Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

Drogami losu

Слово Просвіти, №34 за 2018 рік

Petro SOROKA Stepan Puszyk urodził się we wsi Wiktorów w rejonie halickim w obwodzie iwanofrankiwskim, którą współmieszkańcy nazywają jeszcze Wychtorowem. „…Matka mi opowiadała, że wieś była kiedyś tam, gdzie las, zarośla, pokazywała wysokie mogiły, które dwoma łańcuchami ciągną się przez wieś i górą wzdłuż Książęcego (wierzchowego) gościńca z Kryłosa, gdzie grodzisko halickie. A jeszcze lubiła opowiadać o Osmomysle i królu Danielu, pokazywała zamek, wały, fundamenty świątyń, studzienki, miejsca grzybowe, Łysą Górę, partyzanckie kryjówki, okopy i szance strzelców siczowych… Ja dopiero teraz rozumiem, jak silni byli moi krewni…”1 Zrozumiałe, że te opowieści głęboko zapadały w duszę ciekawskiego chłopca, zostawiały w niej głęboki i niezatarty ślad, stawały się jej nieprzemijającym skarbem. Właśnie tam są źródła jego przyszłej twórczości, licznych odkryć i duchowych olśnień. W dzieciństwie przyszło także uświadomienie, że Ukraina to bogaty i nieszczęśliwy kraj, że od wieków dzielą ją i rozrywają silniejsi i podstępni sąsiedzi. „Ojciec urodził się za Austrii. Dziadek z babcią pobrali się za Ukrainy. Matka urodziła się za Polski. Ja — za Niemców. Wtedy była druga wojna światowa, którą Wielką Wojną Ojczyźnianą nazywali. A jeszcze byli »pierwsi« sowieci, kiedy Armia Radziecka przyszła w 1939. A wtedy już »drudzy« sowieci Niemców i Madziarów gonili”2. Data urodzenia poety — 26 stycznia 1944 roku. Ona określiła i podarowała mu imię — Stepan, bo właśnie trwał ten sławny „trzeci odpust — świętego Stepana” w jasnym cyklu wielkich świąt zimowych: Kolędnicy idą! Bo dzwoni gdzieś dzwonek! Dzień imienin moich! To święto na koniec! Moje imię Stepan! Po naszemu — Wieniec! Moje imię — Wieniec! Po grecku Stefanos! („Wieniec”) „…Matki nas po stodołach, po komorach, po chatach, po ścierniskach, po rolach, po miedzach, po lasach, po potokach, po kryjówkach rodziły; kogo wiosną, kogo latem, kogo jesienią, a mnie — w styczniu, kiedy mrozy srogie trzeszczały, w czwartek, przed wschodem słońca, kiedy Słońce przyjechało w gości do Wodnika”3, — czytamy w jednej z biograficznych nowel. Na świcie życia zdarzył się z nim dziwny przypadek. Opowiadają, że niemowlę 12-letnia ciotka (lub teta) położyła w stodole na sianie spać, a sama pobiegła bawić się z rówieśniczkami. Kiedy wróciła, zobaczyła na piersi u niego żmiję, którą ojciec przywiózł z lasu razem z sianem. Przerażona teta Natalka krzyknęła, i na krzyk przybiegła sąsiadka, która cudem uratowała dziecko. „Mój ojciec swatał matkę w 1943 roku. To było mamine poświęcenie, żeby nie pomarli z głodu jej bracia i siostry…” „Teraz dużo literatury dla dzieci, dużo piosenek, a my uczyliśmy się nie tylko piosenek dziecięcych. Nasze kieszenie dziurawiły znalezione naboje, szrapnel, proch, granaty, a pieśni przychodziły do serc naszych różne i poważne. My rośliśmy z pieśniami strzelców siczowych, z pieśniami Ukraińskiej Powstańczej Armii, z pionierskimi i komsomolskimi pieśniami na ustach. My wyszliśmy z wielkiego tygla”4. Kiedy Stepankowi wybiło 13 lat, zmarł ojciec, matka została sama z pięciorgiem dzieci (trzy córki i dwóch synów). „Mój ojciec był ranny w Alpach na froncie włoskim w pierwszej wojnie światowej, dokąd go cesarz austriacki zagnał, — pisze Stepan Puszyk w noweli »Klucz-ziele«. — To szedł, to jechał z wojny do domu. Ukrywał się przed polskimi żandarmami. A na wielką wojnę ojczyźnianą pojechał ze swoją kobyłą i sąsiedzkim konikiem — broń radzieckim żołnierzom podwoził, naboje. W Karpatach, gdzie na linii Arpada kamień płakał, mało nie wysadził się na zaminowanym moście. Jeszcze zapisał się do kołchozu, choć i pisać nie umiał, przygnał do stajni siwą kobyłkę, i został koniuszym i walczył-chronił, żeby jego miłości nie zjadły kołchozowe świnie, — wybrakować chcieli ją, narowistą… Na 43. roku życia, w trzydziestym dziewiątym, kiedy likwidowali analfabetyzm, usiadł za ławką, nauczył się liter, ale nie nauczyła się stara głowa z liter słowa składać. Ojciec przed śmiercią trzy wieczory z rzędu opowiadał o swoim życiu, jakby się spowiadał. A matka urodziła się wtedy, kiedy ojciec pierwszy raz się żenił. Potem jego żoną została. Ona pod- „Ciekawych ludzi kochają i szanują ciekawi ludzie. Nieciekawy człowiek nie kocha i gardzi ciekawym. Jego zainteresowania nie sięgają dalej własnego »ja«. Znam jedno: kiedy ty czymś się interesujesz, obowiązkowo zainteresują się tobą. Już tego dosyć, żebyśmy pragnęli być ciekawymi. Lecz nie może człowiek być ciekawym tylko dlatego, że on nim chce być. Życie wielkich ludzi czasem ciekawsze od ich odkryć. Nowe odkrycie przeczy staremu, a oto jedno życie człowieka innego życia nie zasłoni. Ciekawość ma siłę. Człowiek, który stale czymś się interesuje, — to przede wszystkim dobry nauczyciel. On umie zrobić najważniejsze — zainteresować ucznia, zapalić pochodnię. Ciekawość — to poszukiwanie. Każdy poszukiwacz w nieprzejezdnych chaszczach idzie tam, gdzie nikt jeszcze nie szedł, albo ktoś nie doszedł”. Stepan Puszyk W tegorocznych numerach „Słowa Proświty” drukowaliśmy szkic Stepana Puszyka o jego rodzinnej wsi „Napisy z historii Wiktorowa” (w trzech numerach gazety — 5—7 z 2018 r.). I nikt nie myślał, że właśnie na Makowija, 14 sierpnia uderzy w nasze serca wieść o śmierci Stepana Hryhorowycza… Nasi czytelnicy dobrze pamiętają i tęsknią za jeszcze jednym naszym stałym autorem — Petrem Soroką. Wśród nieopublikowanego zostawił i dokumentalną książkę o Stepanie Puszyku, napisaną w ścisłym kontakcie z niezapomnianym poetą, folklorystą, badaczem rodzinnego kraju. Czcząc obu — Stepana Puszyka i Petra Sorokę, podajemy urywki z nieopublikowanej książki „Drogami losu”, napisanej wtedy, kiedy ci pisarze żyli wśród nas. namawiała starego, żeby wąsy zgolił, — myślała, że będzie młodszy”. Ostatnie dni majowej wiosny płynęły deszczem, wielką wodą. Na cmentarz konie ojca odwiozły, A ja wróciłem z nimi sierotą… (“Pogrzeb”) “Nas czworo małych bez ojca — z matką. Zapłakała wdowa-matka aż góry zadrżały, rzeka Słozawa popłynęła od naszej chaty, a ja poszedłem wzdłuż niej szczęścia-doli szukać. Ja przy kołchozowym stogu na mrozie sieczkę tnę i wiozę ją na fermę krowom. Wchodzę do jamy z kiszonką, narzucam na wóz w jarzmie, wiozę do stajni, gnój wywożę, bykom ogony kręcę, w kantorze dni pracy liczę…”5. Niezmiennie, ze szczególną czułością, wspomina pisarz matkę, jej jasny obraz wyłania się w wielu jego utworach i cichym górskim światłem opromienia całą jego twórczość. Ostro czuć, że matka przez całe życie była dla niego i pozostaje najdroższą, najbliższą osobą. “Mama lubiła śpiewać, grała w kółku dramatycznym, deklamowała wiersze. Nosiła mnie na rękach pod lasem, nad rzeką, a w najgorszej chwili utopić się ze mną chciała… Ona mi Szewczenkę, Frankę, Łesię Ukrainkę pokazywała i za rękę poprowadziła do nich, i uczyła jak na świecie żyć”6. Przyszły poeta swoją chatę zamienił w klub. Tutaj zbierał przyjaciół na próby. Początkowo chodzili kolędować i szczodrować po dwóch-trzech, chodzili siać-winszować, a dalej zbierali się w “Gwiazdę”, “Jasełka”, “Małankę”. Młody Stepanko był to Carem, to Żydem, to Małanką, ale najbardziej Brzozą, bo nikt nie znał tyle szczodrówek, kolęd i winszowań, jak on. A jeszcze śpiewał w chórach, brał udział w kółku dramatycznym, czytał wiersze ze sceny. Kochał literaturę, poezję ludową, ale ponad wszystko — historię. Czy nie od pierwszej klasy był redaktorem dziesiątek gazet ściennych, gazet świetlnych, radiogazetek, “Kolców”, “Pieprzów” itp. I takim mnie wyrobił czas: Rosłem pod Haliczem synem wdowim, I krowy, i kozy pasłem Na mogiłach książąt i wojów. Zaprzęgałem ja konie w pług Na tym polu, gdzie bitwy kipiały, Był ten czas mi wrogiem i przyjacielem Dla mojej duszy i ciała. Byłem dziki, niczym Dniestr, Mnie los nieraz bił. I jeśli ja inny teraz — Mnie książka takim zrobiła. 1 List z 25-30 sierpnia 2001 roku. 2 Stepan Puszyk. Watra na Czarnej górze. — Iwano-Frankiwsk: Nowa zorja, 2001. — S. 6—7. 3 Stepan Puszyk. Watra na Czarnej górze. — S. 11. 4 Stepan Puszyk. Pióro Złotego Ptaka. — S. 51. 5 Stepan Puszyk. Pióro Złotego Ptaka. — S. 54. 6 Puszyk Stepan. Klucz-ziele. — S. 12. Ciąg dalszy nastąpi.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn