Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

ZAGROŻENIE TOŻSAMOŚCI

Слово Просвіти, №38 за 2005 рік

NIE MOGĘ MILCZEĆ! Czy warto zwracać uwagę na drobnostki? Warto. Bo diabeł, jak to mówią, tkwi w szczegółach. Ze szczegółów składa się wszystko. Ze szczegółów buduje się system. Polityczny, ekonomiczny, społeczny i tak dalej. Buduje się zagrożenie tożsamości. Na przykład, obecnie dla amerykańskiej tożsamości stanowią zagrożenie Latynosi, którzy przeprowadzili się do USA. Obecnie, jak nigdy dotąd, istnieje realne zagrożenie również dla ukraińskiej tożsamości. Oto kilka przykładów. Drobnostek. Na pierwszy rzut oka. Życiowych. Dzwonię do przewodniczącego jednej z rejonowych administracji państwowych na Iwanofrankowszczyźnie. Po trzech długich sygnałach po drugiej stronie słuchawki słyszę głos automatycznej sekretarki: „Zdrawstwujtie. W nastojaszczeje wriemia my nie możem wam otwietyt”. Dzwonię do Kijowa — chcę podarować jednej z tamtejszych szkół z internatem kilka egzemplarzy książek z najnowszego ukraińskiego tłumaczenia powieści Juliusza Verne’a „Dzieci kapitana Granta”. Moja rozmówczyni (dyrektor internatu) nie ukrywa swojego oburzenia: — I tak cała (?!) literatura jest w języku ukraińskim. Nie można zapominać rosyjskiego. My Juliusza Verne’a czytamy w oryginale. — Po francusku? — ostrożnie dopytuję. — Po rosyjsku. Dzwonię w sprawach do Symferopola. Rozmawiam z pracownikiem katedry filologii słowiańskiej tamtejszego uniwersytetu narodowego. Przedstawiwszy się, wyjaśniam istotę sprawy. Przerywają mi: — Goworitie po-russki. Ja po-ukrainski nie ponimaju. Po tym, jak zaproponowałem porozumiewanie się po polsku (w końcu to katedra filologii słowiańskiej!), moja rozmówczyni zgadza się używać ukraińskiego. Lwowski biznesmen, z dziada pradziada galicjanin, wręcza mi wizytówkę. Napis wykonano po rosyjsku. Zauważywszy moje zdziwienie, wyjaśnia: — Do naszej firmy przychodzą różni ludzie. Często rozmawiają po rosyjsku. Takich „drobnostek” jest bez liku: oficjalne szyldy, firmowe blankiety są dublowane nie wiadomo po co w języku angielskim (za czasów sowieckich na blankiecie urzędu państwowego z tekstem ukraińskim obowiązkowo sąsiadował tekst w języku rosyjskim). Teraz mamy inną lingwistyczną „modę”: oficjalne szyldy instytucji państwowych często dublowane są w języku angielskim. Na przykład MSW (?!) kierując się, najwyraźniej, swoimi wewnętrznymi motywami resortowymi, dokonało tłumaczenia na język angielski nazwy „Ministerstwo Spraw Wewnętrznych Ukrainy”, w ślad za tym takie same „nowacje” zaroiły się na budynkach zarządów MSW w centrach obwodowych. Na ukraińskich kanałach telewizyjnych trwa sowiecka praktyka wiekopomnego „internacjonalizmu” — na estradzie dwoje prowadzących (rosyjskojęzyczny i ukraińskojęzyczny). W stacji „Inter” prowadzący, który dobrze włada językiem ukraińskim, podczas rozmów w studiu z zaproszonymi ukraińskojęzycznymi gośćmi nie przechodzi z rosyjskiego na ukraiński. Polityka kanału telewizyjnego? Osobiście mi, telewidzowi, jest niezręcznie w takiej sytuacji. Sądzę, że zaproszeni do programu telewizyjnego goście też nie czują się lepiej. Ale dana bezpłatna okazja, by porozmawiać z całym krajem, najwyraźniej przeważa nad dyskomfortem psychicznym. Najwyraźniej, właśnie wychodząc z takich „jedinoniedielimskich” koncepcji i pozycji, w „Interze” i na Cóż, te ukraińskie i rosyjskie słowa są już bardzo do siebie podobne. Różnią się tylko drobnostką. A ciągłe używanie w reklamie zrusyfikowanych imion: Witia, Ksjusza, Masza, Tolia, Pietia, Sasza… Czerwiec 2005 roku. Absolwenci szkoły średniej udzielają wywiadu korespondentowi UT-1. Na pytania po ukraińsku demonstracyjnie odpowiadają po rosyjsku. Ukraiński znają, rozumieją, uczą się go (minęło 15 lat od czasu ogłoszenia państwowej suwerenności!). Ale DEMONSTRACYJNIE wolą odpowiadać po rosyjsku. Odpowiedź jest jedna: tak wychowały ich zespoły pedagogiczne szkół, rodzice. W ukraińskich kanałach telewizyjnych i stacjach radiowych (przede wszystkim ultrakrótkofalowych) niewiele się zmieniło po pomarańczowej rewolucji. „Inter”, na przykład, kontynuuje pokazywanie zaideologizowanych seriali o dzielnych rosyjskich żołnierzach, walczących w Czeczenii, o rosyjskim specnazie i wywiadzie, a także lukrowanych filmów z czasów sowieckich z wyraźnymi „jedinonedielimskimi” akcentami… A jak wyjaśnić ignorowanie języka państwowego przez ukraińskich żołnierzy? W telewizji niejednokrotnie można obserwować, jak na pytania po ukraińsku żołnierze i oficerowie Sił Zbrojnych, pracownicy MSW odpowiadają po rosyjsku. Z kim oni się identyfikują? Czy może coś podobnego zdarzyć się w armii USA, gdzie służy niemało hiszpańskojęzycznych żołnierzy? Na Ukrainie zaś takie precedensy to nie wyjątek, a reguła. Mimowolnie pomyślisz: czy nie mamy do czynienia z uzbrojoną „piątą kolumną”? Właśnie takie odczucie pojawiło się 20 sierpnia 2005 roku podczas oglądania telewizyjnego reportażu UT-1 z poligonu, gdzie rywalizowali ukraińscy (?!) specnazowcy. Takie sceny w życiu codziennym czy na ekranie telewizora — podkreślona demonstracja przez Rosjan różnych kategorii wiekowych swojej „inności”, demonstracyjne odcinanie się od autochtonicznej ludności — nie są odosobnione. Wyjaśnienie jest proste. Liczna rosyjska mniejszość na Ukrainie nie ma swojego terytorium. To koloniści, potomkowie kolonistów. Imigranci. I nie trzeba spekulować na temat „braterskiej pomocy” w odbudowie gospodarki narodowej — wystarczy wspomnieć kolonizację ukraińskich ziem po Hołodomorze. Potomkowie kolonizatorów w żaden sposób nie chcą rozstawać się z przywilejami. Nawet gdy dotyczy to języka. Właśnie tym tłumaczy się, dlaczego Rosjanie na Ukrainie tak uporczywie domagają się nadania oficjalnego statusu językowi rosyjskiemu, jednocześnie demonstracyjnie nie chcąc posługiwać się językiem państwowym. Wпрочем, możliwe są jeszcze dwa warianty odpowiedzi: część Rosjan na Ukrainie nie jest w stanie nauczyć się języka ukraińskiego (zatem mają problemy z IQ); część Rosjan umyślnie nie chce w żadnych okolicznościach porozumiewać się nim (a to już przypomina ksenofobię). Czyżby język ukraiński był tak trudny do nauki, że na przykład informacje na biletach kolejowych (miejsce, wagon, przedział, czas odjazdu) trzeba dublować po rosyjsku? Czy jest coś podobnego we Francji, Niemczech, USA? Niejednokrotnie bywając za granicą, nigdy nie słyszałem, żeby na tamtejszych dworcach kolejowych ogłoszenia przez sieć radiowęzłową były dublowane w różnych językach. Na Ukrainie na dworcach wciąż tłumaczą z ukraińskiego na rosyjski. Warianty odpowiedzi: Ukrainę całkowicie zalali turyści z „bratniej” Rosji, którzy nie rozumieją ukraińskiego, albo mamy do czynienia z jednym z przejawów serwisu dla gości z Zachodu, którzy posługują się wyłącznie rosyjskim. Jednak poprawna odpowiedź, jak to mówią, leży na powierzchni… Młodzi „postępowi socjaliści” maszerują ulicami Kijowa i skandują po rosyjsku (nie po ukraińsku): „NATO gorzej niż gestapo”. Drobnostki? Na czerwonych koszulkach nastolatków widnieje złocisty skrót „SSSR”. Właściciele koszulek rozmawiają po rosyjsku. Może i po ukraińsku rozmawiają, ale ja nie słyszałem i moi znajomi nie słyszeli. Niedawno Wład Riaszyn z „Interu” oświadczył, że dublować na język ukraiński rosyjskie filmy nie ma potrzeby. Mówiąc, że na Ukrainie wszyscy znają rosyjski. Według takiej logiki, może w ogóle Ukraińcom zrezygnować z ojczystego języka? Dlaczego stawiają mnie przed faktem i nie pytają, czy chcę oglądać rosyjskojęzyczne filmy. To, że ja, na przykład, znam rosyjski, wcale nie oznacza, że pragnę otrzymywać informacje właśnie po rosyjsku. Tak, mogę całkiem nieźle odbierać informacje po rosyjsku, polsku czy niemiecku, ale żeby lepiej analizować to, co usłyszałem, znacznie wygodniej mi, gdy zwracają się do mnie w języku ojczystym. W danym przypadku po ukraińsku. Jednak w państwie ukraińskim informacje z jakiegoś powodu podają mi przeważnie w języku obcym — różnorodne służby informacyjne, łączność komórkowa, firmy turystyczne, handlowe, serwisowe itd. Inaczej niż dyskryminacją nazwać takiego stanu rzeczy nie można. Jeśli zwrócicie się do pracowników przedstawicielstwa „AeroSwitu” w Nowym Jorku czy Toronto w języku ukraińskim, to w odpowiedzi usłyszycie rosyjski. Co więcej, w kabinie samolotu „AeroSwitu” na zwracanie się do stewardes w języku ukraińskim udają, że nie rozumieją. „Zdrawstwuj Artek!”. Pytanie retoryczne: jaki jest język roboczy w słynnym obozie wypoczynkowym, gdzie zebrane są pierwsze wśród najlepszych dzieci z Ukrainy? O okupacji przestrzeni informacyjnej Ukrainy językiem obcego państwa napisano wystarczająco dużo. I co z tego? Niedawno ukraiński rynek masmedialny wzbogacił się o jeszcze jedno wydanie moskiewskiego formatu — rosyjskojęzyczną gazetę „Kommiersant”. Wychodzi na to, że Państwowy Komitet Telewizji i Radiofonii Ukrainy podziela stanowisko znanego rosyjskiego satyryka M. Zadornowa, że Ukraińcy i Białorusini to jeden naród? Jestem przekonany, że miliony moich rodaków czują się właśnie Ukraińcami, a nie Białorusinami czy Rosjanami. Ale zysk ponad wszystko — niemieccy i amerykańscy właściciele i wydawcy „Burdy”, „Lizy” czy „National Geographic” uważają (Państwowy Komitet Informacji i inne ukraińskie instytucje państwowe, wychodzi na to, także?), że dla Ukraińców nie warto tworzyć ukraińskojęzycznej wersji tych czasopism. Chodzi przede wszystkim o sukces ekonomiczny. Tylko jakim kosztem? Kosztem języka ukraińskiego, kultury? Dla kogo jest przeznaczony „Służebnyj raspisanije dwiżenija passażyrskich pojezdow” wydrukowany przez Koleje Lwowskie? Czy to instytucja państwowa, czy prywatna struktura ministra transportu Jewhena Czerwonenki? A czym kierowała się w ukraińskim mieście o nieukraińskiej nazwie Kirowohrad firma „Łaska”, zaczynając produkować lody z obcojęzyczną nazwą „Twoj szokoładnyj rubl” i wizerunkiem na opakowaniu stylizowanego rosyjskiego banknotu 500-rublowego, car Piotr I,

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn