Strona · s. 12strona oryginału ↗
Galicyjskiemu Orfeuszowi — 150 lat
Слово Просвіти, №36 за 2017 рік
Josyp MARUCHNIAK Zdjęcie autora „My hajdamacy, my wszyscy jednakowi, My nienawidzimy wrogie jarzmo, Szli dziadowie na męki, pójdą i prawnuki. My za naród życie swoje damy”, — tę pieśń obecnie uważa się za ludową, a w rzeczywistości słowa i muzykę do niej napisał Osyp Makowej — niezwykle utalentowana osobowość, gdyż władał nie tylko słowem, ale i pisał muzykę do swoich wierszy, grał na wielu instrumentach, kierował chórem i orkiestrą, a ponadto dobrze malował, więc nie bez powodu nazywają go Galicyjskim Orfeuszem. O swoim życiowym wyborze Osyp Makowej żartobliwie wypowiedział się tak: „Malować nie mogłem się nauczyć, bo przeszkadzała krótkowzroczność i brakowało czasu przez to, że dawałem wykłady, muzyki także nie mogłem się nauczyć, bo brakowało pieniędzy, żeby kupić instrument, i zostało to, co najmniej kosztowało: pióro, atrament i papier”. Osyp Makowej napisał „Marsz Strzelców Siczowych”, powieść historyczną „Jaroszenko”, piękne i aktualne w naszych dniach opowiadanie „Granica”, wiersz „Bracia” — o spotkaniu na polu bitwy w czasach I wojny światowej dwóch Ukraińców, którzy walczyli po różnych stronach frontu: jeden — za cesarza, drugi — za cara, i tylko za te kilka utworów zasługuje na ogólnonarodowe uznanie, a cały jego dorobek twórczy to wiersze, opowiadania, powieści, felietony, utwory dramatyczne i publicystyczne, recenzje. Wiele z nich do dziś nie zostało opublikowanych. …Więcej dowiedzieć się o tej wybitnej postaci naszej kultury można w muzeum-zagrodzie Osypa Makoweja w Jaworowie na Lwowszczyźnie. Mieściło się ono w starej chacie (początku XX w.) na rodzinnym obejściu Makowejów. Tę chatę na miejscu starej, gdzie urodził się pisarz, zbudowali jego bracia i tutaj Osyp Makowej często przyjeżdżał. Po sąsiedzku i teraz mieszkają jego krewni. „Na tym obejściu u małżeństwa Kateryny i Stepana Makowejów 23 sierpnia 1867 roku urodził się pierworodny — chłopczyk Osyp, którego Bóg obdarzył wielkim talentem, — opowiada kierownik muzeum, wnuczka brata Osypa Makoweja Danyjiła Osypiwna Mysiuk. — Ojciec Osypa Makoweja był rdzennym mieszczaninem, zajmował się rolnictwem i kuśnierstwem, a matka była córką mieszanego małżeństwa: Czecha Martina Brzeziny i Ukrainki z Jaworowa Marii Sawko. Dziadek Osypa Makoweja trafił do Galicji jeszcze za czasów Napoleona, tutaj ożenił się i został pracować jako zarządca majątku hrabiego Kornickiego, bo był wykształconym człowiekiem... Początkowe wykształcenie Osyp Makowej zdobywał w polskiej szkole w Jaworowie, a po niej rodzice oddali syna do jedynego w tamtym czasie w Galicji ukraińskiego gimnazjum we Lwowie. Ukończywszy z sukcesem gimnazjum, wstąpił na Uniwersytet Lwowski na wydział filozoficzny. Jeszcze w latach gimnazjalnych Osyp Makowej poznał Iwana Frankę, który bardzo wspierał młodego literata. Ta przyjaźń miała znaczący wpływ na dalsze losy Osypa Makoweja”. W muzeum znajduje się wypis o chrzcie Osypa Makoweja przez księdza Josypa Łozyńskiego, który również był wybitną postacią w Galicji, wiele się przyczynił do tego, aby w Jaworowie otwarto ukraińskie gimnazjum. Także tutaj jest niemało starych fotografii, które opowiadają o życiowej drodze pisarza, kilka ciekawych eksponatów, jak choćby brązowy płaskorzeźbiony portret pisarza, który w 1937 roku zamówili nauczyciele Gimnazjum Jaworowskiego u lwowskiego rzeźbiarza E. Prokopowycza. Była to pierwsza praca młodego rzeźbiarza, która ozdobiła fasadę ukraińskiego gimnazjum, ale w 1939 roku przyszli bolszewicy i tę płaskorzeźbę wyrzucili na śmietnik. Pewien człowiek ją znalazł, przyniósł do domu i długie lata przechowywał. Już za niepodległej Ukrainy przyniósł ją do muzeum brat tego człowieka. Obok płaskorzeźby eksponowana jest metalowa tabliczka z napisem w języku polskim „ul. Makoweja”, co świadczy o szacunku za czasów Polski. Także w muzeum eksponowane są przedmioty codziennego użytku, meble, hafty i odzież, które odtwarzają tamten czas, w którym żył pisarz. Wartość tych rzeczy polega na tym, że rzeczywiście należały one do rodziny Makowejów. Także tutaj jest wiele książek — wydania utworów Osypa Makoweja z różnych czasów oraz książki podarowane muzeum — o nim, o mieście Zaleszczyki, gdzie nauczał w ostatnich latach swojego życia i zmarł, o Czerniowcach, gdzie również spędził wiele czasu. Zachował się list Osypa Makoweja do brata. „Tutaj wszystko jest rodzinne, — mówi Danyjiła Osypiwna. — Wszystkie meble zachowane, hafty”. I kontynuuje opowieść o nim: „Po drugim roku uniwersytetu Osypa Makoweja biorą do armii. Poszedł jako zwykły żołnierz, tam zdał jakiś egzamin i po roku wrócił już jako oficer. Zaczął bardziej studiować historię, języki obce. Znał osiem języków obcych, pracował jako naukowiec w Wiedniu, tam napisał badania o Pańku Kuliszu i otrzymał tytuł doktora nauk filozoficznych. A oto egzemplarze gazety „Bukowyna”, którą redagował. Tutaj drukował utwory Łesi Ukrainki, Olhy Kobylańskiej, przedrukowywał utwory Szewczenki, swoje publikował, dawał drogę wielu młodym, wtedy jeszcze nieznanym pisarzom. W Czerniowcach pracował także jako nauczyciel języka ukraińskiego i literatury, i tam było mu dość ciężko, bo nauka prowadzona była w języku niemieckim, ukraińskiego nie bardzo chcieli się uczyć, ale on samą swoją postawą przyciągał do siebie innych, dzięki niemu u uczniów pojawiło się zainteresowanie językiem ukraińskim. Pieśń „My hajdamacy” napisał w Czerniowcach, kiedy z Uniwersytetu Czerniowieckiego skreślono studentów…”. …Jaworowszczyzna aktywnie świętuje 150-lecie swojego sławnego rodaka. 23 sierpnia w rejonowym Domu Ludowym „Sokił” odbyła się uroczysta akademia oraz konferencja naukowa z udziałem wielu naukowców i działaczy społecznych, — opowiada naczelnik wydziału kultury i turystyki Jaworowskiej Rejonowej Administracji Państwowej Wołodymyr Bałuch. — W bibliotece rejonowej działa wystawa utworów Osypa Makoweja, a radzie rejonowej podsunąłem pomysł pełnego wydania utworów Osypa Makoweja, bo jeśli Jaworów tego nie zrobi, to nikt nie zrobi. Także przygotowujemy fotoalbum o nim i wystawę fotograficzną, poświęconą jego życiu i twórczości”.
Z miastem Zaleszczyki w obwodzie tarnopolskim, które rozłożyło się na wielkiej pętli Dniestru, związane są ostatnie lata życia i twórczości Osypa Makoweja. Tutaj w pełni zrealizowało się jego życiowe credo: „Pracować, żyć dla narodu trzeba — muszę”. O tym nieustannie przypomina napis przy jego portrecie na ścianie w Zaleszczyckiej Szkole Specjalistycznej z pogłębionym nauczaniem technologii komputerowych imienia Osypa Makoweja. W tej szkole znajduje się muzeum pisarza, gdzie można dowiedzieć się o jego życiu i działalności, a zwłaszcza o okresie zaleszczyckim, który był dla niego niezwykle płodny. „Osyp Makowej przybył do Zaleszczyk w 1913 roku jako nauczyciel seminarium nauczycielskiego, wkrótce został dyrektorem — opowiada Olexandra Petrynka, nauczycielka języka i literatury ukraińskiej oraz kierowniczka muzeum. — Z jego przybyciem życie narodowe tutaj bardzo ożywiło się. Osyp Makowej pragnął włączyć do nauki dzieci Ukraińców, bo w tamtym czasie było tu wielu Polaków, Żydów i ich dzieci uczyły się w seminarium nauczycielskim, a on wyszukiwał uzdolnione dzieci wśród Ukraińców, jeździł po wsiach, rozmawiał z wiejskimi nauczycielami. Chciał, aby właśnie ukraińscy nauczyciele uczyli ukraińskie dzieci, bo wiemy, jakie w tamtym czasie było tu zasilenie Polaków i jaki był ich wpływ na wychowanie dzieci. Osyp Makowej był świadomym Ukraińcem, który dbał także o dobrobyt ludzi, zorganizował w Zaleszczykach spółdzielnię kredytową dla pomocy robotnikom i chłopom — aby mogli skorzystać z kredytowych środków, które sami składali w składkę, i mogli rozwijać jakiś biznes. W seminarium nauczycielskim działały chór, kółko dramatyczne i orkiestra”. „Podczas pierwszej wojny światowej stąd, z Zaleszczyk, Osypa Makoweja powołano do armii i odbywał służbę jako łącznościowiec — kontynuuje opowieść nauczycielka. — Wszystkie niedole wojny przeniósł na sobie, o czym pisał w listach do żony. Kilka razy przechodził Karpaty, bo armia cesarska, w której służył, to nacierała, to ustępowała. Widział krew i śmierć Ukraińców, którzy walczyli w dwóch wrogich armiach — cesarskiej i carskiej. Bardzo go to bolało”. Za proukraińskie poglądy Makoweja prześladowali zarówno polscy, jak i rosyjscy okupanci, którzy w okresie 1914—1919 lat zmieniali się okresowo. W okresie bezwładzy wybierano go nawet miejskim wójtem, więc kiedy po raz kolejny przyszli Polacy, oskarżono go o lojalność wobec władzy radzieckiej i aresztowano. Kilka dni Osyp Makowej spędził w czortkowskim więzieniu. Tam go wtrącono po wieczorze szewczenkowskim, ale ponieważ wyraźnych win nie było, wkrótce wypuszczono. Kiedy dowiedziała się o tym zaleszczycka młodzież, postanowiła go powitać na dworcu kolejowym. Przyszło prawie całe miasto, studenci zaprzęgli się do wozu i tak wieźli Osypa Makoweja do jego mieszkania. Ten fakt świadczy o wielkim szacunku i miłości do swojego nauczyciela. A mieszkał Osyp Makowej ze swoją żoną Olgą i siostrzenicą, która się u nich wychowywała, w pokojach na drugim poddaszu przy szpitalu wojskowym”. To pomieszczenie w centrum Zaleszczyk zachowało się do dziś. Obecnie jest tam prywatny hotel, a na miejscu seminarium nauczycielskiego, gdzie pracował, znajduje się nowa zabudowa. Po śmierci Makoweja żona wróciła do rodziców do Brzeżan, z rzeczy osobistych rodziny w Zaleszczykach co nieco zostało. Siostrzenica przekazała do muzeum fotel Osypa Makoweja, a w gabinecie dyrektorskim szkoły specjalistycznej imienia Osypa Makoweja przechowywana jest jego szafa na książki. „Po powrocie z wojny Osyp Makowej kontynuował nauczanie — prowadzi dalej swoją opowieść nasz przewodnik. — W 1925 roku odbyła się ostatnia matura za dyrektorstwa Makoweja i 21 sierpnia zmarł — przy biurku. Lekarze postawili diagnozę „z powodu pęknięcia serca”. Pochowano go 23 sierpnia. Pogrzeb odbywał się według starodawnego kozackiego zwyczaju: trumnę położono na wóz zaprzężony w białą parę wołów, przybyła ogromna liczba ludzi z okolicznych wsi, wspólnoty na czele z księżmi, z chorągwiami. Przybyły delegacje ze Lwowa, z Bukowiny, gdzie też przez jakiś czas mieszkał i pracował… Na grobie Osypa Makoweja posadzono tuję i postawiono prosty krzyż. Z czasem, już za czasów radzieckich, urządzono betonowy nagrobek”. Już za niepodległej Ukrainy na tym nagrobku ustawiono niewielki krzyż i portret Osypa Makoweja, a obok pochowany jest jego uczeń Jarosław Smereczanśkyj, który napisał wiele pieśni do słów swojego nauczyciela. I jeszcze na tym cmentarzu są mogiły zbiorowe z czasów pierwszej wojny światowej, pomnik Strzelców Siczowych. W centrum Zaleszczyk ustawiono pomnik Osypa Makoweja, jego imieniem nazwana jest centralna ulica miasta i szkoła. Obchodzimy 150-lecie Osypa Makoweja — ukraińskiego poety, prozaika, publicysty, pedagoga oraz działacza społeczno-politycznego. Centrum świętowania stanie się miasto Jaworów, gdzie się urodził i spędził lata dziecięce.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
