Strona · s. 4strona oryginału ↗
«Sztuki trzeba wystawiać o charakterze rewolucyjnym, a nie jakieś «Hajdamaki». Taki werdykt wydali bolszewicy amatorskim artystom z Kobyszczy
Слово Просвіти, №34 за 2018 рік
Mykoła HRYŃ, członek Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy, laureat Międzynarodowej Nagrody Literacko-Artystycznej im. Pantelejmona Kulisza, rejon bobrowicki, obwód czernihowski. Zrozumiałe, że list „wodza” nie przeszedł obok uwagi komunistów z Kobyszczy. Na wspomnianym już wyżej zebraniu komórki bolszewików miasteczka wysłuchali oni sprawozdania kierownika wiejskiego domu kultury Pawła Klowy, który opowiedział, że z biblioteki, gdzie jest dwa tysiące egzemplarzy książek, „skonfiskowano” stare materiały. Jakie dokładnie, można się tylko domyślać. A oto o masowej pracy wiejskiego domu kultury z tamtego okresu dokument archiwalny opowiada nam, że zwerbowano do niego 87 osób. Są oni zjednoczeni w kółko rolnicze (40 członków) oraz dramatyczne, do którego zapisały się 42 osoby. Jest jeszcze sekcja młodzieżowa. Liczy ona 96 osób i przy niej utworzono kółka śpiewacze oraz muzyczne. Jak widzimy, w rolniczej Kobyszczy okazało się więcej miłośników dramaturgii niż rolników. Uważam, że wieśniacy jeszcze raz potwierdzili swoje oddanie amatorskiej sztuce gry na scenie, która zrodziła się w Kobyszczy od dawna. O wiejskiej dramaturgii siwej starożytności istnieją tylko podania. A oto o rozwoju sztuki scenicznej wraz z powstaniem w dawnym centrum sotni kozackiej pułku niżyńskiego, a później kijowskiego, komórek organizacji „Proświta” świadczą także dokumenty. Ale najpierw o samej „Proświcie” w naszym kraju. Jeszcze 19 sierpnia 1908 roku tajny agent policji o pseudonimie „Petersburg” donosił przełożonym o tym, że w pomieszczeniu czernihowskiego ukraińskiego towarzystwa „Proświta”, które znajduje się w domu Bohdanowej przy ulicy Mikołajewskiej, pod pozorem czytania referatów, wykładów publicznych, rozmów, wieczorków, śpiewów, prób teatralnych zbierają się seminarzyści, gimnazjaliści, a nawet uczniowie miejskich szkół parafialnych, gdzie członkowie towarzystwa „Proświta”… zaczęli wzmożenie prowadzić wśród nich antyrządową propagandę… Z czasem to zrzeszenie społeczne zaczęło działać także w Kobyszczy — jednej z największych w tamtym czasie wsi Ukrainy. W państwowym archiwum obwodu czernihowskiego udało się znaleźć dokument, w którym wskazano, że komórki „Proświty” istnieją w Bobrowicy od 20 marca 1917 roku, w sąsiednich z nią wsiach Bryhyńcach — od 22 maja 1919 roku, w Branycy — od października 1920, a oto w Kobyszczy — dopiero od listopada 1921 roku. W dokumencie wskazano, że głównym charakterem działalności komórki prośwician było bycie rozsadnikiem oświaty mieszkańców miasteczka. Tutaj trzeba powiedzieć o znacznym potencjale intelektualnym miasteczka, które miało nie tylko rozwiniętą sferę rolną z rozgałęzioną spółdzielczością rolniczą i konsumencką, tutaj działały przedsiębiorstwa przemysłowe, artele rzemieślnicze, cztery cerkwie prawosławne, synagoga żydowska, dom modlitwy baptystów, placówki oświatowe, miasteczko było centrum gminy. W oddolnej komórce „Proświty” w tamtym czasie zjednoczyły się 43
mężczyźni i 21 kobiet. Członkowie Proświty w ciągu dwóch miesięcy tamtego roku przeczytali trzy wykłady, w których uczestniczyło 107 osób. W ciągu dwóch miesięcy swojej działalności wystawili także trzy spektakle, które obejrzało 288 osób. Aktywność jest imponująca. Mimo to uważam, że w dokumencie znajduje się nieścisłość dotycząca daty założenia „Proświty” w Kobyszczy. Na poparcie swojej opinii przytoczę publikację z „Czernihowskiej gazety ziemstwa” z 1917 roku. W numerze 64 mowa jest o otwarciu w guberni ukraińskich gimnazjów. Z taką prośbą do Generalnego Sekretariatu Oświaty zwrócono się również z Kobyszczy. Gazeta pisze, że wnioski wpłynęły od zgromadzeń wiejskich i gminnych, komitetu wykonawczego „Proświty” oraz zarządu ziemstwa. Wiadomo, że w 1917 roku w Kobyszczy otwarto ukraińskie gimnazjum — jedno z niewielu na ówczesnych terenach guberni. Myśleć o błędności w sprawozdawczości dotyczącej daty założenia „Proświty” dają podstawy także twierdzenia autora książki „Szkice z historii kijowskiej »Proświty«” Jewhena Buketa, wydanej w 2014 roku. Przedstawia on listę istniejących bibliotek-czytelni „Proświty” według stanu na 1918 rok i na podstawie dokumentów archiwalnych twierdzi, że w powiecie kozieleckim w tamtym czasie „Proświty” były w Bobrowicy, Kobyszczy, Kozielcu, Łycholitkach, Nowej Basani, Czemierze, Szapowaliwce, Jarosławce. Przedstawię jeszcze jeden dokument z 1920 roku, odnaleziony w Państwowym Archiwum Obwodu Czernihowskiego. Jest to sprawozdanie statystyczne kozieleckiego wydziału oświaty ludowej dotyczące zespołów szkolnych, nauczycieli i uczniów. Powiedziano tam, że w Bobrowicy istnieją dwie „Proświty” — jedna z nich przy cukrowni, a także Kobyszczańska w Kobyszczy, dwie w Nowym Bykowie (jedna również przy cukrowni). Działają także organizacje: Kozacka, Pustotyńska, Nowobasańska, Bryhyńciwska, Szczasniwska, Markowećka, Jarosławśka, Starobasańska, Moczalyszczeńśka. Swoją drogą, ten sam dokument mówi nam, że w Kobyszczy działają dwie chaty-czytelnie. Jedna z nich — na Szapowaliwce, biblioteki w Kobyszczy oraz na chutorze Płatonówka, podległym tej wsi. Podczas swojego „triumfalnego pochodu” władza radziecka niemal jako pierwszą w swoje żelazne objęcia na Ukrainie wzięła „Proświtę”. Aby usprawiedliwić swoje kroki, komunistyczno-bolszewicka władza nazwała te ogniska kułacko-nacjonalistycznymi. Te objęcia były dość mocne i w nich towarzystwo uduszono. Według wspomnień najstarszych mieszkańców wsi, pod koniec 1921 roku w Kobyszczy likwidowali ją politinspektor kozieleckiego powiatowego wydziału oświaty ludowej z udziałem przedstawiciela miejscowej komórki KSM Fedira Hłuszki. Jednak jeszcze jeden dokument archiwalny pozwala twierdzić, że ognisko „Proświty” w miasteczku utrzymało się do 1923 roku. Właśnie 21 marca tego roku datowane jest zapytanie kierownika wydziału oświaty ludowej rejonu kobyszczańskiego (a Kobyszcza w tamtym roku stała się centrum rejonowym) do rady wiejskiej kurenia Zamośkiego. Prosi się w nim o przesłanie danych, czy w tej radzie jest chata-czytelnia „Proświty” i jaka jest w niej liczba członków. W zapytaniu interesują się, czy „otrzymuje wasza »Proświta« literaturę i jaką dokładnie?”, czy prowadzone są „rozmowy w »Prośvicie« i chacie-czytelni oraz czy należą do »Proświty« biedni i jaka jest ich liczba w procentach?”. Przykro, że w teczce archiwalnej nie zachowały się odpowiedzi na te pytania. Ale logicznie można twierdzić: gdyby „Proświta” nie istniała już dwa lata, to wiedziałby o tym kierownik wydziału oświaty rejonu lub jego urzędnicy i ta kancelaria nie zajmowałaby się papierkową robotą. Jak by nie było, ale zasiane przez stare „proświtańskie” kółka dramatyczne w świadomość chłopską pędy miłości do ukraińskiego teatru klasycznego władzy tak i nie udało się udusić w objęciach. Tak jak przed przewrotem październikowym, w Kobyszczy kontynuowano wystawianie amatorskich przedstawień teatralnych z wyrazistymi strojami ludowymi na tle niemal realnych dekoracji. W repertuarze zaś były spektakle o kozaczyźnie, hetmańszczyźnie. Występy amatorów wiejskiej sceny stały się zwykłym zjawiskiem i brało w nich udział ponad stu miejscowych teatralów. W imię sprawiedliwości należy powiedzieć, że na początku lat 20. ubiegłego wieku dawne tradycje teatralne mieszkańców Kobyszczy wsparli także poszczególni przedstawiciele nowej władzy. 19 września 1923 roku przewodniczący komitetu wykonawczego rejonu Kebkał odpowiedział na telegram z nieżyńskiego okręgowego wydziału finansowego, że nie będzie mógł tam przyjechać 21 września „z okazji otwarcia w Kobyszczy teatru...”. O otwarciu teatru przy kobyszczańskim domu wiejskim mowa była również w sprawozdaniu kobyszczańskiego komitetu wykonawczego rejonu. Mówi się w nim w szczególności, że „w dniu siódmej rocznicy Października odbył się spektakl wyłącznie z udziałem uczniów miejscowych szkół, a wieczorem — z udziałem amatorów-artystów. Zbiór pieniężny na tym ostatnim wyniósł 4970 rubli”. W końcu spektakle o tematyce narodowej, które zmuszały widzów do myślenia o swoich źródłach, o losie rodziny i Ukrainy, stały się kością w gardle nowo objawionym łotrom z jedynej rządzącej partii. Nawet obecność w repertuarze utworów ukraińskiego Proroka Tarasa Szewczenki nie uratowała amatorskich artystów przed rozgromem, a w przyjętej decyzji genialny poemat nazwali „jakimiś tam »Hajdamakami«” i zmusili ich do wyrzucenia go z repertuaru, a „cieszyć” widzów sztukami o charakterze rewolucyjnym. Lata 30. ubiegłego wieku to okres, kiedy, według słów jednego ze współpracowników „wodza narodów towarzysza Stalina”, życie stało się weselsze. Władza inicjuje przeprowadzanie olimpiad amatorskiej twórczości artystycznej. A swoistym dodatkiem do nich — zbiór kulturalny. Jeszcze jeden podatek na ludzi pogrążonych w żałobie po wielkim głodzie. Zebrane pieniądze miały iść na rozwój kultury. Choć ciężko, mieszkańcy Kobyszczy, którzy kochają sztukę, czynem wykonują warunki socjalistycznego współzawodnictwa z rejonem nosiwskim. Gazeta rejonowa opowiada, że rady wiejskie Czerwono-partyzanska i Woroszyłowska miasteczka przedterminowo wykonały zadanie ze zbiórki kulturalnej i ich pracę powinny naśladować wszystkie wsie rejonu. Jak by nie było, ale zasiane przez stare „proświtańskie” kółka dramatyczne w świadomość chłopską pędy miłości do ukraińskiego teatru klasycznego władzy bolszewickiej tak i nie udało się wyrwać z korzeniami. W przedwojennym roku amatorzy sceny z miejscowego kołchozu „Bolszewik” na scenie swojego domu kołchozowego przedstawili widzom 18 spektakli. Wierność tradycjom potwierdzili amatorzy kobyszczańskiej sceny także w kolejnych latach. Nawet w najczarniejsze dni breżniewowsko-susłowskiej ideologii radzieckiego zastoju pozostawali wierni spektaklom o tematyce narodowej. Swoją drogą, młoda Ukraińska Republika Ludowa jeszcze w 1918 roku zaczęła dbać o rozwój czasu wolnego ludzi. Wtedy „Czernihowska gazeta ziemstwa” pisała o rozwoju domów ludowych w powiecie kozieleckim. Gazeta opublikowała opinię powiatowego zarządu ziemstwa, że budowa domów ludowych, jako instytucji, które wspierają i jednoczą kulturalno-oświatową amatorską twórczość ludu, jest pożądana w każdym osiedlu gminnym. Zarząd uważa za konieczne, oprócz już działającego domu ludowego w Nowej Basani i w Nowym Bykowie, gdzie jest budowany, przede wszystkim zbudować dom ludowy szerszego typu w miasteczkach Bobrowicy, Kobyszczy, Ołysziwce, Kozielcu. Potem budowa domów ludowych mniejszego typu była zaplanowana... w Czemierze, Derżaniwce, Woronkach, Jarosławce, Mostyszczach, a później — w Kozarach, Szczasniwce, Jadliwce. Domów ludowych w Kobyszczy i wyżej wymienionych wsiach bolszewicy tak i nie zbudowali. Czyż mogli oni poprzeć ideę Ukraińskiej Republiki Ludowej, którą utopili w ludowej krwi. Za to w 1939 roku w Kobyszczy pompatycznie przeprowadzili otwarcie domu kultury. Właśnie tak bolszewicy nazwali dom kołchozowy i otworzyli go w budynku cerkwi, którą zamknięto „na żądanie pracujących wsi”, bo, jakoby, jej dzwony przeszkadzają uczniom pobliskiej szkoły w nauce. Na otwarcie tak zwanego ogniska życia kulturalnego nawet zawołali patronów z Darnickich Zakładów Remontu Wagonów, którzy przyjechali z orkiestrą dętą. Komuniści nie bali się nawet kary Bożej za takie świętokradztwo.
Zrobili oni to na walnym zgromadzeniu członków Kobyszczańskiego oddziału partii komunistycznej 27 stycznia 1926 roku. Właśnie w tym czasie w ówczesnym ZSRR rozpoczął się nowy etap dokręcania śruby poprzez wygaszanie procesu ukrainizacji. Moskwa bardzo uważnie śledziła proces odrodzenia kulturalnego Ukrainy. Obawiała się wzmocnienia tendencji do jej usamodzielnienia. Dlatego zaczęła hamować ukrainizację już w samym zarodku. Właśnie w tym roku Stalin w liście do Kaganowicza ostrzegał przed odchyleniem Mykoły Chwylowego, który rzucił hasło „precz od Moskwy” i żądał pełnej ukrainizacji proletariatu.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
