roku wydano takie dzieła jak: „Mazepa” (2010), „Mamaj” (2010) Leonida Horlacza, „Moskiewski czas” (2010) Wasyla Marsiuka, „Berest” (2011) Anatolija Szkulipy, „Asmilla” (2011) Ołeksandra Kuźmenki, „Nasz wielki prorok Taras Szewczenko” (2013) Witalija Mateusza, „Buntownicza galera” (2015), „Iwan Sirko” (2016) Mykoły Tiutiunnyka, „Sarmatka” Ołeha Bermana, „Pielgrzym” (2017) Ihora Pawluka, „Dywohraj” (2017) Ołesi Omelczenko. Powieść wierszowana aktywnie wchodzi w przestrzeń kulturową, ulega pewnej transformacji wskutek wpływu tendencji postmodernistycznych jako logicznego następstwa historyczno-politycznych warunków życia społeczeństwa. Na modyfikację form gatunkowych współczesnej ukraińskiej powieści wierszowanej (historyczna, autobiograficzna, powieść-pieśń, powieść-medytacja, wirtualna powieść wierszowana, historyczno-filozoficzno-fantastyczna powieść-esej, powieść-spowiedź), której większość form poetyckich zaadaptowała się w różnych kontekstach eposów heroicznych i homeryckich, średniowiecznej powieści rycerskiej oraz innych gatunków syntetycznych, wpływają formy genetyczne i typologiczne, tradycja oraz poziom „wiedzy kulturowej”. Czynniki estetyczne i przesłanki ich powstania, zwłaszcza historycznych, rodzimi badacze upatrują w tradycji ludowej.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn