Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

Ihor Kaczurowśkyj. Z epistolarium. W 99. rocznicę urodzin Poety

Слово Просвіти, №36 за 2017 рік

W ostatnich miesiącach życia Poety ukazały się drukiem dwie jego książki, do których zdążył przyłożyć rękę jako redaktor i doradca: we Lwowie — „Liryka” (wybrane poezje), w Drohobyczu — „Parodiarium Chwedosia Czyczki” (zbiór parodii, szarż, epigramatów, żartów literackich). Dziś jest czas wydawać dotąd niepublikowane jego utwory oraz opracowane przez niego antologie: zbiór „Wspomnienia i postacie”, antologię literatury ukraińskiej doby „Rozstrzelanego odrodzenia” „Wygaszony błysk”, antologię „Ukraiński sonetarz” i inne. W szczególności także korespondencję pisarza, wszak, jak słusznie przypomina Mychajło Słaboszpyćkyj w szkicu „Epistolarny »romans« z Ihorem Kaczurowśkym” z książki wspomnień „Przecieranie lustra”, do swojego epistolarium Kaczurowśkyj odnosił się bardzo odpowiedzialnie. W ubiegłym roku w Niżynie (właśnie taką formę wolał Ihor Wasylowycz w przeciwieństwie do zrusyfikowanego „Niżyn”) ujrzał świat tom „Ihor Kaczurowśkyj — Mykoła Szkurko. Korespondencja. 1994–2013”, do którego weszło ponad 300 listów obu uczestników tego epistolarnego dialogu, a także ponad dwie dziesiątki artykułów i rozpraw Ihora Wasylowycza. Mimo znikomego nakładu — 100 egzemplarzy — to wydanie, mam nadzieję, będzie miało odzew i zapoczątkuje całą serię analogicznych zbiorów epistolarnych — wszak krąg adresatów Kaczurowśkiego był nadzwyczaj szeroki. W dniu pogrzebu Poety, który niemal zbiegł się z początkiem naszego Euromajdanu, 22 listopada 2013 roku, kiedy jego prochy, zgodnie z jego testamentem, chowano w rodzinnej wsi Kruty — w kurhanie, jak chowano niegdyś skandynawskich konungów i kozackich atamanów — przyszło mi na myśl, że towarzyszył mi — jako Nauczyciel i Przyjaciel — równo połowę mojego życia, ponad 18 lat. Niemal tyle samo trwała i nasza korespondencja. Pierwszy jego list do mnie datowany jest 7.V.1996, a ostatnią wiadomość od niego otrzymałam… ponad dwa tygodnie po jego śmierci. Prawdziwa mistyka: list, napisany 6 kwietnia i wysłany 9-go, szedł niemal cztery miesiące… Sam Kaczurowśkyj, kiedy żył, pytał, czy doszedł… I chwała Bogu, że jednak doszedł, nie zgubił się, bo tam Ihor Wasylowycz odpowiadał na moje zapytania dotyczące rękopisu jego zbioru „W dalekiej przystani” i dzielił się wspomnieniami o swoich jeszcze austriackich zauroczeniach (w Austrii przebywał w obozach DP po wojnie). Zatem obecnie, z okazji jego 99. rocznicy, chcę uczcić jego pamięć publikacją wybranych fragmentów z jego listów, w których są jego autorefleksje, wskazówki, okruchy wspomnień… Ołena O’LIR 7.V.1996 …we Francji jest miasto Auxerre, gdzie na wzgórzu, nad rzeką, symetrycznie wznoszą się trzy cerkwie. Trochę to przypomina Kijów, ale one, te trzy cerkwie, nawet razem wzięte nie są tak piękne, jak nasza cerkiew św. Andrzeja. A w latach trzydziestych (ja wtedy lato przeżyłem w Kijowie, na Peczersku) największą ozdobą miasta był złotogłowy Sobór Uspieński — jak patrzeć z lewego brzegu, tam, gdzie była Słobidka, a teraz — Rusaniwka. Piękno przyrody i piękno poezji odbierałem, odkąd siebie pamiętam, piękno dzieła architektonicznego zrozumiałem — kontemplując Sobór Uspieński. Z muzyką (klasyczną) było najgorzej: zacząłem ją odbierać już w dorosłym wieku… 27.X.1996 …Boże, czego tylko nie robili ukr[aińscy] redaktorzy z moimi utworami. W artykułach dopisywali całe akapity, drukowali bez podpisu, pod moimi przekładami postawili: „Przełożyła Łesia Chrapływa”, a moim imieniem podpisali poezję Borysa Ołeksandrowa… W artykule o twórczości Ołeksy Izarśkiego-Malczenki („Suczasnist”) generikę poprawili na genetykę, a „Narodna Hazeta” nie polubiła nazwy Eskorial, zamieniła na „Ekskurial”. Dlatego pół stulecia (nawiasem mówiąc, właśnie minęło 50 lat, jak zacząłem drukować — ściślej: zaczęto mnie drukować) bardzo się przejmowałem, protestowałem, przeżywałem, kiedy redaktorzy zmieniali mi treść jakiegoś zdania na przeciwną albo poprawiali język ukraiński na galicyjskie narzecze. A potem przywykłem… 3.XII.1996 Skromność i bezczelność to jedno z kryteriów, według których można odróżnić prawdziwego poetę od nieprawdziwego: nieprawdziwi zawsze są pewni siebie, bezczelni, zarozumiali; prawdziwi natomiast w większości przypadków — skromni. 6.XII.1997 Ja bardzo lubię „jugendstil” — jedyny styl artystyczny stworzony przez Niemców (Franz von Stuck), za najwybitniejszego przedstawiciela jego uważa się Czecha Alfonsa Muchę, a że Mucha żył w Paryżu, to imię jego wymawiało się „Mücha”. Mucha zrodził Bilibina, a Bilibin naszego Narbuta. W poezji to Leśmian, Maksim Bohdanowicz, u nas „Pieśń lasu” oraz „Po drodze do bajki”. […] Z pokolenia sześćdziesiątników (które, między nami mówiąc, nadziei nie spełniło, i to przez niedbałe podejście do formy, w pierwszej kolejności…) jeszcze jest dobra poetka Tamara Kołomijec, z krytyków najciekawsza Hałyna Hordasewycz, a za nią Bazyłewśkyj i Czerewatenko. Mnie natomiast bardziej do duszy starsze pokolenie: Dmytro Palamarczuk, Iwan Sawycz, Iwan Hnatiuk… 14–25.I.1998 Jaka tam „Sława” (i to jeszcze z wielkiej litery): mnie od wyjścia pierwszego zbioru do dnia dzisiejszego nasi wielcy krytycy, którym należało, że tak powiem, kierownictwo literaturą diasporalną, po prostu nie zauważali. Znany stałem się w byłym Związku Radzieckim dzięki radiowym rozmowom (Sołżenicyn podczas spotkania w Zurychu powiedział, że moje imię znane jest mu jeszcze z Moskwy). To mówili też inni dysydenci. Sondaże wykazywały, że ze wszystkich audycji radiowych najbardziej słuchają Kaczurowśkiego). Dla Jurija Klena, Woł. Derżawina, Ihora Kosteckiego pewną wagę miało to, że jestem uczniem Jarchy. Ale różni Ławrynenkowie, Kostiukowie, Szewelowowie, Bojkowie (Jurij Blochin) imienia „Jarcha” nigdy nie słyszeli, więc przy wyliczaniu emigr[acyjnych] literatów zawsze trafiałem do „i innych”. Po wyjściu wyboru Petrarki pojawił się artykuł o ukr[aińskich] przekładach tego poety, artykuł solidny i dokładny — jednak bez mojego imienia. Mniej więcej wtedy ktoś (już nie pamiętam, kto dokładnie) dał wykaz tłumaczy ukr[aińskiej] diaspory. Tam było 18 imion, ale mojego nie było. 11.IX.98 Umiejętność dania — obok poważnych utworów — poetyckiego żartu — to jedna z charakterystycznych cech prawdziwego talentu. W poezji emigracyjnej umieli to zwłaszcza Jurij Klen (mistyfikacja „Diaboliczne parabole”), Mych. Orest, Borys Ołeksandriw, no i ja. W Kijowie, zdaje się, jedni pracują tylko w poważnych gatunkach, a inni w dziedzinie małej literatury. 3.XI.1998 Kiedyś w Buenos Aires odczytałem-zaimprowizowałem referat o ukraińskiej poezji kobiecej, a po kilku dniach dosłownie odtworzyłem w pamięci i wysłałem do „Ukr[aińskich] Wistej”, gdzie ten referat wydrukowano (czego nie mogłem przypomnieć sobie dosłownie — to skierowane do mnie zapytania…). A teraz improwizuję przed publicznością niby tak samo, jak i wtedy, ale przypomnieć już nie mogę: luki w pamięci. […] A co do „postmodernizmu”, to sam termin to nonsens: „moderny” oznacza „współczesny”, „teraźniejszy”. Każda epoka ma swój modernizm — to, co smakowi epoki odpowiada lub pretenduje odpowiadać. 28.II.2000 Co do moich własnych upodobań filozoficznych, to w młodych latach ograniczały się one do trójkąta Kant–Schopenhauer–Nietzsche. Ostrą moją antypatię w powojennych (pierwszych) latach wywoływał modny w tamtym czasie nurt filozoficzny egzystencjalizmu. 29.III.2000 Irynie Betko jestem wdzięczny za to, że to właśnie ona towarzyszyła mi w 1992 i 1994 roku w wyjeździe do Irpienia, gdzie zastałem jeszcze i Kocura, i Dmytra Palamarczuka. U Palamarczuka zobaczyłem portret pięknej dziewczyny, ale Iryna dała mi znak, bym o nic nie pytał. Potem wyjaśniła: to córka Dmytra Chomowycza, która popełniła „samobójstwo”, rzucając się z któregoś piętra. (Jestem pewien, że to było morderstwo…). 29.VII.2000 Przez wiele lat (wojna i czasy powojenne) los trzymał mnie Z dala od ludzi, rozmów, bibliotek… Pierwszym ukraińskim poetą, którego poznałem jesienią 1944 roku, był niejaki Iwan Kowaliw (on też – skrzypek), autor cieniutkiego tomiku słabych wierszyków. Ale to on pożyczył mi zbiorek „Pod jesiennymi gwiazdami”. Więcej się nie spotkaliśmy i nie korespondowaliśmy. Wiosną 1945 roku na stacji w mieście Villach (Karyntia) zagadałem przypadkiem do młodzieńca, który okazał się poetą. Był to Borys Ołeksandriw, z którym zawiązała się początkowo znajomość, a z czasem szczera przyjaźń, która trwała – podtrzymywana stałą korespondencją – aż do śmierci Borysa 21 grudnia 1979 roku. Później mieszkaliśmy w Spittal an der Drau, potem Borys wraz ze swoim ojcem przenieśli się do Salzburga, gdzie wydał swój tomik „Moje dni”, a także zaczął drukować w gazetach moje wiersze. Ja pozostawałem w Karyntii, skąd kilka razy (5 lub 6) przedzierałem się do Salzburga (byliśmy w różnych strefach – ja w angielskiej, a Borys – w amerykańskiej). W Salzburgu poznałem J. Klena (który również przedzierał się tam ze strefy francuskiej). Ihor Kaczurowskyj przeżył długie życie – daty jego urodzin i śmierci obejmują niemal stulecie: 1.IX.1918–18.VII.2013 – i mimo wszystkich piekielnych pułapek, które zastawiał na niego „wiek-wilczarz”, jak wyraził się Osip Mandelsztam, zdołał, jeszcze jako nastolatek, wraz z rodzicami uciec z rodzinnego domu, aby uniknąć zesłania na Sybir, i – za cenę dobrowolnego wygnania, nędzy oraz ciężkiej pracy – zbudować swoje Państwo Ukraińskiego Słowa na obczyźnie. Od czasów Niepodległości w jego gościnnym mieszkaniu w Monachium, przy Preciosa-Straße, przebywała niemal cała ukraińska elita intelektualna, od Wiktora Koptiłowa, Hałyny Hordasewycz, Ołeksandry Kowalowej i Teodozji Zariwnej po Andruchowycza, Irwancia i Żadana. Z wieloma intensywnie korespondował. I wszystkim starał się przekazać zdobyte wiedzę, zaszczepić własne przekonania, wierność którym zachowywał przez całe życie: wysokie kryteria estetyczne kijowskich neoklasyków, tych niestrudzonych pielgrzymów do źródeł światowej kultury, normy Akademickiej pisowni z 1928 roku, „skrypnykiwki”, która była i jest znakiem oporu wobec zrusyfikowanej pisowni Chwyli–Postyszewa, która obowiązuje u nas do dziś. Ihor i Lidia Kaczurowscy w domu. Monachium. Koniec lat 90.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn