Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 14strona oryginału ↗

Siła talentu

Слово Просвіти, №34 за 2018 рік

Jurij BRYŁYŃSKI, zasłużony artysta Ukrainy, Lwów. Oczywiście wtedy nie mogłem nawet pomyśleć, że będziemy z Borysem pracować w jednym teatrze, a na dodatek dzielić jedną garderobę. Nie zamierzałem być aktorem, bo ten zawód wydawał mi się bardzo skomplikowany i wymagał szczególnego daru. Ale tak się stało. W 1963 roku spotkaliśmy się już na próbach spektaklu „Hajdamacy” według T. Szewczenki w inscenizacji Lesia Kurbasa. Spektakl wystawiał Wołodymyr Hrypycz. Z czasem dowiedziałem się, że Borys błyskotliwie ukończył studio przy teatrze imienia Marii Zańkowieckiej, był ulubionym uczniem reżysera Wiktora Iwchenki, zrządzeniem losu brawurowo zagrał rolę Bieługina w spektaklu „Wesele Bieługina” i po tym, wydawałoby się, droga do kariery była otwarta. Sam Czabanenko, rektor Kijowskiego Instytutu Teatralnego, zaprosił go na swój kurs. I oto Kijów, instytut, występy gościnne MChAT-u, na wszystkie spektakle którego zastępca dyrektora teatru własnoręcznie dał młodemu Borysowi zaproszenia. Szczęście — bezgraniczne! A nagle zamiast tego — więzienne prycze w celi przy Wołodymyrskiej, przesłuchania, tortury i daleka Workuta. Kiedy Mirus opowiada o tym wszystkim, zawsze dziwię się, jak on przeżył. Pomogło mu, zapewne, szczęście. Bardzo towarzyski, pełen radości życia charakter i umiejętność nawiązywania kontaktów z ludźmi. On jest aktorem i zawsze nim był, mimo okoliczności. Jego opowieści o strasznych latach obozowych są zawsze pełne humoru. A te lata nie były humorystyczne. Myślę, że to bardzo przyciągało ludzi, którzy go otaczali. Wystarczyło, że przyjechaliśmy na występy do jakiegoś miasta byłego Związku Radzieckiego, a Borys miał tam obowiązkowo kogoś ze znajomych, kto „ciągnął wózek” na Workucie. Pamiętam, w Krzywym Rogu pojawiła się cała „delegacja”: mieszkała tam swoista kolonia wołyniaków, którym po stalinowskich obozach zabroniono wracać do domu, więc osiedli w Krzywym Rogu. Po jednym ze spektakli nas (Borys, Bohdan Antkiw i ja) zaproszono w gości. Chodzenie po spektaklu w gości do „wdzięcznych widzów” to zwykła sprawa dla aktorów, a zwłaszcza na wyjazdach. Ale trzeba znać Krzywy Róg z jego niewiarygodną strukturą. Odległości są niewiarygodne, ale pojechaliśmy. Ludzie z Wołynia okazali się niezwykle dobrzy i towarzyscy. Noc minęła na rozmowach, śpiewach. Płakaliśmy ze śmiechu, kiedy Borys barwnie odgrywał sceny z życia obozowego. Gospodarze, którzy razem z Mirusem przeżyli te okropności, też śmiali się do łez. Z rozmów dowiedziałem się, że większość z nich to bojownicy oddziałów UPA, niektórych skazano na rozstrzelanie, a potem „ułaskawiono” na 25 lat. Nie wiem, czy został jeszcze ktoś z tych ludzi w Krzywym Rogu. Ale jasną pamięć o nich zachowałem na zawsze. Piszę o tym, oto dlaczego: Borys w najcięższych czasach swojego życia miał szczęście trafić do środowiska takich ludzi. Strasznie jest, kiedy opowiada o tym, jak wiozą go w wagonie towarowym, a on widzi w nocy jakieś ogrodzenia, latarnie, wieże, drut kolczasty i znowu mnóstwo latarni — i wtedy zdziwiony chłopak pyta kogoś ze starszych: „A co to — miasta takie?”. A w odpowiedzi słyszy, że to już zaczęły się obozy. I pociąg jedzie i jedzie przez te nieskończone obozy. I w tę straszną niewiadomą jedzie młodzieniec, przed którym otwierała się niezwykła kariera artystyczna, na którego czekały, wydawałoby się, wszystkie ziemskie radości. I nagle wszystko przepadło, i nie wiadomo dlaczego, za co... Czasami próbuję wyobrazić sobie ten horror, postawić się w podobnych okolicznościach, ale nie mogę, chociaż sam przeżyłem niemało. Myślę, że Borys nie złamał się wtedy właśnie dlatego, że miał tam wyjątkowych przyjaciół. Wielu z nich znałem. Jestem wdzięczny Borysowi zawsze, że wprowadził mnie, dużo młodszego chłopaka, w krąg tych niezwykłych ludzi — mądrych, inteligentnych, odważnych, pewnych swojej racji. Oni nie stracili tych cech w bolszewickich obozach. Piekło GUŁAG-u tylko dodało im wiary, wzmocniło ich wytrwałość i podsyciło nadzieję. Wszystko stało się wbrew oczekiwaniom komunistycznej ideologii. Tam, w obozie, jego marzeniem było trafić do KWC (część kulturalno-oświatowa), i on tam trafił. Jego opowieść o tym, jak przygotowywali koncert na „październikowe święta”, godna jest pióra najlepszego humorysty. Kiedyś w latach 60. opowiadałem Borysowi, że Les Taniuk (w tamtym czasie młody reżyser, który marzył o zreformowaniu ukraińskiego teatru) wystawił w Teatrze w Odessie „Szelmenkę-podwładnego”, i wszystkie role w tym spektaklu, nawet kobiece, grali mężczyźni, na co Borys spokojnie powiedział: „Pomyśl, u mnie w obozie jeszcze w 1952 roku w tym samym „Szelmence” grali sami mężczyźni, bo kobiet nie było”. Już wspominałem, że Borys Mirus był ulubionym uczniem Wiktora Iwchenki. To ten Iwchenko, który swoją inscenizacją „Wiej, wietrzyku!” według dramatycznego poematu łotewskiego poety Jana Rainisa zadziwił nawet Łotyszy. Byli zachwyceni spektaklem, kiedy teatr występował w Rydze. Jak zaznacza autorka książki — znana filmoznawczyni, redaktor naczelna czasopisma „Kino-Teatr” Łarysa Briuchowećka, celem badania było „poznanie przestrzeni filmowej tamtego czasu”. „Było strasznie ciekawie ją badać, polować na szczegóły i fakty, budować strukturę. Książka „Przerwany lot. Ukraińskie kino czasów WUFKU: próba rekonstrukcji” zawiera wiele nieznanych współczesnym informacji” — podkreśla badaczka. Według słów Briuchowećkiej, jeszcze w latach 80. po raz pierwszy natrafiła w Centralnej Bibliotece Naukowej na czasopismo „Kino”, które wychodziło na Ukrainie w latach 1925—1933. Odkrywało się nieznane: okazuje się, że w latach 20. w Odeskiej Fabryce Filmowej, a z czasem i w nowo wybudowanej Kijowskiej, powstawało wiele filmów, miały one sukces w dystrybucji, kupowały je kraje europejskie, a film Heorhija Stabowego „Dwa dni” jako pierwszy przeniknął do dystrybucji w USA. Teksty czasopisma były zupełnie niepodobne do tekstów, które przychodziło czytać we współczesnych radzieckich książkach o kinie. „Poczucie humoru, jakaś lekkość, swoboda w formułowaniu problemu (przede wszystkim — scenariuszowego), nieustraszona śmiałość w kwestii niesprawiedliwych ataków rosyjskiej prasy na udaną działalność WUFKU oraz prób Rosji zniszczenia niezależności ekonomicznej WUFKU” — pisze badaczka. Zaznacza, że wróciła. Po wielu latach słynna łotewska aktorka Vija Artmane wspominała ten bajkowy spektakl i mówiła, że lepszej interpretacji perły ich dramaturgii nie widziała. Z opowieści Borysa wyłania się zupełnie inny obraz wspaniałego reżysera Borysa Tiahna, ucznia Łesia Kurbasa, który przywrócił teatr na europejską drogę. Ale przychodziło mu to z wielkim wysiłkiem duchowym i fizycznym. Pozostał obcy w tym prowincjonalnym zespole, który próbował wyciągnąć z bagna małostkowości, rodzinnych kłótni, grupowania się na wysoki poziom. Borysowi Tiahnowi się to udało. Ale ile krwi zepsuli mu miernoty z legitymacjami partyjnymi. Nawet ci, których siłą swojego talentu wyciągał na szczyty sztuki teatralnej, często pluli na niego. Wspominam ze szczególnym ciepłem naszą wspólną pracę przy spektaklu „Damy i huzary” według sztuki A. Fredry. Spektakl reżyserował Zbigniew Chrzanowski — reżyser Lwowskiego Studia Telewizyjnego i Polskiego Teatru Ludowego. Zebrała się wspaniała grupa realizatorów: scenograf — Myron Kyprijan, kompozytor — Anatolij Kos-Anatolski, teksty piosenek napisał Roman Łubkiwski, Borys Mirus grał Majora, Bohdan Stupka i Bohdan Koch — Rotmistrza, Bohdan Kozak — Porucznika, ja grałem Kapelana. Spektakl odniósł szalony sukces. Mirus w roli Majora był nieprześcigniony. Potem miałem okazję widzieć na ekranie telewizyjnym ten spektakl w wykonaniu teatru imienia Wachtangowa w Moskwie oraz polskiego teatru z najlepszymi komikami Polski. Nie dlatego, że każda pliszka swój ogonek chwali, ale naprawdę te spektakle nie dorównywały naszemu. A co do Mirusa — tym bardziej. Słynny Jurij Jakowlew był przy nim bardzo mizerny. Zresztą nawet ostatni film „Damy i huzary”, który zrobiła słynna polska aktorka Krystyna Janda i w którym grają najlepsi polscy aktorzy, nie dorównuje naszemu spektaklowi. Do Borysa szybko przyszło uznanie widzów, a bardzo późno — uznanie władzy, które, jak wiadomo, przejawia się w tytułach i nagrodach. Zrozumiałe, że jako „wróg ludu”, choć zrehabilitowany, nie był dopuszczany. W tym roku prawie jednocześnie dwie bliskie mi osoby obchodzą 90. rocznicę urodzin. Obaj byli więźniami stalinowskich obozów koncentracyjnych. Jeden z nich — mój kolega Borys Mirus. Po raz pierwszy zobaczyłem go na ekranie w filmie „Iwanna” Wiktora Iwczenki. Było to we wsi Jaholnycia w rejonie czortkowskim obwodu tarnopolskiego, i kiedy na ekranie pojawiał się bardzo niesympatyczny, zgodnie z zamysłem scenarzysty, nacjonalista Kabłak, na sali szeptano: „Ten — z Syniakowej”. Trochę dziwnie było to słyszeć, bo w Syniakowej bywałem często jako pracownik brygady budowlanej kołchozu „Radziecka Ukraina”. Jeździliśmy tam po piasek. Ale wkrótce w Czortkowie zobaczyłem żywego B. Mirusa, który stał w centrum miasta i prawdopodobnie na kogoś czekał.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn