Strona · s. 12strona oryginału ↗
Morderstwo w Rosji Fragment drugiej książki wspomnieniowej M. Słaboszpyckiego „Cienie w lustrze”, która wkrótce ujrzy światło dzienne w wydawnictwie „Jarosławiw Wał”
Слово Просвіти, №34 за 2018 рік
Zakończenie. Początek w nr 33 z 2018 r.
Oficer wojsk rakietowych Poburynnyj został cywilem. Trzeba było na nowo urządzać swoje życie. Wtedy wszyscy marzyli o biznesie. Ta idea pochłonęła również jego. On, jak to było z wieloma neofitami tej sprawy, zaczął próbować wszystkiego — i wszystko przychodziło z trudem. Lecz miał w sobie nieprzeciętną wolę i wytrwałość. Trudności nie zmiażdżyły go i nie odstraszyły. Zapisał się na specjalne kursy przedsiębiorców, wyuczył się tam najważniejszych podstaw prowadzenia biznesu. Postanowił stworzyć sieć sklepów, która będzie handlować sprzętem biurowym. W końcu powstała jego firma komercyjna o wymownej nazwie „Zapowit” (Testament). Jej sklepy pojawiły się w pięciu miastach. Rzeczywiście stała się wzorowa. Poburynnyj osobiście dobierał personel, sam szkolił każdego nowicjusza, sam testował wszystkich po szkoleniu. Wpajał swojemu zespołowi taką filozofię: „Pieniędzy nie trzeba kraść, a zarabiać”. „Zapowit” pracował tylko „na biało”. Żadnego „cienia”, żadnej równoległej księgowości. Wywierali na niego nacisk zarówno urząd skarbowy, jak i milicja, i rakietnicy, którzy oferowali za odpowiednią opłatą „ochronę”, ale on nie ulegał. Kilka razy do niego strzelano, ale zastraszyć wczorajszego oficera się nie udawało. Wytrwał. „Zapowit” prosperował. Poburynnyj miał już środki, by finansować niedzielną szkołę ukraińską oraz dziecięcą i dorosłą drużyny piłkarskie „Zapowit”. Opowiedział, że właśnie w tym czasie spotkał się z moją książką „Ukrainiec, który odmówił bycia biednym”. Filozofia Jacyka nie mogła pozostawić go obojętnym. Byli z żoną na urlopie w Hiszpanii. Żona Elwira z humorem opowiadała: wszyscy leżą na plaży zrelaksowani, kto ogląda kształty chmur na niebie, kto marzy, kto drzemie, a Wołodia, obwiązawszy głowę ręcznikiem, poci się nad książką, coś tam podkreśla, wypisuje, cytuje na głos. Radośnie było mi to usłyszeć, bo utwierdziłem się w przekonaniu, że książka jest naprawdę pożyteczna. Jacyk marzył, by wyszła właśnie taka. Nie męczył się powtarzaniem, kiedy nad nią pracowałem: chce, żeby młodzi ludzie, którzy ją przeczytają, zapamiętali filozofię i zasady etyczne uczciwego biznesu. W Poburynnym Jacyk spotkał tego spragnionego czytelnika, który pragnął nauczyć się tego wszystkiego do cna. Wołodymyr powiedział, że wtedy, w Hiszpanii, pojawił się u niego pomysł pojechania do Kanady, by poznać Jacyka i wziąć od niego mistrzowską lekcję biznesu. Wiele mnie wypytywał o Jacyka, bo chciał wiedzieć o nim wszystko. Bardzo żałował, że nie zdążył wyrwać się do Kanady — Piotra Jacyka już nie było. Miał jedyne źródło informacji o wybitnym biznesmenie i mecenasie — mnie, i on, bez ustanku cytując postulaty Jacyka, prosił o skomentowanie tego czy innego momentu z biografii Jacyka. Wołodia interesował się, czy zebrania Ligi Mecenasów uznają go za godnego, by zostać jej członkiem. Ja, już dobrze zaznajomiony ze skalą jego dobroczynności, zapewniałem go, że „zespół” Zahorija przyjmie jego kandydaturę przychylnie i będziemy pracować razem w Lidze. Naprawdę w to wierzyłem. Intuicja nie podpowiedziała mi, że w przyszłości wydarzy się taka tragedia… Nadszedł dzień prezentacji rosyjskiego przekładu „Marii Baszkircewej”. Nie mogłem sobie wyobrazić, że „Mrija” zorganizuje go na tak wysokim poziomie. Prezentacja odbywała się w obwodowym teatrze muzyczno-dramatycznym. Zebrali się nie tylko przedstawiciele różnych narodowych towarzystw kulturalnych (od żydowskiego aż po czeczeńskie), z którymi ściśle współpracowali Ukraińcy i solidarnie bronili swoich praw. Przyszła grupa obwodowych władz (zbliżały się wybory i tym tłumaczy się ich — rzekomo całkowicie szczere — zainteresowanie wydarzeniem całkiem lokalnym, jak na duże miasto). Powiedziano mi tyle komplementów, że o mało się od nich nie upiłem. Podziękowałem Natalii Kubłanowskiej za pomysł wydania i przekład, Jurijowi Kubłanowskiemu za przedmowę. Powiedziałem, że jestem dumny z Ukraińców, którzy żyją tutaj i nie zatracili swojej ukraińskości. Potem był poczęstunek, który zorganizowała „Mrija”, a konkretniej — „Zapowit”. Jednym słowem, miałem wszelkie powody do radości. Nie jest tajemnicą, że pisarzom takie rzeczy nie są obojętne. A jeszcze bardziej uderzyło mnie, że z udanej prezentacji szczerze cieszył się Poburynnyj — tak, jakby to była jego książka i świętowano właśnie jego. Był obdarzony unikalną życzliwością i zdolnością cieszenia się z czyjegoś sukcesu. To taka sama rzadkość, jak talent. Potem w wąskim przyjacielskim gronie zarządu „Mriji” gratulowaliśmy Switłanie Koronence pojawienia się w języku rosyjskim jej „Wróżb na wierszach”. Ciekawy zbieg okoliczności: wydano ją w Iwanowie, a tłumaczem jest Nikołaj Iwanow. Prawda, przekłady są „takie sobie” — bardzo dużo strat artystycznych i błędów. Poburynnyj i Kubłanowska prosili Switłanę, by czytała poezje w oryginale. Następnego dnia w grupie odwiedziliśmy Muzeum Rodziny Cwietajewów (w tej wsi pod Iwanowem dziadek poetki był księdzem, sama zaś Marina nigdy tam nie bywała). I oto — ostatni dzień w Iwanowie. Poburynnyj zaprosił nas na wycieczkę nad Wołgę, do Plosu — starodawnego miasteczka z drewnianymi domkami, jakby zanurzonego w dawnych czasach. Wołodymyr zręcznie wyjechał ze splotu wąskich uliczek — i znaleźliśmy się na brzegu szerokiej, ponurej Wołgi, która leniwie rozłożyła się pod ołowianym niebem. Rozumiem, że to odczucie wielkiej rzeki w znacznej mierze było uwarunkowane ponurą pogodą, emocjonalnym wyczerpaniem. I, jak myślałem już później, kiedy z Iwanowa przyszła wiadomość o zabójstwie Poburynnego, nieuświadomionymi złymi przeczuciami. Następnego dnia o świcie wyjeżdżamy z Iwanowa. Wołodia przyjechał do hotelu, by się z nami pożegnać. Ostatnie słowa o niedalekim spotkaniu w Kijowie. Przyjacielskie uściski. Wiozę w duszy odczucie, że znalazłem nowego przyjaciela… W drodze do domu zdarzyła się taka przykra przygoda. W nocy zatrzymaliśmy się, by coś przekąsić w jakiejś przydrożnej kawiarni, gdzie Switłanie ukradziono torebkę z paszportem zagranicznym i wewnętrznym, pieniądze, klucze do mieszkania i jeszcze jakieś dokumenty. O jej ówczesnym stanie — nie ma co mówić. Przed nami — granica. Jak bez dokumentów dostać się na Ukrainę? Starałem się ją uspokoić, jak mogłem. „Coś wymyślimy — bezwyjściowych sytuacji nie ma…” Ale im bliżej granicy, tym bardziej jej niepokój i przerażenie narastały. Gdzieś po drugiej w nocy jesteśmy na granicznym punkcie kontrolnym, w ogonie długiej kolejki do kontroli. Switłana, jak to mówią, ani żywa, ani martwa. Podchodzę do pogranicznika i mówię mu o tym, że mojej koleżance ukradziono paszport. On radośnie informuje mnie: zatrzymamy ją i niech jedzie do Moskwy, do ukraińskiej ambasady, gdzie muszą potwierdzić jej tożsamość i dać odpowiedni papier na przekroczenie granicy. Starałem się dotrzeć do jego współczucia, jednak w odpowiedzi natknąłem się na wielopiętrowe przekleństwa. Prawdziwie rosyjski człowiek! Kajam się, że nie byłem elokwentny, ale mam usprawiedliwienie: to on mnie sprowokował. Wykrzyknąłem coś w rodzaju: „Kozioł, wołaj starszego, bo inaczej źle ci będzie!”. Taki ton i słownictwo są rosyjskiemu człowiekowi bliskie i zrozumiałe. Tylko zanim poszedł budzić „starszego”, ostrzegł mnie: „Ale to będzie kosztować dużo rubli! Zielonych…”. „Nie problem”, — powiedziałem, w myślach przeliczając, ile dolarów mi zostało. Przywlókł się, ziewając, „starszy”. Krótko opowiedziałem mu istotę sprawy i zapytałem o „cenę pytania”. „Czterysta”, — powiedział. „Trzysta”, — odpowiedziałem. „Zgoda”, — powiedział. Zażądałem, by przeklinający pogranicznik wsiadł z nami do mikrobusu i przejechał aż do ukraińskiej strony. Żeby nas nie porzucili. I oto jesteśmy na ukraińskim terytorium. Stałem się biedniejszy o trzysta dolarów i z niepokojem myślę, czy wystarczy mi, by zapłacić, żeby Switłanę wpuścili do domu. Uprzejmie proszę naszego pogranicznika, by obudził dowódcę. Waha się, a ja, by zrobić na nim wrażenie, z całych sił nadymam się i mówię, że niby nie wiesz, z kim masz do czynienia. Nie posłuchasz mnie — bardzo ci się oberwie. Po dziesięciu minutach pojawia się młodziutki starszy lejtnant. Opowiadam mu o służbowym wyjeździe do Ukraińców w Iwanowie i o kradzieży dokumentów. Pokazuję paszport służbowy. Czyta moje nazwisko i od razu pyta: „Czy pan jest deputowanym ludowym?”. Nie zdążam zaprzeczyć, jak on dodaje: „Dobrze znam pańskie nazwisko”. Wyjaśniam: jestem pisarzem, często występuję w radiu i telewizji. „Pisarz? — radośnie pyta. — To bardzo dobrze!”. Nie wiem, dlaczego w takiej sytuacji to bardzo dobrze. A on pyta: „Może ma pan ze sobą jakieś swoje książki?”. Mam. „Ukraińscy mecenasi”, „Ukrainiec, który odmówił bycia biednym” i „Maria Baszkircewa”. Jest zadowolony. „Moja teściowa jest dyrektorem szkoły i wykłada literaturę, a żona jest filologiem. Chyba to od nich słyszałem pańskie nazwisko. A teściowa ma jutro urodziny. Podpiszcie jej książki. I żonie podpiszcie”. Podpisuję. Jak dobrze, że były w samochodzie. Mówię mu, że jego rosyjski kolega wziął od nas trzysta dolarów. Odpowiada, że żadnych pieniędzy ode mnie nie weźmie. Ale muszę wiedzieć, że idzie na wielkie naruszenie instrukcji służbowej. Bo w naszej sytuacji powinien odkonwojować osobę bez paszportu do aresztu tymczasowego i ona przebywałaby tam tak długo, dopóki prowadzone byłoby wyjaśnianie, kim ona jest i co. Przepuszcza nas, ale ostrzega: jeśli gdzieś pochwalimy go za ten czyn i to dotrze do jego przełożonych, będzie miał wielkie nieprzyjemności. Wdzięcznie ściskam jego prawicę. Nigdy nigdzie nie mówiłem o tej historii na granicy, by nie podpaść oficerowi. Ponieważ od tego czasu minęło już piętnaście lat, wreszcie piszę o niej — jestem pewien, że mu to już niczym nie zagraża. Ale na tym wtedy nasze przygody się nie skończyły. Czyhał na nas jeszcze jeden napięty wątek. Kiedy dopiero zbieraliśmy się do Rosji, mój kierowca Stanisław, człowiek miękki i delikatny, wpadł w panikę: „Ja boję się aż tam jechać — to przecież przez Moskwę trzeba w tym tłumie samochodów przedzierać się — moje nerwy nie wytrzymają…”. Zaproponował swoją zastępcę na wyjazd — męża swojej siostry Wołodię, który niejednokrotnie jeździł do Rosji (jest kierowcą długodystansowym), chętnie przysłuży się w tej sprawie. Wołodia — człowiek wypróbowany, zaradny, z pełnymi ustami przekleństw i anegdot, zapewnił mnie, że może dojechać do Iwanowa nawet z zamkniętymi oczami, i ja radośnie zgodziłem się na tę zamianę. Całą drogę do Iwanowa upominałem Wołodię, by zmniejszał prędkość, bo pędził tak, że nasz „Sobol” mógł rozsypać się w drodze. Mówiłem: „Wołodia, nie mamy pasów, by przypiąć się przed startem, i przy okazji, to nie samolot; przypominam ci, że to domowej roboty pseudo-samochód”. „Wytrzyma on i sto czterdzieści kilometrów”, — uspokajał mnie Wołodia. A drogi wtedy były w Rosji takie, jak nasze obecne magistrale imienia Hrojsmana. Więc kiedy w końcu przekroczyliśmy granicę, Wołodia dał start. Nasz „Sobol” żałośnie zapiszczał, zaskrzypiał, zadrżał jak samolot w strefie strasznych turbulencji. Lecieliśmy przez ciemną noc, latarni nigdzie nie było, a księżyc i gwiazdy świeciły tak skąpo, że prawie ich nie było widać. Nasze światła niechętnie przebijały gęsty wilgotny mrok. Strofowałem Wołodię, a on mi wyjaśniał: nie może spóźnić się na chrzciny. Wołodia to prawdziwy Ukrainiec — wódka na chrzcinach jest dla niego droższa od jego — i naszego — życia.
I nagle przed nami wyłonił się radiowóz milicyjny. Stamtąd padł rozkaz zatrzymania się. Ale Wołodia ominął go i jeszcze mocniej wcisnął gaz. Byłem już zupełnie zdezorientowany jego nieobliczalnością. „Nie dogonią – wykrzyknął z zapałem – nie raz już za mną psy gończe ganiały, ale gdzie im tam do mnie!” Drogówka goniła nas i coś krzyczała przez megafon. Najwyraźniej już nie rozkazy zatrzymania, a groźne ultimatum. A Wołodia śmiał się i wyciskał z biednego „Sobola” nawet to, co dla tego skromnego pod względem mocy autka było nieosiągalne. Drogówka została w tyle. Wołodia triumfalnie powiedział: „Co i trzeba było udowodnić! Z kim się chcieli ścigać?!” I nagle nasze światła oświetliły dwa samochody, które zagrodziły nam drogę. Oczywiście, milicyjne. „Czy ty nie rozumiesz, że przez radio przekazali, iż jakiś wariat nie posłuchał ich rozkazu? – powiedziałem z irytacją i radośnie dodałem: – Zaraz cię zakują – i słusznie zrobią”. Zatrzymaliśmy się i wyszedłem do funkcjonariuszy. – Dlaczego uciekaliście? Przewozicie nielegałów? Dokumenty! Przypomniałem sobie, że Switłana nie ma dokumentów i wewnętrznie zamarłem. A ona, jak mysz, przerażona przyczaiła się wewnątrz „Sobola”. Uczciwie zacząłem im opowiadać, że mieliśmy odpowiedzialną i ważną podróż na zaproszenie ukraińskiej organizacji w Iwanowie. Pokazałem swoje dokumenty. Wyjaśniłem, że kierowca chyba nie ma wszystkich w domu, bo tak pędził na chrzciny. Podarowałem kilka swoich książek. Skrzywili się i z uprzejmości przyjęli absolutnie niepotrzebny im dar. Rozumiem, że czekali na znaki pieniężne. Szczególnie „zielone”. Ale byłem już zupełnie spłukany i uczciwie im o tym powiedziałem. Nie ukrywali swojego rozczarowania. Ale mówiłem bez przerwy, bo poczułem, że nie powinienem stracić inicjatywy. Słuchali nieuważnie, niecierpliwie wymieniając spojrzenia. A ja już zacząłem ich chwalić: jakimi są oddanymi swojemu obowiązkowi ludźmi i jak mi się poszczęściło, że trafiłem właśnie na nich. Zobaczyłem, że to im się jednak trochę spodobało. Bez żadnego przejścia poprosiłem, żeby ograniczyli się tylko do pracy wychowawczej z naszym samochwalczym kierowcą, który w tym czasie jakby język połknął i ponuro milczał. Wołodii odczytano surową reprymendę. Słuchał jej bez szczególnego entuzjazmu, nerwowo zerkając na zegarek: przecież chrzciny! W końcu nas wypuścili. Powiedziałem, że drugi raz go nie wybłagam, jeśli znowu przez przekroczenie prędkości trafi w objęcia drogówki. I uspokoiłem: wódki dla niego nawet po chrzcinach wystarczy. Tak oto wydostaliśmy się z tych tarapatów. Fortuna okazała nam swoją przychylność. „Nielegałkę” Switłanę Koronenko bez przeszkód dowieźliśmy do domu. Opowiedziałem o Poburynnym Wołodymyrowi Zahorijowi, szczegółowo wykładając cały dorobek młodego mecenasa. Zahorij zainteresował się Poburynnym. Zamierzaliśmy zaprosić go na kolejne zebranie Ligi Ukraińskich Mecenasów, jeśli wcześniej nie wybierze się do Kijowa. Bo przecież zamierzał odwiedzić rodzinę w Czortkowie w obwodzie tarnopolskim. Zamierzałem napisać o Poburynnym szkic. Ale przyszło pisać nekrolog. Poranny telefon od Natalii Kubłanowskiej. Łzy w głosie. I długie pauzy między słowami. Wołodymyra Poburynnego już nie ma. Stało się to wczoraj w nocy. Tak oto przyszło mi pisać gorzki postscriptum do radosnej historii znajomości z Poburynnym, która stała się odkryciem tego wyrazistego człowieka. To bardzo bolesny obowiązek – męczyć się nad nekrologami o tych, do których przylgnęło się sercem. Człowiek ciągle się boi, żeby nie zacząć mówić zbyt literacko. Ciągle szuka najprostszych słów… Pamięci Wołodymyra Poburynnego Zabito go o północy przed drzwiami własnego mieszkania. Za drzwiami spały już dwie małoletnie córki i, oczywiście, czekała żona, która przywykła, że mąż wraca do domu późno. Wiedzieli o tym także zleceniodawcy morderstwa. A że morderstwo było na zlecenie, funkcjonariusze organów ścigania stwierdzili od razu, ledwo zacząwszy badać fakty: o kilka kroków od progu postawili killera, który z zawodową zimną krwią wycelował pistolet w głowę Wołodymyra Poburynnego.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
