Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
← Archiwum «Slovo Prosvity»

Слово Просвіти, №40 за 2010 рік

16 s. · 33 wpisów · PDF w Wikimedia Commons ↗ · CC BY 4.0

Tłumaczenie maszynowe z ukraińskiego. Cytaty, nazwiska i liczby sprawdzaj ze stroną oryginału.

Tekst wyodrębniono z PDF i automatycznie podzielono na materiały. Granice części materiałów nie zostały sprawdzone redakcyjnie: jeden wpis może zawierać kilka materiałów, tylko część jednego lub blok serwisowy (np. ogłoszenie o prenumeracie). Źródłem pierwotnym jest strona gazety w PDF.

Strona · s. 1strona oryginału ↗

WSEUKRAIŃSKI TYGODNIK KULTUROLOGICZNY 40 (573), 7–13 października 2010 „NASZA OŚWIATA W KRYZYSIE SYSTEMOWYM”

Zdjęcie: Jewhen Buket 4 października w Kijowie, przy budynku Komitetów Rady Najwyższej Ukrainy, odbyła się obywatelska akcja „Ratuj swój język!”. Uczestnicy mitingu protestowali przeciwko nowemu projektowi ustawy „O językach na Ukrainie”, który znacznie rozszerza funkcjonowanie języka rosyjskiego. Jak już wiadomo z doniesień, parlamentarzyści odłożą rozpatrzenie Ustawy o językach na czas nieokreślony. Szczegóły – na str. 3 EKSPONATY MUZEUM W KANIOWIE RYCERZ BEZ STRACHU I ZARZUTU

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 1strona oryginału ↗

Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału

CZAS UCZYĆ SIĘ TAK, JAK TRZEBA!

powołany do jednoczenia światowego prawosławia i bronienia praw prawosławnych, gdziekolwiek by oni byli. Zwolennicy tej teorii deklarują: gdzie ja, tam i Rosja. Ksiądz Gundiajew mówi nam, że najwyższą ideą jest „stworzenie ruskiego miru”. To imperialna koncepcja, która wywodzi się z dawnych czasów i którą dzisiaj próbuje się odrodzić. „Ruski mir”, który miałby zjednoczyć Słowian, jest z jakiegoś powodu dziwny: okazuje się, że Słowianie to Ukraińcy, Białorusini i Rosjanie, a Polacy, Czesi, Słowacy, Bułgarzy itd. to nie Słowianie? W Związku Radzieckim wychowywano nas tak: w procesie rozwoju uformowała się nowa historyczna wspólnota ludzi — naród radziecki, narody i języki mają się asymilować i zlewać. Dzisiaj akcenty są nieco inne. Ale stworzenie Ukrainy jako suwerennego państwa zobowiązywało do budowania naszego życia według zupełnie innych zasad. Miała zostać opracowana nowa koncepcja strategicznego perspektywicznego rozwoju Ukrainy jako suwerennego państwa. Pojawił się projekt „Ukraina XXI wieku”. Były tam ciekawe idee, ale nie był on całościowy i nie odzwierciedlał tego, że jest to dokument suwerennego niepodległego państwa. W tym zakresie miały zostać opracowane także koncepcje rozwoju języka, kultury, nauki, sztuki, wszystkich sfer życia społecznego, gospodarczego i politycznego. Wołodymyr Wynnyczenko kiedyś bardzo słusznie nalegał, że prawdziwa ogólnonarodowa rewolucja jest zarówno społeczna, jak i narodowa. W tamtych planach część, w której Ukraina ma być narodowa, znikała. Pojawiły się tezy: „Wszystko rozstrzyga ekonomia, barter, system handlu” itd. Zakończenie na str. 4

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 1strona oryginału ↗

„DIALOG KULTUR MIĘDZY WSCHODEM A ZACHODEM”

21—22 października w Kijowskim Miejskim Domu Nauczyciela oraz Narodowym Naukowo-Badawczym Instytucie Ukrainoznawstwa odbędzie się Międzynarodowa konferencja naukowo-praktyczna „Ukrainoznawstwo we współczesnej przestrzeni humanistycznej”. O problemach poruszonych na konferencji z dyrektorem NNB IU, przewodniczącym Międzynarodowej rady ds. edukacji, nauki, kultury, akademikiem Petrem KONONENKĄ rozmawia dziennikarka Nadija Kyrjan. — Petrze Petrowyczu, obecnie ogromne oburzenie w społeczeństwie wywołał projekt „Ustawy o językach” autorstwa koalicji rządzącej. Jakie są przyczyny tego, że w dwudziestym roku niepodległości doszliśmy do takiego stanu? — Kto chce dojść do prawdy w rozwiązaniu jakiegokolwiek problemu, powinien odwoływać się do doświadczeń historycznych. Należy widzieć naród w całej czasoprzestrzeni: wczoraj, dziś, jutro. Poziom każdego narodu zależy od wielu czynników: społecznych, ekonomicznych, przemysłowo-rolniczych itd., ale ogólny rozwój kulturowy kształtuje się i określa poprzez rozwój edukacji. Dlaczego dziś w centrum uwagi znalazł się problem edukacji i problem języka, pojawił się projekt trzech autorów, którzy zamiast postawić pytanie o język ukraiński jako państwowy, a potem wydać ustawy o funkcjonowaniu języków mniejszości, sformułowali „Ustawę o językach”. Bo istnieje „Ustawa o językach w Ukraińskiej SRR”, z której do dziś korzystamy. Chociaż mamy Konstytucję Ukrainy, było wyjaśnienie Sądu Konstytucyjnego o tym, że język ukraiński jest jedynym państwowym. I on powinien być takim we wszystkich sferach życia na całej przestrzeni państwa. W proponowanym projekcie formalnie istnieje zapis, że język ukraiński jest państwowym, ale nie przewiduje się żadnych gwarancji wykonania Konstytucji i realnych skutków działania ustawy. Za to stale podkreśla się, że istnieje Europejska karta języków, zgodnie z którą szczególną uwagę należy poświęcać językom mniejszości etnicznych. Raz wymieniono półtora tuzina takich mniejszości, ale potem w każdym punkcie projektu tej ustawy pojawia się kwestia tylko roli języka rosyjskiego. Powołując się na to, że jest on, rzekomo, jednym z języków światowych, z którego najczęściej korzysta ludzkość. Fałszywa teza, bo wiadomo, że 98 % literatury naukowej ukazuje się w języku angielskim, a tylko mały procent — w rosyjskim. Nie podważamy tego, że ten język jest dla Rosjan największym dorobkiem, że jest on „wielkim i potężnym językiem” i ma się rozwijać, ale powstaje pytanie: dlaczego ta Karta nie jest ratyfikowana w Rosji, przecież tam są republiki, wiele języków mniejszości etnicznych. I powinien być wspierany przez państwo język ukraiński. Tymczasem zarówno w FR, jak i w projekcie ustawy ignorowane są zarówno język państwowy, jak i praktycznie wszystkie mniejszości etniczne i ich języki, w tym także państwowy język ukraiński. Teza „Ukraina może mieć dostęp do kultury światowej tylko przez rosyjską” — nie jest przypadkowa. Już była teza o triadzie: samodzierżawie, prawosławie i narodowość, o jednolitym narodzie. Jeszcze od czasów Iwana III powtarzają: Moskwa to nie państwo, nie terytorium, nie naród, Moskwa to fenomen, powołanie 12–13 ZEGAR ULICZNY

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 2strona oryginału ↗

KONSTYTUCJA „POLITYCZNEJ CELOWOŚCI”?

Petro ANTONENKO Najbardziej rezonansowym wydarzeniem społeczno-politycznym ostatnich dni stała się decyzja Sądu Konstytucyjnego Ukrainy z 1 października w sprawie uchylenia reformy konstytucyjnej z 2004 roku. Na Ukrainie ponownie obowiązuje Konstytucja z 1996 roku. Nasze państwo znów stało się republiką prezydencko-parlamentarną. Formalnie przy tym SK nie wprowadzał zmian do obowiązującej Konstytucji, ponieważ zmiany może wprowadzać tylko parlament. Jednak sąd po prostu uznał za niezgodną z Konstytucją Ustawę Ukrainy „O wprowadzeniu zmian do Konstytucji Ukrainy” z 8 grudnia 2004 roku nr 2222-IV. Innymi słowy, uchylono zmiany wprowadzone wówczas do Konstytucji. Ta ustawa utraciła moc w dniu decyzji SK, 1 października 2010 roku. Na organy władzy państwowej sąd nałożył obowiązek niezwłocznego dostosowania aktów normatywno-prawnych do Konstytucji Ukrainy z 28 czerwca 1996 roku. Decyzja Sądu Konstytucyjnego jest obowiązkowa do wykonania, ostateczna i nie podlega zaskarżeniu. Jako motywację podjęcia tak radykalnej decyzji SK wskazał, że wspomniana ustawa została przyjęta w grudniu 2004 roku z naruszeniem norm proceduralnych. Taki jest prawny aspekt sprawy. A polityczny? Tutaj warto przypomnieć, jak została przyjęta ta ustawa i reforma konstytucyjna? A przyjęto to w samym środku pomarańczowej rewolucji, w samym szczycie politycznej konfrontacji jako społeczny kompromis. Zwolennicy Wołodymyr PIPAŚ, kandydat nauk historycznych, przewodniczący Zakarpackiego zjednoczenia obwodowego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki Przypominam sobie, niedługo przed śmiercią Wiaczesława Czornowoła, podczas jego ostatniej podróży na Zakarpacie 14—15 marca 1999 r., w rozmowie z nim (autor kierował wtedy Zakarpacką organizacją krajową Ludowego Ruchu Ukrainy) poruszyłem temat, czy możliwy byłby na Ukrainie „wariant bułgarski”? Chodzi o bułgarski fenomen połowy lat 90. Wtedy, rozczarowawszy się w demokratach, Bułgarzy zagłosowali na komunistów, mając nadzieję, że ci przywrócą „dobrodziejstwa socjalizmu”. Jednak komunistyczna władza w ciągu roku-półtora doprowadziła kraj niemal do całkowitego bankructwa. Dlatego Bułgarzy, przynajmniej na bardzo długo, jeśli nie na zawsze, pozbyli się przychylności do ultralewicy. Tej jesieni miały odbyć się wybory prezydenckie i rozważaliśmy: a może niechby wygrali je Symonenko czy Moroz? Czy nie stanie się po tym na Ukrainie tak, jak w Bułgarii? Do dziś pamiętam argumentację Wiaczesława Maksymowycza: „To byłoby możliwe, gdyby komuniści na Ukrainie byli ukraińskimi, podobnie jak w Bułgarii są oni bułgarscy. Niestety, u nas są oni antyukraińscy. Przyjście komunistów do władzy w Bułgarii jej niepodległości nie zagrażało. Symonenko zaś, w przypadku dojścia do władzy (to samo dotyczy Moroza), będzie próbował zlikwidować niepodległość naszego państwa. W tym właśnie problem. Ja nawet proponowałem Olijnykowi: „Borysie, jesteś komunistą, ale — Ukraińcem. Jak możesz być w jednej partii z ukrainożercami? Stwórz Ukraińską partię komunistyczną. My nawet pomożemy ci w tym”. Jednak Olijnyk nie zgadzał się, obracał w żart…” Tutaj warto przypomnieć układ sił politycznych na Ukrainie, w szczególności w Radzie Najwyższej, w drugiej połowie lat 90. Po lewej — frakcje komunistów, socjalistów i witrenkowców, w centrum — frakcje „partii władzy”, które składały się głównie z tych funkcjonariuszy czasów radzieckich, którzy odmówili budowy „świetlanej przyszłości” (obecnie niemało z nich znalazło się w Partii Regionów) i, jak wtedy uważano, stali się „ukraińskimi państwowcami”, po prawej — frakcja Ludowego Ruchu Ukrainy i inni narodowi demokraci (Ukraińska Partia Republikańska, Demokratyczna Partia Ukrainy, Janukowycz zgadzali się na przeprowadzenie trzeciej tury wyborów prezydenckich (poprawniej byłoby powiedzieć — ponowne głosowanie drugiej tury), co praktycznie prowadziło do zwycięstwa Juszczenki. A opozycja, której kandydatem był Juszczenko, zgadzała się na reformę Konstytucji, która znacznie ograniczała uprawnienia prezydenta na rzecz parlamentu i rządu. Czyli tak zwana „polityczna celowość” regionalów, którzy głosowali za tymi zmianami: mówiąc, otrzymacie swojego prezydenta, ale z ograniczonymi uprawnieniami. Był jeszcze jeden kompromis. Reforma konstytucyjna wchodziła w życie ponad rok po jej przyjęciu — po kolejnych wyborach parlamentarnych, a to wiosna 2006 roku. Ponad rok nowy prezydent Wiktor Juszczenko działał na podstawie starej Konstytucji, miał ponad rok, aby anulować wymyśloną reformę. Ale, jako prawdziwy demokrata, nie zrobił tego metodą siłową, nie nacisnął na parlament, nie nazbierał tam „tusz” dla większości. Zamiast tego od razu rozpoczął pracę nad prawdziwym reformowaniem konstytucyjnym. A jeszcze miał nadzieję, jak się okazało, daremnie, że siły Majdanu zwyciężą w wyborach parlamentarnych w 2006 roku. Parlament został przegrany. Zaktualizowana Konstytucja weszła w życie i przez kilka lat żyliśmy z rozchwianą władzą. O tym wszystkim teraz, komentując przyjętą na korzyść władzy decyzję Sądu Konstytucyjnego, oświadczył sam Juszczenko, zaznaczając, że w czasach prezydentury „wszystkie moje inicjatywy rozbijały się o nieodpowiedzialność i nieskuteczność władzy”. Zatem nieudolną reformę konstytucyjną rzeczywiście trzeba było anulować. Ale nie tak wulgarnie, jak zrobił to Sąd Konstytucyjny, a rzeczywiście rozpoczynając proces konstytucyjny. Obecna władza nie spieszy się z tym, a po prostu ściąga do siebie wszystkie możliwe uprawnienia. Taka jest pozycja Juszczenki. A jak zareagowali na decyzję Sądu Konstytucyjnego inni czołowi politycy? Najostrzej — Julia Tymoszenko. Nazwała decyzję Sądu Konstytucyjnego haniebną, powiedziała, że to pucz, nowy GKCzP. I zaradzić temu może jedynie natychmiastowy „reset” władzy, czyli przedterminowe wybory prezydenckie i parlamentarne. Ostro potępia decyzję Sądu Konstytucyjnego także większość partii opozycyjnych. Przy czym nie tylko tych, które skupiały się wokół Bloku Julii Tymoszenko. Chyba po raz pierwszy od ostatnich miesięcy zdołały zebrać się na rozmowy i uzgodnienie stanowisk praktycznie wszystkie najbardziej zauważalne partie opozycyjne, włącznie z „Naszą Ukrainą”, Ukraińską Partią Ludową, „Pozycją Obywatelską” Anatolija Hrycenki, który, nawiasem mówiąc, wystąpił jako koordynator działań opozycji. Komentując osiągnięte przez opozycję porozumienia, Mykoła Tomenko oświadczył, że opozycja będzie stawiać pytanie o dymisję w pełnym składzie Sądu Konstytucyjnego, ponieważ tą decyzją skompromitował się. A oto stanowisko Ołeksandra Moroza, który był przewodniczącym Rady Najwyższej, która przyjęła Konstytucję w 1996 roku. Oświadczył on, że Sąd Konstytucyjny wyszedł poza granice swoich uprawnień i nie miał prawa rewidować obowiązującej Konstytucji. Co do wymyślonego powodu o „niezgodności” procedur uchwalenia Ustawy z dnia 8 grudnia 2004 roku, Moroz zaznaczył, że według takiej logiki Sąd Konstytucyjny weźmie się ogólnie za anulowanie także Konstytucji z 1996 roku. Co mamy na dzień dzisiejszy? Konstytucję z 1996 roku i republikę prezydencko-parlamentarną. Radzie Najwyższej nic nie trzeba zmieniać w tekście Konstytucji, która obowiązywała jeszcze w tamtym tygodniu, po prostu sąd automatycznie przywrócił tam normy, zmienione w grudniu 2004 roku. Spiker Wołodymyr Łytwyn już polecił aparatowi parlamentu przygotować i rozdać wszystkim deputowanym 450 egzemplarzy Konstytucji z 1996 roku. Według nowej-starej Konstytucji w Radzie Najwyższej już nie jest potrzebna koalicja rządzących frakcji, ani z „tuszami”, ani bez nich. Można przechodzić z frakcji do frakcji. Zamiast tego członkowie koalicji porozumieli się o dalszej ścisłej współpracy w parlamencie, o czym z zadowoleniem poinformował premier Mykoła Azarow, zaznaczając, że większość parlamentarna będzie aktywnie wspierać prezydenta i rząd. Głowa państwa otrzymała nowe wielkie uprawnienia, na przykład do wysłania rządu do dymisji. Oczywiście, nie będą miały skutków prawnych rozmowy o tym, że, mówiąc, wybieraliśmy w tym roku prezydenta pod jedne uprawnienia, a on otrzymał inne (tak samo, jak i wybrany jesienią 2007 roku parlament). Zmiana uprawnień w trakcie kadencji głowy państwa czy parlamentu wcale nie oznacza automatycznie potrzeby ich ponownego wyboru. Oczywiście, wszystko to zrobiono nie po ludzku, metodą tej samej „politycznej celowości”. Jeśli reforma z 2004 roku była kompromisem, okazała się nieudana, trzeba było zmieniać Konstytucję metodą cywilizowaną, a nie tak. Ale co jest, to jest, nie wyszło normalnie, wychodzi nienormalnie. W praktyce oznacza to wzmocnienie całej pionowej struktury władzy, przede wszystkim wykonawczej, prezydenckiej, i osłabienie parlamentu. Wпрочем, dla większości zwykłych obywateli wszystko to jest praktycznie obojętne. Co więcej, niemało ludzi nawet poprze ideę „silnej władzy”, która, ich zdaniem, zaprowadzi porządek. To, że ta „silna władza” w krajach — byłych republikach ZSRR dlaczegoś, z reguły, przekształca się w niemal dyktaturę, narodu szczególnie nie martwi. Ale, może, ludzi zmartwi inna, bardziej prozaiczna, rzecz: wszystkie te „silne władze” zazwyczaj nic nie mogą zrobić w gospodarce, dla poprawy życia obywateli. I nie mogą należycie bronić państwa. Na myśli „silna władza” ma co innego. To już wypowiedział jeden z czołowych regionalów wicepremier Borys Kołesnikow. Zapewnił on, że do końca swojej prezydentury Janukowycz obowiązkowo uczyni język rosyjski drugim państwowym, jak i obiecywał. A jeszcze Kołesnikow nie ma nic przeciwko podwójnemu obywatelstwu. A jeszcze regionali przygotowują projekt ustawy, którym będzie zaprzeczone, że Hołodomor na Ukrainie był ludobójstwem naszego narodu, jak zapisano w obowiązującej ustawie. A w kolejce Kodeks Podatkowy „gospodarki” haraczy. Wszystko to jest polityczna celowość tych, którzy przebili się w wyborach do władzy. Czy na długo — zależy od samego narodu, od opozycji, wszystkich sił narodowo-demokratycznych. się, nie sprawdziły się. Język codzienny największych ukraińskich kapitalistów nie jest językiem ukraińskim. Dotyczy to również kultury, różnych upodobań, skłonności do rosyjsko-sowieckich programów rozrywkowych. Regionalny nacjonalizm rodzi u części kapitalistów jedynie dążenie do posiadania „własnego” niepodległego państwa pod nazwą Ukraina, jednak rosyjskiego w swoim charakterze. Jeśli dla partii wielkiej burżuazji krajów Zachodu zadaniem programowym było wspieranie rozwoju swoich krajów, gospodarki narodowej, języka, oświaty, nauki, kultury, sztuki, zachowanie tradycji narodowych, to dla Partii Regionów zadaniem programowym jest zapewnienie kolonialnej eksploatacji Ukrainy. Zamiast wspierania rozwoju narodowego Ukrainy, zaplanowano jej zrusyfikowanie i przekształcenie w jeszcze jedno państwo rosyjskie. Istnieje w partii także bardziej radykalne skrzydło, które marzy o pełnej inkorporacji Ukrainy w skład Rosji. Mamy więc do czynienia z unikalną sytuacją na świecie, gdy władzę w póki co niepodległym państwie przejęła partia, która reprezentuje interesy byłych urzędników kolonialnych, którzy stali się burżuazją. Zatem jeśli w drugiej połowie lat 90. największym zagrożeniem dla niepodległości byli „lewicowcy” (jednak nieukraińscy), to obecnie, według klasycznej klasyfikacji, „prawicowcy” (również nieukraińscy): partia, którą można nazwać Partią Rusyfikacji i Kolonialnej Eksploatacji Ukrainy. Obecnie przejęła ona władzę i realizuje swoje zadanie programowe. Sytuacja ta jest źródłem narastania sprzeczności między interesami narodowymi, dążeniami do społeczeństwa postindustrialnego, innymi priorytetami większości Ukraińców a celem programowym PR – pozostawieniem ich na etapie dzikiego, kolonialnego kapitalizmu. Większość obywateli Ukrainy nie pragnie również rusyfikacji Ukrainy. Ponadto większość z nich nie jest zainteresowana tym, aby kosztem kolonialnej eksploatacji Ukrainy prosperowali jedynie najwięksi burżuje. Jeśli to pierwsze podważa bazę społeczną PR w Centrum, całkowicie niszcząc ją na Zachodzie Ukrainy, to drugie wywołuje opór w najszerszych warstwach społeczeństwa (zwłaszcza u drobnego i średniego biznesu) na terenach całego państwa. Biorąc pod uwagę powyższe, prognozowanie znaczącej bazy społecznej Partii Regionów jest niemożliwe.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 2strona oryginału ↗

PARTIA ROSYJSZCZENIA UKRAINY

PRP, KUN). Istota politycznej walki polegała na tym, że „lewicowcy” dążyli do zniszczenia niepodległości Ukrainy, a „prawicowcy” starali się ją obronić. „Partia władzy” (której przedstawiciele w tym czasie zajmowali się „prywatyzacją”) na czele z prezydentem L. Kuczmą „balansowała”. Dlatego walka o zachowanie niepodległości otrzymała nazwę „komuno-ruchowskich rozbiórek”. Dlaczego sytuacja była niebezpieczna? Ponieważ „lewicowcy” mieli poparcie do 40 % obywateli. W szczególności około 25 % miała partia komunistów. Ich bazą były nomenklatura czasów radzieckich, obywatele, którzy w warunkach spadku poziomu życia tęsknili za socjalistycznymi „dobrodziejstwami”, w tym zlumpenizowani. „Lewicowców” popierali także rosyjscy szowiniści. Największe poparcie „lewicowcy” mieli na Południu i Wschodzie Ukrainy. Na Zachodzie, łącznie z Zakarpaciem, było ono znikome. Ponieważ wśród „tęskniących” najwięcej jest osób w podeszłym wieku, istniała nadzieja, że z każdymi wyborami „lewicowcy” będą zdobywać coraz mniej głosów. Jaka jest obecnie sytuacja? Chociaż, jak pokazuje socjologia, elektorat patriotyczny w ciągu ponad dziesięciu lat wzrósł, wyraźnie wyrażonych ideologicznie frakcji narodowo-demokratycznych w Radzie Najwyższej nie ma. Partie narodowo-demokratyczne przez minione lata zostały „zasymilowane” — pod względem ideologii niczym — również przez oligarchiczną „Naszą Ukrainę” i BJuT. Istotnie zmniejszył się elektorat lewicy. W ostatnich wyborach głosowało na nią mniej niż 4 procent. Zmniejszył się on, jak prognozowano, z przyczyn „fizjologicznych”. Ale nie tylko z tego powodu. Pojawiła się bowiem „nielewicowa” partia, która przejęła od „lewicowców” ich elektorat. Jest nią Partia Regionów. Czym jest jej baza? Praktycznie jest to partia bogatych, nawet bardzo bogatych kapitalistów (oligarchów). Zatem jej zadaniem jest bronienie interesów tych najbogatszych ludzi Ukrainy. W ten sposób społeczna baza tej partii nie może być bynajmniej znacząca. Aby ją powiększyć, przejęto znaczną część elektoratu „lewicowców”, łącznie z „sowkami”, lumpenproletariatem i rosyjskimi szowinistami. W Europie partie broniące interesów wielkiej burżuazji powstały w XIX wieku, czyli w okresie kapitalizmu. Wraz z wkroczeniem państw europejskich w społeczeństwo postindustrialne sytuacja uległa zmianie: klasyczne partie „klasowe” obecnie tam nie istnieją. Ukraina natomiast znajduje się na początkowym etapie kapitalizmu. Wówczas, w XIX w., wspomniane partie zajmowały prawe skrzydło politycznego spektrum i były przeważnie konserwatywne ideologicznie. Konserwatyzm zakładał m.in. zachowanie tradycji, w tym narodowych. Właśnie dzięki temu europejska „prawica” umacniała swój elektorat wśród „białych kołnierzyków”, drobnej i średniej burżuazji, rolników, czyli prototypu klasy średniej. Ukraińscy wielcy kapitaliści, a wraz z nimi ich partia, znacznie różnią się od europejskich sprzed ponad stu lat. W Europie kapitały gromadzono przeważnie przez kilka pokoleń. Zadaniem partii wielkich burżuazji było zapewnienie korzystnych warunków dla biznesu. Wykorzystywanie władzy do zawrotnego osobistego wzbogacenia w Europie, nawet w XIX w., było, nie tyle całkowicie niemożliwe, lecz pociągało za sobą odpowiedzialność, także karną. Nasi oligarchowie zaś, z nielicznymi wyjątkami, to dawna komsomolska, gospodarcza (czerwony dyrektoriat) część komunistycznej nomenklatury czasów sowieckich. Są też osoby o kryminalnym pochodzeniu. Pierwotnych kapitałów nie otrzymano w spadku, lecz zdobyto w krótkim czasie, drogą przerzucenia dawnego ogólnonarodowego mienia. Głównym instrumentem przerzutu stało się bezpośrednie lub pośrednie odniesienie do władzy państwowej lub gospodarczej. Innym środkiem, który również wymagał powiązań z ówczesną władzą, były otwarcie przestępcze czyny. Dlatego od czasów sowieckich i do dziś głównym źródłem, mechanizmem zdobywania wielkich majątków jest władza. Innym słowem tego nie można nazwać inaczej niż korupcją. Zatem przynajmniej podstawy największych prywatnych majątków na Ukrainie powstały w wyniku korupcji. Dopóki władza u nas jest źródłem pomnażania, a przynajmniej zachowania majątków, wszelkie próby pokonania korupcji są nierealne. Sama działalność polityczna dla oligarchów jest formą biznesu, jednak bardzo skorumpowaną. Partia Regionów jest mechanizmem, za pomocą którego ten biznes jest realizowany. Wywodzący się z przestępczego środowiska, obecnie członkowie partii i legalni bogaci biznesmeni wnoszą w tę „polityczną” działalność (także w Radzie Najwyższej) swoisty koloryt i własne „prawa”. Co do konserwatyzmu. Ideologia ukraińskiego narodowego konserwatyzmu nie jest Partii Regionów właściwa. Obecne natomiast są elementy „konserwatywnego” przywiązania do dość prymitywnej rosyjskiej „sowieckości”, zarówno w kulturze, obyczajach (pociąg do „szykarnoj żyzni”), jak i w sowiecko-rosyjskim rozumieniu tego, czym jest demokracja. Europejscy burżuje, w przeciwieństwie do współczesnych ukraińskich, sami bezpośrednio rzadko dążyli do władzy. Zajmowali się biznesem, partie zaś najczęściej jedynie sponsorowali, a działalnością polityczną zajmowali się zawodowi politycy, wywodzący się z najrozmaitszych klas. Najzdolniejsi tworzyli elitę polityczną, która kierowała krajem i zbyt cieniła swoją pozycję, by posunąć się do czynów korupcyjnych. Elita była narodowa, interesy narodu stanowiły dla niej najwyższą wartość. Taki był już system radziecki, że ukraińska nomenklatura (partyjna, komsomolska, administracyjna, gospodarcza) nie mogła być patriotyczna, mieć ukraińskiej mentalności (choć pojedyncze wyjątki były). Uważano bowiem, że to „burżuazyjny nacjonalizm ukraiński”. Patriotyzm miała mieć sowiecki, czyli rosyjski. Dlatego nomenklaturę w USRR charakteryzuje się jako kolonialne urzędnictwo. Zatem wielka ukraińska burżuazja nie jest ukraińską narodową burżuazją, lecz kolonialną, która traktuje Ukrainę jak kolonię, źródło zdobywania kapitałów. Dlatego choć kapitały na Ukrainie się zdobywa, to w innowacje inwestuje się niezwykle rzadko. Obiektywnie interesy biznesowe, w tym konieczność przeciwstawienia się konkurencji potężniejszego kapitału z Rosji, rodzą u naszych oligarchów tak zwany „ukraiński regionalny” patriotyzm. Lecz nadzieje na to, że z regionalnego przekształci się on w ukraiński narodowy, zda-

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 3strona oryginału ↗

JĘZYK PAŃSTWOWY — JEDYNY, UKRAIŃSKI! WSZELKIE „REGIONALNE” — POZA PRAWEM

Petro ANTONENKO Zdjęcie autora. 15.30. 30 września 2010 roku. Czwartek. Kolegium Wyższego Sądu Administracyjnego Ukrainy pod przewodnictwem M. Smokowycza wydało orzeczenie, stawiając kropkę w wieloletniej polityczno-sądowej epopei: jeszcze 18 maja 2006 roku Rada Obwodowa w Doniecku na swojej sesji przyjęła decyzję „O stworzeniu warunków dla rozwoju języka rosyjskiego w obwodzie donieckim”. Warto przytoczyć nazwę decyzji w oryginale, po rosyjsku, bo właśnie tak została ona przyjęta. I to już jest dość wymowne. Przecież nawet według logiki „twórców prawa” z Doniecka, język rosyjski zalegalizowali oni dopiero po przyjęciu tego „rieszenija”, do tego momentu obowiązywały normy prawa, według których nawet taką decyzję rada powinna była podjąć w języku ukraińskim. Ale to drobnostki w porównaniu z treścią samej decyzji. Trzeba będzie ją znowu zacytować, bo już na samym posiedzeniu WSA w stolicy przedstawiciele rady obwodowej próbowali dowieść, że rada, rzekomo, niczego takiego nie postanowiła, a jedynie utrwaliła istniejącą sytuację językową w obwodzie. Oto punkt 2 tej decyzji: „Ustanowić, że na terytorium obwodu donieckiego, obok państwowego — języka ukraińskiego, w charakterze języka pracy, kancelarii, dokumentacji i wzajemnych relacji ludności, organów państwowych, społecznych, przedsiębiorstw, instytucji i organizacji, a także edukacji, nauki i kultury może być używany język rosyjski”. Jakie jeszcze mogą być tutaj interpretacje? Dozwolone jest to, co prawem nie jest dozwolone. Przecież prawo jednoznacznie ustala, że językiem kancelarii, dokumentacji, ogólnie działalności organów państwowych jest państwowy język ukraiński. Co już mówić o wypisanym tutaj „pozwoleniu” na przejście na język rosyjski nawet w systemie edukacji. Takie otwarte, bezczelne wyzwanie rzucone ustawodawstwu państwa, oczywiście, nie mogło pozostać bez reakcji patriotów Ukrainy. Do ataku ruszyli proświcianie: ogromną energię i konsekwencję wykazała w walce o państwowość języka ukraińskiego zastępczyni przewodniczącego Donieckiej Organizacji Obwodowej Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” Marija Olijnyk. Jako patriotka, jako obywatelka, wreszcie jako aktywistka organizacji obwodowej Ogólnoukraińskiego Komitetu Obrony Praw Człowieka, Marija Wasyliwna złożyła pozew do Sądu Rejonowego w dzielnicy Woroszyłowskiej miasta Doniecka z żądaniem uchylenia odrażającej decyzji Rady Obwodowej w Doniecku z 18 maja 2006 roku. Można długo opisywać perypetie tej batalii, przecież dopiero po trzech i pół roku sąd wreszcie wydał decyzję. W tym czasie sprawa sądowa nie raz „gubiła się” w sądach, potem znowu nagle „znajdowała się”. Sprawę przerzucano od jednego sędziego do drugiego, naruszając elementarne normy postępowania sądowego. Ta przewlekłość w ogóle mogłaby stać się podręcznikiem naruszeń. Wreszcie 26 stycznia 2010 roku Sąd Rejonowy w dzielnicy Woroszyłowskiej wydał znaczące orzeczenie: „Uznać za niezgodne z prawem i nieważne punkty 1, 2 Decyzji Rady Obwodowej w Doniecku V kadencji z 18 maja 2006 roku nr 5/1-15 „O stworzeniu warunków dla rozwoju języka rosyjskiego w obwodzie donieckim”. Główną motywacją takiej decyzji (i właśnie tę pozycję broniła powódka) stało się to, że Rada Obwodowa w Doniecku przekroczyła swoje uprawnienia, ustalone przez Konstytucję i ustawę „O samorządzie lokalnym na Ukrainie”. Sąd, jak żądano w pozwie, skonstatował, że kwestia językowa w państwie, w tym w obwodzie donieckim, jest jasno uregulowana przez Konstytucję, ustawę Ukrainy. To znaczy, że prawo nie przewiduje ustanawiania przez władze lokalne w regionach jakichś swoich „oficjalnych”, „regionalnych” języków. W każdym razie inicjatorzy przedsięwzięcia z własnymi językami postanowili jeszcze posądzić się. Być może zainspirowały ich wyniki wyborów prezydenckich, czy fakt, że A. Blizniuk, który wtedy, w maju 2006 roku, zajmował stanowisko przewodniczącego Rady Obwodowej w Doniecku, prawdą i nieprawdą własnemu krajowi, a sama Ukraina po tym szybko przekształci się w rosyjską prowincję”, — tak wyjaśniali konieczność przyjścia 4 października pod Komitety Rady Najwyższej Ukrainy organizatorzy akcji społecznej „Ratuj swój język!”. Akcja, którą zorganizowali, między innymi ruch obywatelski „Widsicz”, ruch ochotników „Przestrzeń wolności”, kampania obywatelska „Nowy obywatel” i Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, zebrała na ulicy Hruszewskiego ponad tysiąc nieobojętnych obywateli, wśród których byli znani działacze społeczni, pisarze, naukowcy, dziennikarze. Uczestnicy wiecu żądali wycofania z rejestracji w Radzie Najwyższej projektu Ustawy o językach. Trzymali w rękach klatki dla ptaków, w których znajdowały się podręczniki do języka ukraińskiego i literatury, książki znanych ukraińskich pisarzy, plakaty z napisami „Deputowani, nie zabierajcie dzieciom ojczystego języka”, „Zajmijcie się naszą wypłacalnością, a nie „rosyjskojęzycznością”, „Nie napuszczajcie języka na mowę”. Tego samego dnia stało się wiadomo, że ustawa o językach w Radzie Najwyższej w najbliższym czasie nie będzie rozpatrywana. Oświadczył to pierwszy zastępca przewodniczącego frakcji Partii Regionów Mychajło Czeczetow. W Partii Regionów nie są pewni, czy za jej przyjęciem zagłosuje większość parlamentarzystów. Więc projekt ustawy nie został włączony do porządku obrad, akcja „Ratuj swój język!” odniosła pierwsze zwycięstwo. „przepychał” tę decyzję na sesję, podpisywał ją, zgodnie z ukazem prezydenta został przewodniczącym obwodowej administracji państwowej. Niemniej jednak apelacja rady obwodowej do Donieckiego Obwodowego Sądu Apelacyjnego nic nie dała. 16 lipca sąd wydał postanowienie, którym postanowienie sądu rejonowego w Woroszyłowsku z 26 stycznia br. pozostawiono w mocy: „językowa” decyzja rady obwodowej została uchylona. Pozostało apelować do najwyższego sądu. Wynik ten sam: Wyższy Sąd Administracyjny Ukrainy nie zadowolił tej skargi Donieckiej rady obwodowej, pozostawił w mocy postanowienie sądu rejonowego w Woroszyłowsku oraz postanowienie Donieckiego sądu obwodowego. „Decyzja jest ostateczna i nie podlega zaskarżeniu” — taki werdykt wydał WSAU. Na co warto zwrócić uwagę? W swoim pozwie, w tej trwającej kilka lat walce sądowej, Maria Wasyliwna Olijnyk kładła nacisk właśnie na przestrzeganie Konstytucji jako Ustawy Zasadniczej oraz innych ustaw Ukrainy. Jest to niezwykle ważne obecnie, w czasie „umownej praworządności”, kiedy prawa są otwarcie ignorowane przez urzędników państwowych, a czasem i przez samych przedstawicieli prawa. Ale prawo istnieje, trzeba go przestrzegać. Zwróćmy uwagę na daty podjęcia decyzji sądowych. W sądzie pierwszej instancji sędzia sądu rejonowego w Woroszyłowsku H. Miszczenko przyjmuje postanowienie 26 stycznia tego roku. Czyli już po wyborach prezydenckich, kiedy było wiadomo, kto w nich zwyciężył. Zwyciężył lider partii, „która zadeklarowała potrzebę dwujęzyczności w państwie” — cytat o partii przytaczam z wystąpienia (w języku rosyjskim) przedstawicielki Donieckiej rady obwodowej na posiedzeniu WSAU. Niemniej jednak sędzia znalazł w sobie odwagę, by postąpić tak, jak należy zgodnie z prawem. Doniecki sąd obwodowy (sędzia O. Biłan) przyjął postanowienie w lipcu tego roku, kiedy „partia dwujęzyczności” już podeptała prawa, tworząc koalicję „tuszok” (przekupionych deputowanych) i szybko budowała swoją pionową strukturę władzy. Wychodzi na to, że nawet w takiej sytuacji można dochodzić prawdy w sądach. Z jakiegoś powodu nie udało się tego osiągnąć za poprzedniej władzy. To nie jest sugestia, że poprzedni prezydent czy rząd powinni „kierować” sądami, co jest niedopuszczalne. Ale można i trzeba było stworzyć taką politykę państwową, taką atmosferę społeczną, aby rady obwodowe nawet nie pomyślały o podejmowaniu podobnych decyzji, a w sądach nie „ginęły” głośne sprawy. I ostatnie. Stworzono potężny precedens społeczny: twórcom lokalnych „regionalno-oficjalnych” języków, mówiąc wprost, uderzono po rękach. Dlatego trzeba mieć nadzieję, że zostanie temu położony kres. Konkretnie — w kolejce jest uchylenie podobnej decyzji Zaporoskiej rady obwodowej, przyjętej kilka tygodni temu, jeszcze przed decyzją WSAU w sprawie Doniecka. I wreszcie, mamy nadzieję, że ten werdykt sądu powstrzyma tych, którzy obecnie tak uporczywie przepychają przez parlament antyukraińską ustawę o językach. „...zaganianie głupich chochołów do głuchej rezerwacji. Jeśli jesteśmy głupimi chochołami — to pogodzimy się, przełkniemy to, przeżujemy — i nadejdzie nam pełny, ostateczny i nieodwołalny koniec, czyli po prostu kaplica. Ale osobiście ja siebie za głupiego chochoła nie uważam — dlatego żadnej podobnej bzdury uznawać nie zamierzam, a będę z tym walczył wszystkimi znanymi mi sposobami. Jeśli te łajdaki-janukary nie zostawią mi cywilizowanego wariantu walki — cóż, choć wcale tego nie chcę, będę walczył niecywilizowanie. Konstytucja wciąż pozwala narodowi skręcić kark gadom u władzy, jeśli te gady przekraczają granice”. Halyna TELNIUK, piosenkarka: „To, że ta kwestia się pojawi, było zrozumiałe jeszcze na początku lat 90. Prowincjonalna zaściankowość, kompleks niższości, na głucho napiętnowany przez reżim sowiecki, nie dały możliwości uniwersalnie-poprawnego rozplątania wiekowego kłębka sprzeczności w stosunkach rosyjsko-ukraińskich. Stosunkach, które bardziej przypominają wojnę i, właściwie, są wojną. Proponowany projekt — to ogłoszenie kolejnego natarcia na to, co jeszcze 20 lat temu próbowano nazwać „odrodzeniem ukraińskiej kultury”. Historia zatacza koło. I nie bez naszej biernej (a czasem i dość aktywnej) pomocy. Przecież to my drepczemy w miejscu, nie zauważając swojej zacofania, komiczności. Zadowala nas stan niższości, prowincjonalnego chlewu, z którego nie wychodziliśmy i nawet nie próbowaliśmy tego zrobić. To porażka i tragedia, a nie demokracja, którą przykrywamy bolące i chore miejsce. Całkowicie logiczne jest następstwo po przyjęciu projektu tej ustawy — oficjalna utrata resztek niezależności politycznej”. Rozmawiał Jewhen BUKET

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 3strona oryginału ↗

PIERWSZE ZWYCIĘSTWO AKCJI OBYWATELSKIEJ

Jewhen BUKET, zdjęcia autora Jeszcze ze studenckich czasów utkwiły mi w pamięci publikacje doktora nauk fizyczno-matematycznych Leonida Szulmana o języku ukraińskim i rosyjskim. Pisał on: „W rzeczywistości liczba słów w języku ukraińskim jest znacznie większa niż w rosyjskim. Niedawno odkryłem ten nieoczekiwany fakt, porównując rozmiary dwóch komputerowych słowników, przeznaczonych do sprawdzania pisowni. W edytorze „Słowo i Diło”, stworzonym przez moskiewskiego programistę Hutnikowa, objętość rosyjskiego słownika wynosi 669115 bajtów, a objętość ukraińskiego — 2645961 bajtów (bajt — jednostka miary informacji). Jeśli uwzględnić, że słowa ukraińskie są średnio krótsze niż rosyjskie, wychodzi, że język ukraiński ma pięciokrotnie więcej słów niż rosyjski. Wyjaśnia się to bardzo prosto: szereg synonimów w języku ukraińskim jest mniej więcej pięciokrotnie dłuższy niż w rosyjskim. A to oznacza, że język ukraiński przenosi znacznie więcej informacji niż rosyjski”. Dla nas, studentów-matematyków, takie uzasadnienie potrzeby porozumiewania się po ukraińsku było niepodważalne. Interesujące były także wnioski, jakie wyciągał profesor, zwłaszcza o tym, dlaczego każdy Ukrainiec bez żadnych problemów może porozumiewać się zarówno po ukraińsku, jak i po rosyjsku, a dla Rosjanina opanowanie języka, który jest pięciokrotnie trudniejszy od jego ojczystego, staje się prawdziwym problemem… Centralne miejsce w projekcie ustawy o języku, zarejestrowanym w Radzie Najwyższej przez koalicję, z numerem 1015-3 „O języku w Ukrainie”, zajmuje język rosyjski. Wystarczy wspomnieć choćby artykuł 7, zatytułowany „Język rosyjski na Ukrainie. Ukraińsko-rosyjska dwujęzyczność”, który cynicznie wypacza fakty na korzyść języka rosyjskiego. „Ten projekt ustawy to szczegółowa instrukcja niszczenia języka ukraińskiego we wszystkich sferach życia społecznego. Jeśli zostanie przyjęty, ukraiński szybko zniknie ze szkół i uczelni, z telewizji i kin, z księgarń i sklepów, z organów władzy i wojska. Ukraińcy staną się ludźmi drugiej kategorii w

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 3strona oryginału ↗

MY — PRZECIW!

Olena BIŁOZERSKA, dziennikarka: „Projekt ustawy „O językach na Ukrainie” zagraża suwerenności państwowej Ukrainy. De facto czyni on język rosyjski drugim państwowym, pozwalając, a nawet zobowiązując do jego używania w urzędowaniu, sądownictwie, edukacji, a nawet przy publikacji aktów najwyższych organów władzy państwowej. Bądźmy wobec siebie uczciwi. Wskutek trzystuletniej okupacji zdecydowana większość ludności Ukrainy na zdecydowanej większości terytorium rozmawia w życiu codziennym po rosyjsku. Większość ludzi nie żyje w skali państwowej i nie zastanawia się nad tym, że język ukraiński to jedyna i najlepsza zapora, która oddziela nas od sąsiedniego państwa. Jeśli pozwolimy tym ludziom wybierać, jakim językiem mają pisać dokumenty urzędowe, zdobywać wykształcenie i oglądać filmy, wybiorą rosyjski – po prostu dlatego, że jest im to „o grosz” wygodniej, i język ukraiński bardzo szybko zostanie wyparty z użycia. A potem na Kremlu powiedzą: „Cóż to za niepodległe państwo, skoro wszyscy w nim mówią po rosyjsku? To część Rosji!”. I koniec państwa Ukraina. Przy tym wszyscy nasi ludzie dobrze władają językiem ukraińskim i doskonale mogą się nim uczyć, pisać dokumenty urzędowe i oglądać filmy, jeśli im powiedzieć, że tak trzeba. I dotąd skutecznie to robili. A gdyby nieliczne, ale hałaśliwe organizacje, finansowane z zagranicy, nie krzyczały o uciskaniu języka rosyjskiego, tym ludziom nawet do głowy by nie przyszło, że ktoś rzekomo ich uciska. A ich dzieci wyrosłyby na użytkowników języka ukraińskiego”. Iwan ANDRUSIAK, pisarz: „Nie istnieje żaden projekt ustawy o językach, a jest projekt ustawy o

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 4strona oryginału ↗

Ciąg dalszy artykułu «CZAS UCZYĆ SIĘ TAK, JAK TRZEBA!», s. 1

CZAS UCZYĆ SIĘ TAK, JAK TRZEBA!

Zakończenie. Początek na str. 1. I obecnie rozwijamy się, jak mówił prezydent Ł. Kuczma, nie wiedząc, dokąd zmierzamy, jak iść, czyli nie mając programu perspektywicznego rozwoju strategicznego. Jedną z głównych przyczyn takiego stanu jest to, że przez tragiczne wydarzenia XX wieku została wyniszczona ukraińska elita. Nami kierują ludzie, którzy nie znają swojej historii, kultury, którzy pracują na interesy sąsiedniego państwa. Dzisiaj nie rozgrywa się kwestia językowa, filologiczna, lecz chodzi o los narodu, wszak los języka to los narodu. Ukraiński etnos jest charyzmatyczny, przetrwał tysiące lat strasznych burz, przetrwa i teraz. — Czy można uniknąć tak rażących błędów, które popełniliśmy przez lata niepodległości? — Aby powtórzyć osiągnięcia przeszłości i nie powtórzyć błędów, musimy dobrze przyswoić naszą historię. Ukrainy nie można już rozpatrywać w izolacji od doświadczeń historycznych w całej czasoprzestrzeni oraz od tego, że ukraiński etnos to fenomen światowy. Od Australii po Japonię nalicza się około 30 milionów Ukraińców. A to świat całościowy. Swego czasu z powodów historycznych Ukraińcy zmuszeni byli wyjeżdżać poza granice swojej ziemi. Ale jako kto wyjeżdżali? Do Oceanu Spokojnego jako małorosjanie, do Europy, na Zachód i do Ameryki jechali małopolacy, małomadziarzy, małorumuni, małoaustriacy — nie Ukraińcy. Przyjechawszy tam, nie znali miejscowych języków, przyjeżdżali jako siła robocza. Ale przez pierwsze dziesięciolecia, kiedy inni dbali o ropę, złoto, o zyski, Ukraińcy zbudowali ponad 14 tysięcy szkół, bibliotek, klubów, księgarni, cerkwi. I świat się zdziwił, bo przyszła wielka siła kulturowa. I dlatego pod koniec XIX — na początku XX wieku Ukraińcy zasiedlają region Zachodni, a w latach 20. XX wieku, po klęsce naszej rewolucji, Ukraińcy jadą i do Japonii, i do Chin i tam rozwijają własną edukację, działalność naukową, wydawniczą, organizacje społeczne i polityczne, aż dopóki stalinowska ręka nie sięga i tych przestrzeni. Wtedy dochodzi do wyparcia ukraińskich instytucji z życia społeczno-politycznego i socjokulturowego tych narodów. Czy można więc stworzyć program edukacji, nie biorąc pod uwagę tego, że świat ukraiński jest i suwerenny, i całościowy? Kto mógłby stworzyć taki program? W propozycjach, które składałem i pierwszemu prezydentowi, i drugiemu, i trzeciemu, pisałem, że planu strategicznego rozwoju Ukrainy nie mogą stworzyć przedstawiciele partii, wyznań, frakcji parlamentarnych, bo będą dbać tylko o swoje interesy. Musi zostać stworzona Rada Narodowa przy prezydencie, która składałaby się z profesjonalistów we wszystkich dziedzinach, w tym także w edukacji. Niestety, proces ten nie został rozwinięty do dziś. Powstają projekty różnych grup, które reprezentują interesy określonej sfery naszego życia. Choć to przykre, Ukrainę do dziś dzieli się na Wschód i Zachód. Historycznie udowodniono, że ponosiliśmy klęski, gdy nie było jedności. Od „Księgi Welesa” po kroniki halicko-wołyńskie i kijowskie słyszymy wezwania do zjednoczenia, ponieważ nierzadko w walce brat niszczył brata, krewnych, co przeszkadzało w stworzeniu silnego państwa. W walce narodowowyzwoleńczej elementem jednoczącym wystąpiło kozactwo, które składało się z przedstawicieli i wsi, i miasta, i rolników, i rzemieślników, i wojskowej elity politycznej. Kiedy zaczął się rozkład między górnymi warstwami państwa kozackiego, straciło ono siłę. Był silny książę — było i silne państwo kijowskie. Był silny hetman — była i silna kozacka Ukraina. Kiedy z areny historycznej zeszła elita, państwo, jak każdy organizm, przestawało być silne. Petro Kononenko potężną, zdolną do działania. Ten problem pozostał aż do dzisiaj. W latach 90., niestety, znów w walce o władzę, o majątki doszło do rozczłonkowania Ukrainy. Nieprzyjaciele dyskredytowali jasne karty naszej historii, najwybitniejszych ludzi naszego narodu. Na bohaterów narzucano nam, z reguły, przedstawicieli innych narodów, innych państw. Nas i dzisiaj czasem to prześladuje. Możemy w każdej wsi widzieć pomnik czy ulicę Lenina, chociaż wiadomo, że to uznany terrorysta nr 1 XX wieku, pierwszy, który zastosował obozy koncentracyjne i wysunął zasadę klasową jako główną, kiedy nikt za nic nie odpowiada, ani dzieci za rodziców, ani rodzice za dzieci. Wtedy mówiono “ród rozpada się, a klasa stoi”. Zasada klasowa i dzisiaj jest jedną z wiodących tez. To jaka klasa? Chłopstwu obiecywano ziemię — zabrali, robotnikom zakłady i fabryki — zabrali, inteligencji kulturę i pokój — wszystko zabrali. I zniszczyli chłopstwo, i robotników, i inteligencję. Przyszliśmy w lata 90. bez swojej elity, choć mieliśmy wybitnych rolników, rzemieślników, naukowców, edukatorów, artystów, dowódców, działaczy cerkiewnych-patriotów. Australijczycy, Kanadyjczycy, Europejczycy powiedzą, że Ukraińcy przynieśli im światowy poziom kultury pracy. To powinni powiedzieć i Rosjanie. Ale wtedy trzeba uznać, że Ukraińcy — to dawny naród, że mieli własne terytorium, państwo, język, kulturę, politykę wewnętrzną i zewnętrzną. Mieliśmy już zbiór praw “Ruską Prawdę”, kiedy naszych wschodnich sąsiadów jeszcze nie było w przyrodzie. Jeśli to uznać, to wszystkie projekty ustaw, które dzisiaj są wnoszone, nie będą obowiązywać, bo w podstawie — są niezgodne z prawdą i ideałami. Przemilczają i przekręcają naszą historię, znane fakty historyczne. Na przykład, jeszcze w 860 roku, Askold i Dir (na czele sześćdziesięciotysięcznej armii i ponad 400 okrętów) poszli na Konstantynopol, pokonali go i zawarli bardzo korzystną dla państwa kijowskiego umowę. Wtedy też konstantynopolczycy zdołali przekonać ich do przyjęcia chrześcijaństwa. Askold ochrzcił się w dzisiejszym Sewastopolu, na swojej ziemi. Konstantynopol przysłał do Kijowa swojego biskupa. Od 860 roku jesteśmy uznawani przez świat jako państwo religijne. My obchodziliśmy 1500-lecie Kijowa, a Moskwa 800-lecie. Ale to “starszy” brat, a my — “młodsi”. Jak bracia mogli mieścić się w jednej kołysce, kiedy jeden ma 1500 lat, a drugi 800? Półtorej setki lat Europa i świat nie uznawały moskiewskiej cerkwi. A teraz — tam, powiadają, autokefalia. Jakiż to jeden naród? Jaka jedna wiara? Jakie jedno państwo? Tak, były okresy, kiedy wchodziliśmy w jeden system państwowy. Ale my przecież wchodziliśmy nie tylko w państwo rosyjskie, ale i w Wielkie Księstwo Litewskie, Królestwo Polskie, Cesarstwo Austriackie. Było państwo rusko-polsko-litewskie. Od XIII do XVII wieku między państwem moskiewskim a kijowskim nie było żadnych stosunków. Jak świadczą historycy, jednolitego plemienia wschodniosłowiańskiego nigdy nie istniało. Nigdy nie istniała “kołyska trzech braci”. Naszą ziemię autochtoni nigdy nie opuszczali. — Jakie są podstawowe zasady współczesnej edukacji, jak wychować prawdziwą elitę, która będzie bronić praw swojego narodu, uczyni go konkurencyjnym na świecie w tym niełatwym czasie? Nasza edukacja potrzebuje głębokiej w jakim momencie, skoro tam już leży złożony przez regionalistę Kisielowa projekt ustawy o odpowiedniej treści. I w parlamencie rzekomo już jest dla tego niezbędna liczba głosów, po prostu deputowani, powiadają, na razie nie robią tego “z powodów taktycznych”. Ale inna “taktyka” może skłonić proregionalną większość parlamentu także do działań. Motywując swoje oświadczenie, Sołdatenko nie zapomniał przejść się po autorach uchwalonej przez parlament ustawy o Hołodomorze, zaznaczając, że dla określenia go mianem ludobójstwa nie było “wystarczających podstaw dla naukowej i prawnej kwalifikacji”. Co tu powiedzieć, poza tym, że to nieszczęście, kiedy za obecnej władzy właśnie w rękach spadkobierców totalitarnego reżimu — komunistów — znalazły się tak ważne struktury, jak archiwa państwowe oraz Instytut Pamięci Narodowej. A Sołdatenko i Tabacznyk tylko wtórują Janukowyczowi, który oświadczył podobne rzeczy jeszcze w pierwszych tygodniach kadencji. I motywacja jest jedna i ta sama, skostniała: powiadają, głód był i w Rosji, i w niektórych inreformy. Rozmowy o pięciostopniowym czy dwunastostopniowym ocenianiu, czy ma być dziesięć, jedenaście czy dwanaście klas, to tak jakbyśmy mówili, czy burzyć dom od tego kąta czy od tamtego. Bo chodzi o burzenie, a powinno chodzić o fundamentalne naukowe przemyślenie. Stoi problem reformy z uwzględnieniem doświadczeń krajowych i zagranicznych, interesów Ukrainy jako suwerennego niezależnego państwa, formowania ukraińskich pokoleń zarówno profesjonalnymi, jak i patriotycznymi. Nasza edukacja nie jest zorientowana na wpajanie mądrości, prawdziwego humanizmu, patriotyzmu. Na treść i poziom edukacji. Panują arytmetyczne wymiary. Mamy setki pedagogów światowego poziomu, ale szanujemy nie ich. Ludzkość doszła do uświadomienia, że generującą ideą, dominującą siłą jest naród. Różne sojusze — są tymczasowe, a naród — to wspólnota wieczna. Język — to dusza narodu. W języku potwierdzone jest rozumienie przez człowieka, plemię, etnos, naród tego, czym jest przyroda i jakie jest jego miejsce w tej przyrodzie. Bohdan Chmielnicki władał sześcioma językami, Iwan Mazepa także, a Pyłyp Orłyk — dwunastoma. I komunikowali się oni z władcami różnych krajów Europy bez tłumacza. A z kim komunikuje się nasza, w szczególności polityczna inteligencja, nie znając nawet swojego języka? Na Ukrainie długi czas wszystko robiono po to, aby to, co ukraińskie poza Ukrainą, zostało ogłoszone wrogim, a w samej Ukrainie, aby nie studiowano prawdziwej historii. Przez to uczniom trudno jest przemyśleć współczesne problemy i procesy. Trzeba dać im taką edukację, aby uformowali się przede wszystkim jako ludzie — z cechami szacunku do rodziców, do swojej ziemi. Dowżenko chciał napisać epopeję Ukraińska Chata, gdzie Chata jest pisana wielką literą. W naszych podręcznikach niczego podobnego nie ma. Tam mówi się o światowych wartościach, internacjonalizmie (teraz interglobalizmie), a swoje, krajowe, do tej pory traktujemy jak wrogi nacjonalizm. Edukacja powinna odpowiedzieć na najważniejsze pytania: po co przychodzą ludzie, narody i nacje na świat? Na czym polega sens ich bytu, jakie jest przeznaczenie? Czym jest życie i śmierć, dobro i zło? Prawda i krzywda? Piękno i brzydota? Czym jest szczęście? I czym jest wolność? Nasi dalecy przodkowie stawiali główne pytanie, skąd wzięła się Ruska ziemia, kto w niej pierwszym republikach Związku. Chociaż ten nędzny argument już dawno został obalony przez badania historyczne. Właśnie one rodzą szereg bardzo niewygodnych pytań dla tych, którzy zaprzeczają ludobójstwu. Oto choćby kilka. Jak stało się, że między spisami z 1926 i 1937 roku populacja części ZSRR, bez Ukraińców i Kazachów, wzrosła o 19,4 procent, a liczebność Ukraińców zmniejszyła się o 15,3 procent? Dlaczego w okresie głodu operacje zaporowe z użyciem armii, aby chłopi nie mogli trafić do miast, ratując się przed śmiercią, stosowano tylko na Ukrainie i jeszcze na Kubaniu, gdzie w tamtym czasie dominowała ludność ukraińska? Dlaczego tylko wobec Ukrainy władza wydała postanowienie, zgodnie z którym chłopom odbierano nie tylko chleb, ale i wszystkie produkty spożywcze? Dlaczego w okresie najstraszniejszego głodu właśnie z Ukrainy wywieziono na sprzedaż za granicę miliony ton zboża? Na wszystkie te pytania już jest zaczął panować. Dzisiaj mówią, że tego nie trzeba. Trzeba nasze podręczniki dopasować do podręczników sąsiedniego państwa. Ale przecież to państwo ma swoje interesy! Program literacki powinien orientować na to, aby przemyśleć literaturę jako zjawisko, jako fenomen, artystyczny wyraz światopoglądu i widzenia człowieka, pokazać, że literatura — to sztuka słowa. Gdybyśmy nie mieli sztuki słowa, czy w ogóle byśmy przetrwali. Świadomość narodowa w słowie odzwierciedlała byt od tego momentu, kiedy na Światowym Drzewie pojawiały się ptaki i myślały, jak świat tworzyć, do stworzenia bajki o latającym okręcie. Literatura powinna podnosić człowieka, pokolenia do duchowych wyżyn. Dzisiaj robią to tylko poszczególni autorzy, którzy kontynuują wielkie tradycje, rozwijają je. Na jednej z konferencji, którą przeprowadzaliśmy, byli przedstawiciele z 26 krajów. Analizowali stan pracy wychowawczej, pracy uczelni wyższych. Doszli do wniosku, że ukraińska edukacja na Ukrainie i za granicą jest w stanie kryzysu systemowego. Te wnioski wyciągnęliśmy na podstawie 40 tysięcy ankiet, które rozsyłaliśmy po całym świecie do dzieci, rodziców, wychowawców, nauczycieli, studentów, polityków itp. Na pytanie, gdzie chcecie pracować po ukończeniu nauki, ponad 70% naszych dzieci odpowiedziało: we Włoszech, we Francji itp. My mieliśmy na myśli sferę działalności, a one nazwały kraje. Na pytanie do nauczycieli: na podstawie jakich ideałów wychowujecie uczniów, 48% odpowiedziało: nie mam ideałów. Jeśli połowa nauczycieli nie ma ideałów, jakież będą ideały u dzieci? Kogo wychowujemy, na jakim materiale? Te dokumenty przekazaliśmy i prezydentowi, i rządowi, i Radzie Najwyższej. Czy ktoś z ich urzędników to oglądał i czytał? Pytanie retoryczne. Jeśli człowiek nie przemyślał swojego przeznaczenia, nie może osiągnąć celu, w pełni się samorealizować. Tak samo naród, który siebie nie poznał historycznie, nie może ułożyć programu swojego strategicznego rozwoju. Następna międzynarodowa konferencja naukowo-praktyczna będzie poświęcona rozwiązaniu tych pilnych pytań, w szczególności — roli wyższych uczelni w przygotowaniu elity — prawdziwej patriotycznej, profesjonalnej, humanistycznej inteligencji. Rozmawiała Nadija KYRIAN jednoznaczna odpowiedź: to był nie tylko zaplanowany głód, ale prawdziwe ludobójstwo, skierowane na zniszczenie narodu. Wszakże obecna władza wolałaby nie tylko znów, według komunistycznych recept, przemilczać to wszystko, ale i samą pamięć historyczną schować jak najdalej. Z klauzulą „Ściśle tajne”. Dlatego też przydzielono do naszej pamięci ukrainożerców. Dlatego w najlepszych totalitarnych tradycjach trwa polowanie na uczciwych badaczy naszej historii: przykładem jest sprawa karna przeciwko dyrektorowi Narodowego Muzeum-Memoriału Ofiar Reżimów Okupacyjnych „Więzienie na Łąckiego” we Lwowie, historykowi Rusłanowi Zabiłemu. Dlatego skrócono i przywrócono na stronę internetową głowy państwa rozdział o Hołodomorze. I ten temat, według słów jednego z ideologów regionalnych, trzeba jak najmniej badać. Dlatego w pośpiechu przepisywane są podręczniki szkolne, z których usuwane są najbardziej tragiczne strony naszej historii, aby przypadkiem „nie urazić” moskiewskich „opiekunów”. Słowem, historię, pamięć — do głębokiego archiwum!

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 4strona oryginału ↗

Pamięć… do archiwum

Petro ANTONENKO Dyrektor Instytutu Pamięci Narodowej, dawny funkcjonariusz partyjny Walerij Soldatenko, który najwyraźniej, wykonując zamówienie władzy, wkrótce przekształci tę instytucję w „instytut narodowego bezpamięctwa”, wyrwał się z oświadczeniem dotyczącym Hołodomoru na Ukrainie. I okazał się godnym współpracownikiem jednego z apologetów komunoimperium, Dmytra Tabachnyka, bo w zgodzie z nim oświadczył, że Hołodomor na Ukrainie wcale nie był ludobójstwem narodu ukraińskiego. Charakterystyczne, że tę prowokację Soldatenko wygłosił w stolicy Rosji. Występując przed ukraińską diasporą Moskwy, Soldatenko twierdził, że określenie Hołodomoru jako ludobójstwa, zapisane w ustawie „O Hołodomorze 1932–1933 lat na Ukrainie”, może zostać uchylone przez parlament. Przy czym w będ-

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 5strona oryginału ↗

TRAGEDIA ZWANA «KRASNYM SADEM» Na Wołyniu, w rejonie horochowskim, gdzie wszystko się wydarzyło, mało kto już wie o Krasnym Sadzie. Dlaczego jego tragedię kiedyś przemilczano? Co przeszkadza w należytym uczczeniu pamięci zniszczonej wraz z mieszkańcami wsi teraz? Dlaczego do dziś o Krasnym Sadzie szeroko nie opowiedziała żadna wołyńska gazeta?

Petro BOJARCZUK, pisarz, laureat nagrody imienia Ahatanhela Krymskiego OD KOLONII DO „BOGATEJ” WSI Na miejscu Krasnego Sadu w rejonie horochowskim obecnie znajduje się tylko 9 gospodarstw utworzonych po II wojnie światowej. A z tej wsi, która płomieniami wzleciała do nieba w kwietniu 1943 roku, pozostały tu murowana obora Oksenii Pawłowej i zniszczona przez czas drewniana chata Mitrofaniuków. Powstało zaś to początkowo nazwane kolonią osiedle pod koniec XIX wieku, kiedy niedawni chłopi pańszczyźniani otrzymali możliwość kupowania ziemi od jej właścicieli, osiadania na niej i gospodarowania. Kilka pracowitych rodzin chłopskich (Pawłowie, Nowosady, Halijowie) spod miasta Dubna ówczesnej guberni wołyńskiej, a teraz obwodu rówieńskiego, zarobiło na uprawie cebuli i nabyło od księcia Bielajewa zalesione i zakrzaczone ziemie koło wsi Mychłyn, wykarczowało, przygotowało je pod rolnictwo, zostawiając sobie jeszcze po hektarów dwa lasu. A że koło każdego gospodarstwa wkrótce wyrosły piękne sady, to i nazwano kolonię Krasnym Sadem. Dokument archiwalny z 1906 roku świadczy, że wtedy w niej „było 16 zagród, 110 mieszkańców”, a także „było 1 sędzia pokoju i 2 sędziów pokoju”. Inny dokument (z 25 czerwca 1936 roku) wskazuje, że we własności mieszkańców Krasnego Sadu było 351 hektarów ziemi, choć chodzi, być może, tylko o ziemię orną, a nie o użytki w całości. Dość szybko ułożyło się tak, że sąsiedni Mychłyn, według określenia jego mieszkanki i świadka tamtej tragedii Hałyny Prokopiwnej Łuciuk, był „trochę bogaty, a trochę biedny”, podczas gdy Krasny Sad — „bogaty”. I kiedy w 1912 roku w Mychłynie budowano cerkiew (została zniszczona przez sowietów w 1987 roku), to „mieszkańcy Krasnego Sadu ofiarowali na nią pieniędzy więcej niż mychłyńcy”. Doznawszy w 1920 roku porażki pod Warszawą, rosyjski komunobolszewizm, który rozgromił Ukraińską Republikę Ludową, oddał Zachodnią Ukrainę Polsce i na ziemiach koło Mychłyna otrzymali nadziały dawni żołnierze Józefa Piłsudskiego. Tak w przybliżeniu kilometr od Krasnego Sadu powstała równoległą do niego linią obecnie już także nieistniejąca polska kolonia Marusia. Lecz przez nieudolność jej ludu do pracy chłopskiej w porównaniu z Krasnym Sadem żyła ona biednie. Tę nierówność wykorzystywali w swojej walce na wołyńskich terenach KPP—KPZU, odpowiednio nastawiając „biedaków” z Marusi przeciwko „kułakom” z Krasnego Sadu. Już wtedy między marusińskimi „biedakami”, którzy czynili szkody sąsiadom, a krasnosadzkimi „kułakami” dochodziło do bójek. KTO WIĘC PODNIÓSŁ MORDERCZĄ SIEKIERĘ? „Ja tylko to wiem — powiedziała Hałyna Łuciuk — że wiosną 1943 r. Polacy z Niemcami jak zaczęli od Wyhurycz w rejonie łuckim, to tak i przeszli przez te wsie aż do Wojutyna czy nawet dalej”. Przypomniała słowa, które jeszcze w 1987 roku usłyszała od mieszkanki wsi Dubowa Korczma w rejonie horochowskim Hanny Szewczuk: „W naszym kącie Polacy tamtej wiosny od Dubowej Korczmy zaczęli, a Czarnym Lasem, który jest w rejonie łuckim, skończyli”. Za przyzwoleniem hitlerowskich okupantów w marcu-kwietniu 1943 roku polscy szowiniści bestialsko zamęczyli i spalili w ich własnej stodole ojca i matkę Hanny Juchymiwny („O tam w sadku — pokazywała — ich kosteczki ja zakopałam. Chować na cmentarzu bałam się, żeby nie zabili”), z podpowiedzi Polaków, była tego przekonana, hitlerowcy schwytali i stracili w Łucku jej męża, z ich rąk zginął jej brat. Mniej więcej wtedy też Polacy zniszczyli tu kilka osób z rodziny Kowalczuków, i z udziałem Polaków zabrali Niemcy Andrija Stełmaszczuka oraz jego współmieszkańca Kryszczuka, których ślady zaginęły w więzieniu w Dubnie. Niespodziewana opowieść Hanny Juchymiwny stała się odkryciem tego, co w USRR, gdzie mówić można było tylko o „zbrodniach ukraińskich burżuazyjnych nacjonalistów”, przemilczano i co osobiście dla mnie było jedną z „białych plam” w naszej historii. Świadectwa zaś Hałyny Łuciuk, z którą spotykałem się w 2009 roku, jak i Hanny Szewczuk ponad 20 lat temu, wskazują: antyukraińska niemiecko-polska akcja karna na terytorium dzisiejszego rejonu horochowskiego i przyległej do niego części rejonu łuckiego na Wołyniu wiosną 1943 roku była zaplanowana i objęła cały szereg wsi, wśród których Krasny Sad stał się epicentrum. Szerzej o jego tragedii dowiedziałem się latem 1992 roku od mieszkanki wsi Zełene w rejonie horochowskim Marii Mychajliwny Fiszczuk. Opowiedziała ona, jak w Boże Narodzenie 1945 roku stała się przymusowym świadkiem publicznej egzekucji na szubienicy dwóch ukraińskich powstańców, którą przeprowadzili enkawudziści na wyrok sowieckiego sądownictwa w Łucku na placu koło zamku Lubarta, gdzie teraz jest rynek. Od Marii Mychajliwny po raz pierwszy usłyszałem o tym, w co zmieniła się wspomniana egzekucja, od niej też dowiedziałem się, że jednym z tych żołnierzy UPA był cudem ocalały podczas niemiecko-polskiej rozprawy nad Krasnym Sadem w 1943 roku jego rodowity mieszkaniec Wiaczesław Płatonowycz Nowosad. I że matka Wiaczesława Olha Naumiwna Nowosad (w drugim małżeństwie — Nadaszkewycz) też pozostała wtedy żywa, a po wielu tułaczkach osiedliła się w Beresteczku. Tam też spotkaliśmy się w 1992 lub 1993 roku. Potem była przygodna rozmowa na cmentarzu w Krasnym Sadzie, a w 1997 roku, kiedy Oldze Naumiwnie stuknęło 100 lat życia, było i nasze ostatnie spotkanie. Powiedziała wtedy: „Widocznie Bóg umyślnie dał mi drogę, żebym dla wszystkich była na niej świadkiem tego zła i nieprawdy”. Takimi słowami rozpoczęła ze mną w zeszłym roku rozmowę także rodowita mieszkanka wsi Mychłyn, w 1943 roku mieszkanka Krasnego Sadu, a obecnie — Łucka Nadija Danyliwna Nowosad (z domu — Tywonczuk, w pierwszym małżeństwie — Pawłowa), której w grudniu 2009 roku stuknęło 99 lat. Zauważyła, że w pierwszej połowie lat 90. ubiegłego wieku, a nawet w ciągu kolejnych lat, mówić o tym złu i nieprawdzie, które po cichu wykreślały Krasny Sad ze społecznej pamięci, wielu jeszcze się bało. Przez to, jak i pojawiały się jakieś wzmianki o nim, to nie zawsze można było z nich zrozumieć prawdziwą istotę. Pomnik na wspólnej mogile mieszkańców Krasnego Sadu, który ustawili w 1945 roku Nadija i Adam Nowosadowie. Zdjęcie P. Bojarchuka Za co i komu niewinni ludzie zapłacili życiem? Co było przyczyną tragedii wsi? Ktoś widzi odpowiedź w trudnych relacjach, które kształtowały się między Ukraińcami a Polakami jeszcze od XVI wieku, ktoś wskazuje na „walkę klasową” w latach 30. XX wieku, ktoś mówi o komórce OUN i jej młodzieżowej gałęzi, które rzekomo działały w Krasnym Sadzie od początku lat 40. tamtego stulecia pod dowództwem Hryhorija Sołonenki, Wołodymyra Pawłowa i Wiaczesława Nowosada, a ktoś, jak Nadija Nowosad i Hałyna Łuciuk, wskazują na polską wieś Marusię, której mieszkańcy, wymierzając własną zemstę, „nawygadywali Niemcom, że krasnosadowcy to bandyci”. Ale bardzo prawdopodobne, że wszystko to było jedynie gruntem, na tle którego motorem dalszych działań stało się coś innego. Skłaniają do tego wniosku również fakty. Tak, 28 stycznia 1943 roku hitlerowski minister terytoriów wschodnich Alfred Rosenberg oświadczył: „...Warto zrobić wszystko, aby Polacy i Ukraińcy widzieli w sobie nawzajem wrogów, a nie w niemieckiej Rzeszy”. A 8 lutego tego samego roku sowiecki major bezpieczeństwa państwowego Czeprasow w notatce służbowej do ludowego komisarza Mierkułowa proponował „...opracować bardziej konkretny plan... wprowadzając w świadomość miejscowej (ukraińskiej. — P.B.) ludności, że tutaj mogą powrócić polscy panowie, jeśli na tym terytorium będą nadal istnieć polskie osiedla”. Czy trzeba jeszcze o coś pytać? Zwłaszcza gdy przypomnieć, że na przykład kureńny UPA o nazwisku Łewoczko, który w lipcu 1943 roku zorganizował eksterminację Polaków w Porycku (obecnie Pawliwka w sąsiednim z horochowskim rejonie iwaniczyckim), w 1944 roku pojawił się przed mieszkańcami tego osiedla jako sowiecki oficer? Że potem już jako czekista prowadził aktywną walkę (można domyślać się jej metod) z „ukraińskimi burżuazyjnymi nacjonalistami” na terytorium Polski? Jedno pozostaje oczywiste: zarówno w czerwcu 1941 roku, jak i w styczniu roku 1943, brunatni wyprzedzili czerwonych. I że za hitlerowskiej okupacji na terenach obecnego rejonu horochowskiego to nie Ukraińcy z Niemcami czy bez nich pierwsi przyszli do Polaków z masowymi rozprawami, choć mieli taką możliwość od połowy 1941 do początku 1943 roku, a jednak to Polacy przyszli do Ukraińców, czym wywołali bezlitosny odwet. ŚMIERĆ POJAWIŁA SIĘ PO 10. Rozrysowane na częściowo pokrytym niemieckojęzycznym tekstem papierze sprawozdanie rejonowego komitetu KP(b)U w Sienkiewiczówce o sytuacji w rejonie według stanu na 01.01.1945 (później rejon sienkiewiczowski wszedł w skład horochowskiego) informuje: wieś Krasny Sad zniszczona... w 1942 roku. To, że wskazana data nie odpowiada rzeczywistości, podana w dokumencie liczba zamordowanych we wsi osób jest o wiele mniejsza niż w rzeczywistości, a sprawcy zbrodni nie zostali wspomniani, nasuwa myśl albo o absolutnie nieodpowiedzialnym stosunku nieznanego (dokument bez podpisu) urzędnika partyjnego do wyjaśnienia lokalnych realiów po hitlerowskiej okupacji, albo o już wtedy podejmowanych przez kogoś próbach te realia stłumić, przedstawić w innym świetle. Jednak do fatalnego dla Krasnego Sadu dnia było w nim już, według danych z różnych źródeł, 18 gospodarstw i 40 czy nawet 47 budynków mieszkalnych. A napis na pomniku (urządzając wspólną mogiłę współmieszkańców, pomnik postawili w 1945 roku Nadija i Adam Nowosadowie) głosi: „...Spoczywają w tej mogile mieszkańcy wsi Krasnosad 103 zabici i spaleni 19 kwietnia 1943 roku”. I raczej nikt nie odważy się zwątpić we wskazaną liczbę i datę, ponieważ napisane one zostały w świeżej jeszcze pamięci o przeżytym, napisane przez ludzi, którzy sami tego dnia minęli się ze śmiercią tylko przypadkiem. Ustalenia byłego mieszkańca wsi Mychłyn Jurija Kowtuna potwierdzają, że wśród 103 zniszczonych mieszkańców wsi dzieci w wieku szkolnym było 20, w wieku przedszkolnym — 8, a także dziewięciomiesięczne niemowlę. Ze świadectw Olhy Nadaszkewycz, Nadiji Nowosad i Hałyny Łuciuk wynika, że ze wszystkich obecnych wtedy we wsi mieszkańców Krasnego Sadu i najemnych robotników od śmierci uratowało się nie więcej niż dziesięciu. I tylko dzięki znanemu niemieckiemu pedantyzmowi rozprawa ominęła dwie chłopskie zagrody. Tak, Oksenija Pawłowa przemówiła do hitlerowca, który z Polakami przyszedł na jej podwórze, czesko-niemieckim żargonem, powiedziała mu, że jest Czeszką, i ten kazał jej rodziny oraz domu nie ruszać. Na podwórzu Mytrofaniuków Niemiec zobaczył tabliczkę z napisem „Mychłyn”, uznał, że należy ono do sąsiedniej wsi, a więc egzekucji nie podlega. Te fakty potwierdzają, że akcja prowadzona była wyłącznie przeciwko Ukraińcom i miała dotyczyć tylko Krasnego Sadu. To ostatnie jednak nie przeszkodziło Polakom tego samego dnia zniszczyć ośmiu ukraińskich rodzin, a wśród nich rodziny Melnyczuków, w sąsiedniej czeskiej wsi Czornyj Lis. Represje Polaków przeciwko Krasnemu Sadowi, mówiła mi kiedyś Olha Nadaszkewycz, a w zeszłym roku opowiedziały Nadija Nowosad i Hałyna Łuciuk, zaczęły się zaraz po tym, jak zamiast ukraińskiej policji pomocniczej, która na początku 1943 roku przeszła do UPA, Niemcy utworzyli policję polską. „Byłam koło chaty — opowiadała Nadija Nowosad — kiedy widzę, po prostu przez nasze podwórze biegnie sąsiedzki chłopak, a za nim gonią Polacy. Krzyczę do nich: »Nie ruszajcie tego chłopaka, to nasz sąsiad i on nikomu nie zrobił krzywdy!«. Oni wtedy rzucili się do mnie, a ja tak i upadłam ze strachu. Ocknęłam się, widzę, chłopaka prowadzą drogą na Andżejówkę (Andrijiwka, polska kolonia koło dzisiejszej Bereżanki, która w 1943 roku była zbrojnym punktem oporu władzy okupacyjnej, lub, na co wskazuje wydana przez Instytut Pamięci Narodowej Polski »Kresowa księga sprawiedliwych«, placówką polskiej samoobrony. — P.B.). A tam jak zabierali, to rzadko już kto wracał. Mówię swoim, lećcie do Musija z Wasyliną, bo syna ich do Andżejówki poprowadzili! Wybiegli na drogę i Musij, i Wasylina. To ją Polacy odepchnęli, a Musija — kolbami przed siebie. Wygnali razem z synem na pole i tam obu zabili”. Świadkiem innego przypadku, o którym usłyszałam od Nadiji Danyliwny, była też dziesięcioletnia wtedy Hałyna Łuciuk. Chodzi o młodzieńca, który, ratując się przed policjantami-prześladowcami, „wskoczył — opowiadała Nadija Nowosad — do studni, a Polacy-policjanci przyczaili się, wyczekali, ile trzeba, potem ktoś krzyknął, że oni czy to banderowcy, czy melnykowcy, i ten chłopak dał się wyciągnąć. Oni go zabrali, gdzieś tam przywiązali do konia i tak rozszarpali na śmierć”. Ciąg dalszy nastąpi.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 6strona oryginału ↗

DLACZEGO ROZECHODZĄ SIĘ PLOTKI O ROZKRADZIONYCH W KANIOWIE EKSPONATACH MUZEALNYCH?..

Półpuste sale ekspozycyjne niedawno otwartego po rekonstrukcji muzeum pamięci T. H. Szewczenki w Kaniowie stały się powodem do szerzenia się w mieście i w całej Ukrainie różnorodnych plotek. Jedna z nich: eksponatów w salach nie ma, bo je po prostu rozkradziono… Spotkaliśmy się z głównym kustoszem zbiorów rezerwatu Hanną Iwaniwną MANŻARĄ. Na Czerneczej Górze pracuje od 35 lat, z czego 25 na stanowisku głównego kustosza zbiorów. Wałerij REWA, m. Kaniów Na moje pytanie dotyczące plotek o eksponatach muzealnych, Hanna Iwaniwna odpowiedziała: — Przykro mi to słyszeć. Przykro za muzeum, za rezerwat, bo te plotki są nieprawdziwe. Kto jest zainteresowany, nie wiem. Odnosi się wrażenie, że ktoś jest zainteresowany szerzeniem tych plotek i robi to stale i metodycznie… — Kiedy rozpoczynano rekonstrukcję, dokąd zostały przeniesione eksponaty muzealne? — Kiedy otrzymaliśmy na biuro przebudowane i zrekonstruowane pomieszczenie „Topola”, postanowiliśmy zrobić tu pokoje zbiorów, gdzie na czas rekonstrukcji muzeum przechowywane byłyby eksponaty funduszu głównego. Jest ich obecnie u nas cztery. Później, kiedy zostaną zakończone prace w pomieszczeniach przeznaczonych na zbiory w samym muzeum, te eksponaty przewieziemy tam. — Ile eksponatów u Państwa się przechowuje? Hanna Iwaniwna otwiera księgi inwentarzowe i pokazuje, komentując każdy zapis: — Cały fundusz rezerwatu dzieli się na główny i naukowo-pomocniczy. Według stanu na 1.07.2010 r. mieliśmy takie liczby: w sumie w rezerwacie nalicza się przedmiotów muzealnych — 36 040 jednostek, z nich funduszu głównego — 26 437 oraz funduszu naukowo-pomocniczego — 9 603 jednostki. Fundusz główny u nas dzieli się na grupy inwentarzowe: przedmioty plastyczne — 4 225 jednostek, dekoracyjno-użytkowe — 2 058, pamiątki piśmiennicze — 14 393, zdjęcia — 3 775, inne — 1 986 jednostek. Do grupy „Inne” wchodzą negatywy, suweniry, przedmioty falerystyki (medale, odznaki). To grupy, które u nas są zarejestrowane według formularza 8-NK. Jest to formularz, zgodnie z którym corocznie, a jeśli jest potrzeba, to i kwartalnie oraz półrocznie składamy sprawozdania przed Państwową Służbą ds. Narodowego Dziedzictwa Kulturowego oraz Ministerstwem Kultury i Turystyki Ukrainy, któremu podlegamy. — Jakie eksponaty są u Państwa najstarsze? — Do ekspozycji, która niedawno została otwarta, włączono pracę Ołeksandra Sajenki — drewno, słoma, inkrustacja — portret Tarasa Szewczenki. To dzieło Sajenki pozostało z przedwojennej ekspozycji. LIST DO REDAKCJI Mamy portret Tarasa Szewczenki z końca XIX—początku XX wieku, pracę „Mogiła Tarasa Szewczenki” artysty Wiktora Sawyna, również z XIX wieku. Reszta eksponatów dotarła do nas w czasie powojennym. Są cenne przedmioty, którymi szczególnie się szczycimy — to rzeczy pamiątkowe, związane z pochówkiem Tarasa Szewczenki. Obecnie te przedmioty znajdują się na pierwszym piętrze muzeum w sali pamiątkowej. To klucz od karawanu, którym przewożono trumnę z ciałem Tarasa Hryhorowycza z Moskwy do Kijowa; winieta z trumny i listki z wieńców, które zostały złożone na mogile Szewczenki Ta rzeźba Wołodymyra Łupijczuka nie będzie wystawiona w muzeum... na Cmentarzu Smoleńskim w Petersburgu; fragment wstążki, która była na wieńcu. A jeszcze dwie chusty, które mają związek z powtórnym pochówkiem Tarasa Szewczenki tutaj, w Kaniowie. To chusty, które dawały dziewczętom i kobietom przyjaciele Tarasa Szewczenki Łazarewski i Czestachiwski, którzy bezpośrednio zajmowali się powtórnym pochówkiem. Jakimś cudem zachowały się i trafiły do naszego funduszu. Jedna ciemnoniebieska, druga — zielona, a jakość jedna. Wygląda na to, że Łazarewski i Czestachiwski zakupili chusty jako atrybut powtórnego pochówku. Były nimi przewiązane czy to ręce kobiet, czy wieńce, a potem kobiety zabierały sobie te chusty na pamiątkę. Te rzeczy są dla nas bardzo drogie, święte. Do nich woje esperanto przetłumaczyłem i opublikowałem (poza granicami ZSRR) fragmenty jego satyrycznej powieści „Babilon na Hudsonie”. A oto niedawno, zajęty codzienną pracą translatorską z ukraińskiego na angielski i odwrotnie, podczas odpoczynku niespodziewanie, tutaj, w Ameryce, natrafiłem na kilka artykułów i nowel Ołeha Czornohuza, przetłumaczonych na amerykański dialekt języka angielskiego. W szczególności na opowiadania „Janiczka”, „Alkonauci”, na artykuły „Dzieci kolonii”, „Dokąd was niesie, „bracia nasi”?”. Oba artykuły, jak dowiedziałem się później, wydrukowała ogólnoukraińska gazeta „Słowo Proświty” (redaktor — Lubow Hołota). Porównałem angielski tekst z ukraińskim. Oba artykuły są dość poprawnie i solidnie przetłumaczone, ba, nawet oddają ducha i ból autora o swój kraj. Artykuły są niezwykle oryginalne w formie (zaznaczę, takich form wywodu nie spotkałem u — szczególna uwaga zwiedzających muzeum. A jeszcze w naszym funduszu są złote kolczyki. One również należą do rzeczy pamiątkowych. Kolczyki należały do Tarasa Szewczenki, podarował je bratanicy, córce jednej ze swoich sióstr. Krewni Tarasa Szewczenki w latach siedemdziesiątych przekazali te kolczyki do muzeum. Przeszły ekspertyzę w Kijowie — to rzeczywiście XIX wiek. Określono próbę tych kolczyków — są złote. — Czy będą eksponowane te rzeczy, które obecnie znajdują się w funduszach? — Oczywiście, będą. Niestety, w sali wystawowej prace jeszcze nie zostały zakończone, dlatego nie mogliśmy na otwarciu muzeum ucieszyć zwiedzających wystawą z naszych funduszy. Takie wystawy będą, już o nich marzymy. Powiedzmy, wystawy „Tarasowa Góra w sztukach plastycznych”, „Obraz Tarasa Szewczenki w sztuce dekoracyjno-użytkowej”… Możliwe, że z czasem będziemy mogli uzupełniać ekspozycję muzealną — wszystko będzie zależeć od autorki ekspozycji Łarysy Pawliwny Skoryk. Pokazywaliśmy jej to, co mamy w naszym funduszu z najlepszych rzeczy, a ona, już zgodnie z nową koncepcją, stosownie do swojej wizji, jak ma być przedstawiony Taras Szewczenko w ekspozycji, będzie określać, jakie dzieła malarstwa czy grafiki, czy książki będą przedstawione w tej ekspozycji. W przyszłym roku — 150-lecie od dnia śmierci Tarasa Szewczenki. Oczywiście, do tej daty będą odbywać się wystawy, na których wyeksponujemy to, co najlepsze w naszym funduszu. — Jak prowadzi się ewidencję eksponatów, które trafiają do Państwa funduszu? — U nas ewidencja prowadzona jest tak, że wiemy, co w jakiej szczelinie jest przechowywane. A dzięki tej kartotece możemy w ciągu kilku minut znaleźć ten czy inny eksponat w każdym z tych pokoi. Każdy przedmiot, który trafia do naszego funduszu, zapisują do Księgi nad-żadnego innego publicysty), ciekawe i sarkastyczne w treści: właśnie dlatego zabrałem się za tłumaczenie tych utworów na esperanto. Początkowo przetłumaczyłem artykuł „Dzieci kolonii”, a potem — „Dokąd was niesie, „bracia nasi”?”. Obecnie zostały one rozesłane do 24 krajów świata, których miasta są miastami partnerskimi Chicago, a mianowicie: Kijów, Ateny, Mediolan, Warszawa, Wilno, Hamburg, Toronto, Göteborg (Szwecja), Meksyk, Praga, Birmingham (Anglia). Mój przekład artykułów Czornohuza poszedł w obieg bez przesady — jeszcze i po całym (internetowym) świecie. Ruszamy dalej — Belgrad, Osaka, Durban (RPA), Pusan (Pd. Korea), dwa chińskie miasta partnerskie (Szanghaj +), nawet — Karaczi (Pakistan), do tego — Jordania, Izrael, Maroko. We wszystkich tych krajach działają esperantyści. Może nie zawsze tak zgrani, jak tutaj, u nas, w USA, ale po mojej „wysyłce” koledzy-myśliciele, z reguły, tłumaczą moje artykuły, opowiadania na swoje języki ojczyste. Hanna Manżara chodzenia według numerów. A ta kartoteka została ułożona już według tej księgi. Potem u nas wszystko jest ewidencjonowane według grup przechowywania: „Malarstwo”, „Grafika”, „Sztuka dekoracyjno-użytkowa”… Jest kartoteka również według alfabetu. A to są protokoły komisji ds. zbiorów i zakupów. Mamy taką komisję, która decyduje: czy przedmiot trafi do funduszu głównego, czy naukowo-pomocniczego. Po tym, jak sporządziliśmy akty i protokoły, rzecz obowiązkowo jest wpisywana do Księgi wpływów, mamy ich już 28. Te księgi obowiązkowo są zszywane, obowiązkowo jest napisane, kiedy rozpoczęto, kiedy kończy się, od jakiego numeru zaczyna. Opis każdego przedmiotu umieszczamy w Księdze inwentarzowej — rozmiar, stan rzeczy itd. Obok biurka Hanny Iwaniwny przystawiony jest jeszcze jeden stół, na nim — jakiś eksponat, przykryty tkaniną. Hanna Iwaniwna ostrożnie zdejmuje tkaninę, oczom ukazuje się cała ekspozycja na utwory Tarasa Szewczenki — rzeźba w drewnie. — To rzeźba Wołodymyra Łupijczuka z Tarnopola, który, niestety, kilka lat temu zmarł — mówi Hanna Iwaniwna. — Proszę spojrzeć, jaka wyrafinowana praca! Poruszy ona i dorosłego, i dziecko. Od oglądania takich właśnie dzieł powstają żywe emocje, a i wrażenie z muzeum, bez wątpienia, będzie głębsze… Niestety, w obecnej ekspozycji muzealnej nie ma takich rzeczy… — Czy ta rzeźba nie będzie wystawiana w muzeum? — zdziwiony pytam. — Niestety, nie. Nie jest planowane — wzdycha główny kustosz zbiorów. Oto taka „nowa koncepcja postrzegania Szewczenki” — pomyślałem. Czyż nie ona jest przyczyną różnorodnych plotek, jeśli dla takiego arcydzieła nie znajduje się miejsca w salach wystawowych? Patrz także „Testament” w językach narodów świata” Szewczenki oraz „Powiej, wietrze, na Ukrainę” (w językach narodów świata) Rudanśkiego. Chociaż większość tłumaczy patrzy w stronę języka angielskiego (amerykańsko-komunistyczno-materialistyczny pogląd, tak nas uczono w radzieckiej szkole), jednak uważam, że język esperanto również jest światowym (idealizm — ?). Obecnie mam już dziesiątki opinii od kolegów esperantystów. I mnie to cieszy. Chciałoby się, żeby o tym wiedzieli nie tylko w Ameryce, ale i na Ukrainie, gdzie żyje i tworzy swoje wspaniałe, wysokiej klasy artystycznej płótna literackie autor Ołeh F. Czornohuz, którego, bez przesady, zna prawie cały wykształcony świat. Jednak, jak wiadomo, nie ma proroka we własnej Ojczyźnie. Z poważaniem, Wiktor PAJUK, certyfikowany tłumacz angielsko-ukraiński, przewodniczący Towarzystwa Esperantystów Chicago (ODA)

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 6strona oryginału ↗

Kateryna KRYCZEWSKA: «NIE ZAMIERZAM MILCZEĆ!»

Czytelnikom, którzy śledzą wydarzenia na Czernieczej Górze w Kanowie, będzie zapewne interesujący prywatny list krewnej architekta Wasyla Kryczewskiego. W szczególności dotyczy on zabudowy przemysłowej Kanowa oraz nowej ekspozycji w muzeum memorialnym T. H. Szewczenki. List jest adresowany do I. D. Lichowego i publikowany za zgodą adresata i autorki listu. Styl zachowujemy. Wcześniej czytałam w „Svobodzie” (gazeta diaspory) krótką relację o tym, co się dzieje w Muzeum na Tarasowej Górze, a także inne listy z Ukrainy, z których wynika, że tzw. „nowoczesnym” Ukraińcom (?) — Szewczence, Kanowskiej Górze, Muzeum-symbolowi i w ogóle ukraińskiej kulturze — jest „wszystko jedno”, jak kiedyś mówiono na Łukianiwce, w moim dzieciństwie! Biedna Ukraina! Taka bezziemna nie ma ani skrawka wolnej ziemi, żeby zbudować ważny przemysł! Więc to oni, modniarze, industrialiści, koniecznie muszą budować w tych miejscach, które są ważne dla ukraińskiej kultury i które praktycznie trzeba wykorzystać dla turystyki (nie dwie chatki, tylko coś porządnego!). Ciekawe, jak by było we Włoszech, gdyby modniarze-industrialiści zaczęli zabudowywać Koloseum, albo na placu św. Piotra postawili kamienice czynszowe, albo we Florencji zmodernizowali „Ponte Vecchio”? A Włochy, jak i inne kraje, bez turystyki, bez chwały swojej starożytności, swojej kultury — bardzo by straciły! Otóż trzeba tu przypomnieć, co zamierzyli „modniarze” z Muzeum na Tarasowej Górze, które zostało stworzone według projektu mojego dziadka Wasyla H. Krycewskiego i jego ucznia Kostyrki. W czasach radzieckich nad wejściem do Muzeum zamiast ozdoby (nie to, co planował dziadek) wisiał wielki plakat z twarzą Stalina! A potem przyszła Niepodległa Ukraina, rozpoczął się remont Muzeum, trudno, powoli, ale coś się działo! I wtedy pojawiła się nowa, młoda (?), ale, co najważniejsze, nowoczesna grupka, która uważa Muzeum za staromodny, chłopski wyraz (grupka bardzo się boi, żeby nie pomyślano, że są wieśniakami i nie są nowocześni!!) i zaczęli „modernizować”. Zamiast świeżych, jasnych kolorów — ponura szarość! Szare, czarne, brudnobrązowe, przytłumione! Podłogi, ściany, zasłony na oknach! Muzeum zaczęło obchodzić grobowy pesymizm, frojdowski „modern”. Jeśli ta grupka pragnie być nosicielami modernizmu — niech buduje swoje zaplanowane muzea, budy it.d., a to, co zostało zrobione wcześniej, niech ich nieczłopskie paluszki tego nie dotykają. Słyszę też, że ci „wysoko-intelektualni-modniarze” uważają, że mój dziadek w ogóle nie był architektem, że… itd. Oni pewnie nigdy nie czytali Szewczenki i nie słyszeli, co powiedział: „Swego nie curaj się…” Mój dziadek nie może się bronić, na niego i na nazwisko Krycewskich napluto, a ja nie zamierzam milcząco „wycierać się” i milczeć! „Modniarze” — to powierzchowni, nieuki, niekulturalni parweniusze, których „modernizm” za 5 minut w historii zostanie zapomniany! Z najlepszymi życzeniami, szczerze Kateryna KRYCHEWSKA-ROSANDICZ, Kalifornia, USA

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 6strona oryginału ↗

JEGO ZNA ŚWIAT

Publicystykę uważa się przeważnie za „literaturę użytku domowego”. Bardzo rzadko wykracza ona poza granice swojego kraju, ponieważ artykuły tego czy innego autora przedstawiają z reguły wewnętrzne interesy jego państwa. I jest to zrozumiałe, bo publicystyka to czysto zaczepny i aktualny gatunek. Gatunek współczesności. Wymaga konkretu i palącej aktualności. Artykuły publicystyczne często przypominają żywot jednodniowych motyli — rodzą się, by zaraz umrzeć. To są aksjomaty. Ale właśnie takie ujęcie przełamał (przynajmniej tak sądzę) znany ukraiński powieściopisarz-satyryk, autor dobrego tuzina powieści satyrycznych Ołeh Czornohuz. Nazwisko tego wybitnego pisarza-satyryka znam już od 1985 roku. Właśnie wtedy mo-

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 7strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

ogólne dla świętych; kanony, akafisty. Modlitwy różne; modlitwy na każdą potrzebę; modlitwy do Pana naszego Jezusa Chrystusa, do Bogurodzicy; do niektórych świętych; modlitwy w określonych okolicznościach podane w osobnych rozdziałach. Wyodrębnione tropariony, kondaki, wielbienia, prokimny, antyfony, zadostojniki i przyczasne na święta Pańskie, bogarodzicielskie, wielkich świętych oraz ikon Bogurodzicy w porządku roku kościelnego. Osobno zamieszczone tropariony, kondaki, wielbienia ogólne dla świętych; modlitewnik Wielkiego Tygodnia. Na końcu podano kanon do Pana i Bogurodzicy przy rozłączeniu duszy od ciała; modlitwy na wyjście duszy, które odczytuje kapłan; modlitwy z parastasu i pogrzebu; obrzęd pogrzebu świeckich oraz niektóre modlitwy za zmarłych. Podano wiadomości o znaku krzyża i pokłonach; o regule modlitewnej; statuty celi zakonnej niektórych znanych klasztorów; Miesięcznik; Paschalię do 2043 r.; opracowaną literaturę. „Modlitewnik” odpowiada wszystkim wymogom odprawiania pełnej reguły celowej (domowej), przygotowania wiernych do przyjęcia Świętych Tajemnic; przygotowania duchownych do odprawiania Boskiej Liturgii; może przydać się śpiewakom klirosu, będzie pożyteczny dla ukraińskiego prawosławnego zakonnictwa do odprawiania reguły zakonnej. Książka jest obszerna — liczy 894 strony. „Modlitewnik” wydrukowany w Spółce Akcyjnej „Poligrafkniha” w dwóch kolorach, pięknie opracowany, na wysokiej jakości papierze, z kolorową wklejką ikony Bogurodzicy z rzędu miejscowego ikonostasu cerkwi św. Pokrowskiej na Podolu w Kijowie, gdzie zaznaczono, że wydanie poświęca się 2000-leciu Narodzenia Chrystusa. ...ło. Naczelnik grupy operacyjnej, starszy porucznik Wiszniakow, uważał go za moskiewskiego popa i stali się jakby przyjaciółmi. Pewnego razu Wiszniakow przyszedł do ojca Mykoły i w sekrecie powiedział: „W Toporowcach często pojawia się bandyta-ounowiec Żytarjuk, który ukrywa się w polu. Postanowiłem ze swoją grupą operacyjną dziś wziąć go żywcem. Ale w tym celu potrzebne mi są cywilne spodnie i kurtka. Pożycz mi swoje”. Ojciec Mykoła pożyczył i cały czas martwił się o Żytarjuka, którego nie mógł ostrzec, bo nie wiedział, gdzie się ukrywa. Później Wiszniakow chwalił się: „Ze swoimi chłopcami otoczyłem bandytę w polu. Kiedy poczuł, że nie ma już ucieczki, wyskoczył z kopy i chciał strzelać do mnie, ale jego automat nie zadziałał. Wtedy zastrzeliłem go z tego oto pistoletu”. — Następnego dnia poszedłem gdzieś do rady wiejskiej — opowiadał mi Sokołowski. — Siedziała tam grupa operatywnych. W rozmowie z nimi powiedziałem: „No chłopcy, wasz naczelnik Wiszniakow to prawdziwy bohater, nie bał się nawet takiego bandyty jak Żytarjuk i go zastrzelił”. Jeden z operatywnych nie wytrzymał i mówi: — Wiszniakow bezczelnie kłamie. Siedział za kopą i drżał. I nie on zastrzelił Żytarjuka, tylko ja, kiedy mu automat odmówił posłuszeństwa. Sokołowski prosił mnie, abym zachował straszliwą prawdę o przeszłości i o powstaniu Żytarjuka. W grudniu 1944 roku Sokołowskiego po wyjściu z cerkwi aresztowało czerniowieckie NKWD. Po przesłuchaniach 19 lutego 1945 roku wieziono go do Połtawy, ale on, korzystając z pijaństwa konwojentów, uciekł. Parafian Григорій Боднар, paламар, dał mu swoją legitymację wojskową; trzy miesiące ukrywał się u parafian w Toporowcach i Ridkowcach, jednak go znaleziono. 16 maja 1945 roku znów wieziono go do Połtawy i znów uciekł z pociągu. Dotarł do Doniecka, gdzie mieszkała jego matka, tam wyrobił sobie dokumenty na nazwisko Hryhorij Bodnar i udał się do Kołomyi, gdzie jego brat był naczelnikiem Państwowej Inspekcji Samochodowej. Zatrudnił się jako malarz, a jego żona Warwara — w biurze przedsiębiorstwa drogowego. Nawiązał kontakty z podziemiem i został kierownikiem kołomyjskiej bojówki OUN—UPA pod pseudonimem Mykoła „Bida”. W 1948 roku wydał go zdrajca „Olesz” (prawdziwe nazwisko Omanczukowski), kierownik nadrejonowej służby bezpieczeństwa UPA, który potajemnie przeszedł na stronę NKWD. Sokołowskiego aresztowano, rozbrojono i skazano na 25 lat zesłania.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 7strona oryginału ↗

WYDANIE „MODLITEWNIKA PRAWOSŁAWNEGO”

Dmytro KARAN, historyk, m. Kijów. 29 września br. w Ogólnoukraińskim Muzeum Literatury Ukraińskiej w Kijowie odbyła się prezentacja „Modlitewnika Prawosławnego”, wydanego w języku ukraińskim przez Wspólnotę św. Pokrowy na Podolu w Kijowie, za błogosławieństwem błogosławionej pamięci Najświętszego Patriarchy Kijowskiego i całej Rusi-Ukrainy Wołodymyra. Nad przekładem i opracowaniem pracowała grupa translatorska wspólnoty w składzie: Ludmyła Iwanikowa, ks. prot. Wołodymyr Czerpak, Ołeksandr Kysluk, Oksana Szałak, Olha Taraszczuk. Prezentację „Modlitewnika” poprowadzili redaktor naczelna głównej redakcji programów publicystycznych i artystycznych Kijowskiej Telewizji Państwowej Hałyna Ustenko oraz zasłużony artysta Ukrainy Mykoła Sikora. Zaznaczyli oni, że wydanie to jest znaczącym wydarzeniem w świecie prawosławnym, a najbardziej w Prawosławiu Ukraińskim. Można je uznać za godną kontynuację tradycji translatorskiej uczonych-działaczy UAAP z lat 20.—60. XX wieku. Ofiarna praca L. W. Iwanikowej, ks. prot. W. Czerpaka, O. I. Kysluka daje możliwość prawosławnemu ludowi wypełniania pełnej reguły modlitewnej, która została uporządkowana na wzór klasycznych „Modlitewników”, do których przyzwyczajeni są wierni. Wysoką ocenę wydaniu wystawili: akademik NAN Ukrainy, językoznawca Wasyl Nimczuk, doktor nauk filologicznych Hanna Woronycz, doktor nauk geologiczno-mineralogicznych Anatolij Radziwiłł, kandydat nauk geologiczno-mineralogicznych Pawło Zahorodniuk, profesor-artysta Feodosij Humeniuk oraz inni mówcy. Opracowujący i tłumacze jako wzór wykorzystali rozproszone teksty przekładów UAAP z lat 20.—60. XX w. Teksty, przetłumaczone z języka cerkiewnosłowiańskiego, miejscami porównane ze starogreckimi oryginałami, głównie przez kandydatkę nauk filologicznych L. W. Iwanikową, częściowo przez ks. prot. W. Czerpaka oraz O. I. Kysluka ze starodruków św. Ławry Pieczerskiej w Kijowie, innych krajowych i zagranicznych wydań z XV—XVIII w. Pracę ocenili: artyści ludowi Ukrainy Marija Mykołajczuk i Wałentyna Kowalśka, kobziarz Taras Kompanczenko. Życzliwie o wydaniu wypowiedzieli się przedstawiciele UKGK. W „Modlitewniku” zamieszczono pełne reguły poranne i wieczorne; porządek do Świętej Komunii; informacje o Komunii Świętych Tajemnic; modlitwy przed spowiedzią i po spowiedzi; przykazania Boże i pouczenia pobożne; modlitwy na każdą potrzebę; modlitwy z nieszporów, jutrzni, Boskiej Liturgii, Triodionu Postnego, Kwietnego, tropary, kondaki, prokimny, pieśni komunijne na dni tygodnia; prokimny codzienne na nieszporach, tropary, kondaki Bogurodzicy, prokimny oraz pieśni komunijne niedzielne ośmiu głosów; tropary, kondaki i wielbienia

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 7strona oryginału ↗

CHCĘ UZUPEŁNIĆ

Wasyl SELEZINKA, zasłużony działacz sztuki Ukrainy, członek zarządu obwodowego oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki. W gazecie „Słowo Proświty” ukazał się artykuł o tym, jak we wsi Toporowce w rejonie nowosielickim świętowano 450-lecie cerkwi św. Eliasza, gdzie niegdyś modlił się Filip Orlik. Chcę dodać świadectwa dokumentalne o tej wsi i cerkwi. 28 czerwca 1940 roku, kiedy zza Dniestru i Czeremoszu przybyły radzieckie czołgi i Północna Bukowina stała się radziecka, utworzono obwód czerniowiecki, który niedawno świętował 70-lecie. Ołeksandr Dowżenko wraz z żoną Julią Sołncewą kręcili w Toporowcach film dokumentalny „Bukowina — ziemia ukraińska”. Julia była reżyserem, a Ołeksandr — autorem tekstu. Fabuła zaczynała się od czasów Rusi Kijowskiej, od IX wieku. Potem nastało 500-letnie obce panowanie, ale ukraińska ziemia nie utraciła ukraińskiego ducha, charakteru, zwyczajów. Dowżenko zachwyca się detalami architektury, ozdobami na ścianach. Tam, gdzie był nieżonaty kawaler, wisiał nad drzwiami wejściowymi kolba kukurydzy, a gdzie była panna na wydaniu — kiść kaliny. Dowżenko szczegółowo opisuje, jak ubiera się kawaler, idąc na zabawę. Na zakończenie wiesza na piersiach małe lusterko. Szczególną uwagę Dowżenki przyciąga strój dziewczęcy. Ilja Riepin powiedział kiedyś: „Najlepiej ubierają się paryżanki i Ukrainki”. Dziewczęta w Toporowcach zakładają na głowy barwne tak zwane kody, które zwieńczone są luksusową wysoką trawą kowylą. Takiego czegoś nie ma w żadnym zakątku Ukrainy, a nawet na Bukowinie. Idą do cerkwi jak królewny. Dowżenko pokazuje, jak moczą konopie, żeby potem z ich włókna zrobić pakuły, naprząść nici i tkać białe płótno. Na szerokim polu żną żyto, pszenicę, wiążą snopy i składają w kopy. Kiedy idą na tańce lub z tańców, osłaniają się parasolkami, żeby się nie opalić. Na tańcach szczególnie wyróżniał się jeden kawaler. Kapelusz jego był obficie przystrojony piórami. To, powiedzieli mi współmieszkańcy, był Niemiec, którego Hitler przed wojną wraz z innymi Niemcami-kolonistami zabrał do Niemiec. W Czerniowcach na ulicy Pańskiej w niemieckim domu ludowym było niemieckie konsulat, gdzie przy wejściu wisiało ogłoszenie: „Wstęp psom i Żydom surowo wzbroniony”. Ciekawe, że Dowżenko zmusił Ilję Myłenkę, który właśnie się ożenił, powtórzyć obrzęd weselny od początku do końca. Według miejscowego zwyczaju goście zbierają się gdzieś na tołoce lub w innym umówionym miejscu i przychodzą na wesele gromadą. Rodzice witają ich przed chatą. Mężczyźni z darami ustawiają się w długą kolejkę do ojca, a kobiety — do matki. Każda z kobiet pod pachą ma, z reguły, kurę. Stąd przysłowie: „Komu wesele, a kurze śmierć”. Pan młody konno wjeżdża do sieni, żeby „uprowadzić” pannę młodą. A stary dziadek pod chatą żartobliwie mówi: „I ja tak kiedyś „uprowadziłem” swoją starą sobie na głowę”. Śpiew, muzyka, tańce, a potem wesele jedzie i idzie do cerkwi św. Eliasza. W latach 30. XX wieku w Rumunii, która wtedy władała Bukowiną, zapanowała faszystowska ideologia. Rumuńska władza zabraniała języka ukraińskiego, pieśni, tańca, ornamentu, a nawet ukraińskich imion i nazwisk. A tutaj wszystko się zachowało. Dowżenko zauważa: „Dajcie Bukowińczykowi jakiekolwiek słowa, a on dobierze do nich smutną melodię”. Panna młoda wkrótce zmarła na gruźlicę i prosiła swojego męża, żeby wziął sobie za żonę jej młodszą siostrę. Myłenko tak właśnie zrobił. A film o swoim weselu po raz pierwszy zobaczył dopiero w zdobytym Berlinie. Gdzieś pod koniec lat 70. żenił się syn Myłenki. Jeszcze z jednym kawalerem brali dwie siostry i robili wesele razem. Czerniowieckie studio telewizyjne filmowało szczegółowo to wielkie wesele, ale potem okazało się, że młodzi po weselu poszli do cerkwi św. Eliasza i wzięli ślub. Komitet obwodowy partii komunistycznej zabronił pokazywać nagrania, a nawet wspominać o tym weselu. (Opowieść Emmy Szapowałowej „Sam Bóg zesłał nam tego człowieka” o Mykole Sarma-Sokołowskim, człowieku niezwykłego losu, patriocie, bojowniku o niepodległą Ukrainę, utalentowanym pisarzu, malarzu, banduryście wydrukowano w nr 29 z 22-28 lipca tego roku „Słowa Proświty”). Jeszcze w Toporowcach śpiewają kolędę, której nie ma już w żadnym zakątku Ukrainy. Tam jest ciekawy sposób wydobywania dźwięku, prowadzenia głosu i tekst, gdzie jedno słowo zastępuje całą strofę. Kolędnicy stają pod oknem w koło i kolędują, bo inaczej jej nie zaśpiewasz. Taka kolęda, jak i miejscowa etnografia, są godne pracy doktorskiej, jednak tym nikt się nie interesuje, a młodzi raczej nie znają sekretów jej tworzenia. W październiku 1947 roku władza radziecka postanowiła wysłać na Syberię 802 rodziny. Okupanci wyznaczyli taki czas, mając nadzieję, że powstańcy już położą się w kryjówkach na zimę i nie będzie komu się wstawić. Jednak pomylili się i stracili swoich 34 ludzi. Zobaczyć, jak odbywa się wysiedlenie z Toporowiec, pojechał sam zastępca naczelnika obwodowego MGB Danyło Szewczenko. Śniegi w tamtym roku spadły wczesne i bardzo duże. Samochód utknął w zaspach. Tutaj nadeszła bojówka UPA „Czornogo”. Zabito dwóch ochroniarzy, a pułkownikowi kula tylko pagon na prawym ramieniu oderwała. O tym przypadku w Toporowcach syn pułkownika Władlen opowiedział swojemu przyjacielowi, studentowi-koledze z roku, nie podejrzewając, że ten jest członkiem OUN-UPA. Wkrótce o tym przypadku napisali w czerniowieckiej podziemnej gazecie pod nagłówkiem „Stalinowscy okupanci ponoszą straty”. Gazeta drukowana była w centrum Czerniowiec do 1950 roku. Podczas wojny i po wojnie w cerkwi św. Eliasza w Toporowcach sprawował służbę unikalny ksiądz Mykoła Sokołowśkyj. Film O. Dowżenki jest obecnie cennym eksponatem obwodowego muzeum krajoznawczego, dokumentalnym świadectwem o minionej epoce. Miał jeszcze parafie we wsiach Buda, Magała, Ridkiwci (wtedy Rarancza), gdzie były dwie cerkwie — prawosławna i greckokatolicka. On sprawował w obu. Syn autokefalicznego księdza Sokołowśkyj sprawował mszę świętą w języku ukraińskim. Podobało się to parafianom, zwłaszcza dziadkowi Makarence, który mieszkał obok cerkwi św. Eliasza w Toporowcach, podobała się modlitwa za Ukrainę. Poznał się z członkami OUN-UPA, w szczególności z Makarenką, Żytariukiem. Ale niepokoiła go przeszłość. Przecież jeszcze w grudniu 1941 roku w Kijowie złożył przysięgę na wierność OUN i został wysłany przez Prowód pod pseudonimem Mykoła „Bida” kierować nacjonalistycznym podziemiem do Połtawy, gdzie przyszły patriarcha Mścisław wyświęcił go na księdza. Niemcy rozstrzelali jego żonę, nacjonalistkę, a jemu przyszło uciekać aż na Bukowinę, gdzie otrzymał parafie w Toporowcach, Ridkiwcach i innych przyległych miejscowościach, które należały wtedy do obecnie zlikwidowanego rejonu sadhorskiego. Naczelnik sadhorskiego MGB major Korkin już kilka razy wzywał go na rozmowę. To zaniepokoiło-

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 8strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

zubożenie i obojętność. A poza tym był bezlitosny dla tych, którzy gardzili swoją ziemią, swoim językiem, którzy nie mieli ani krzty narodowej, a co za tym idzie, i ludzkiej godności. Takim też go zapamiętałam. W czerwcu 2006 roku w Ukraińskim Domu odbywała się Ogólnoukraińska Rada Narodowa „Obrońmy Ukrainę!”. Reprezentowałam tam Ogólnoukraińską Ligę Kobiet Ukraińskich oraz Kongres Ukraińskich Nacjonalistów, z kierownictwem którego Anatolij Pohribny zawsze chętnie współpracował i był w dobrych stosunkach. „Aniu, kiedy będziecie występować, proszę Was, nie mówcie długo. Powiedzcie to, co najważniejsze, aby Was mogli usłyszeć” — radził mi, czując, jak się denerwuję przed wyjściem na scenę. Ale tego jeszcze musiałabym się od niego, Pohribnego, nauczyć — mówić krótko, ale celnie i przekonująco. Tak, aby każde słowo zamieniało się w strzał. Aby każde słowo przenikało do najskrytszych głębi ludzkich dusz. Tak jak on potrafił to robić. Tego jeszcze muszę się uczyć. Od Niego. Z Anatolijem Hryhorowyczem często widywaliśmy się na różnych imprezach literackich, wydarzeniach społecznych, w radiu, w Kongresie Ukraińskich Nacjonalistów oraz Narodowym Związku Pisarzy Ukrainy. Zresztą, właśnie dzięki Anatolijowi Pohribnemu włączono mnie do Sekretariatu Rady NZPU. Był bowiem przekonany, że każda organizacja jest skazana na zagładę, jeśli nie „wlewa się do niej świeżej krwi”, czyli nie angażuje do kierownictwa młodych ludzi. Choć być może niektórzy mają teraz inne zdanie, zarzucając młodym, że zbyt mocno się „promują”, przyćmiewając sławę starszych… Ale Bóg im sędzią, tym „starszym”… Pewnego razu Natalia Osmak zaprosiła mnie na jedną imprezę noworoczną, którą organizowała nowa ukraińska władza. Było to 14 stycznia 2006 roku w Centrum Wystawowym na Lewym Brzegu Kijowa. Tam po raz kolejny spotkałam 9 października 2010 roku mijają 3 lata bez Anatolija Hryhorowycza Pohribnego. A jednak — On nas nie opuścił. Ukazały się książki, brzmią na antenie Ukraińskiego Radia audycje, proświcianie przygotowują do wydania książkę wspomnień o doktorze nauk filologicznych, pisarzu, działaczu społecznym, którego imieniem uświęcone są niepokojące lata ukraińskiej niepodległości. Prezentujemy dziś kilka wspomnień, które wejdą do zbioru „Dwa skrzydła Anatolija Pohribnego”. Anatolija Hryhorowycza. Wtedy szczerze się cieszyliśmy i naiwnie wierzyliśmy w to, że jasne słońce wreszcie — na zawsze — zaświeciło nad naszą Ukrainą. Niestety, pomyliliśmy się. Przecież czarne i ponure chmury już znów zgromadziły się nad nami… Na pamiątkę tamtego słonecznego zimowego dnia została tylko jedna fotografia. A także — jasna nadzieja w sercu: słońce znów zaświeci nad nami. Niechybnie. Wbrew wszystkim i wszystkiemu. . . . . . . . . . . . . . . Wreszcie ludzie rozstępują się. Podchodzę do wysokiej góry z różnobarwnych kwiatów. Za nią nie widać ani trumny, ani tego, kto w trumnie. W końcu może to i lepiej. Niech zapamięta mi się takim, jakim zawsze go znałam. ŻYWYM. Drżącą ręką kładę na górę dwie żółte gerbery. „Gdybyście wiedzieli, dla kogo…” Gdyby tylko wiedzieli… Wrzesień, 2010, m. Kijów warci! Arsen Iszczuk, Pawło Pluszcz, Ałła Kowal, Wiaczesław Kudin, Petro Kononenko… Pokłon do ziemi wszystkim, którzy pragnęli przekazać nam tę sztafetę wiedzy i miłości do sprawy swojego życia. Pamiętam, jak przygotowywaliśmy wieczory poświęcone działaczom ukraińskiej kultury. Kierownikiem artystycznym i głównym reżyserem tych prawdziwie teatralnych widowisk był Petro Todosowycz Bojko, spiker Ukraińskiego Radia. Wykładał u nas kurs czytania ekspresyjnego. Anatolij był wspaniałym recytatorem i „prawą ręką” Petra Todosowycza, dopóki wieczory te nie zostały zakazane, gdy dopatrzono się w nich „płomienia nacjonalizmu”. Właśnie rodzinny uniwersytet wyprowadził nas, w większości wieśniaków, na szeroką drogę życia, wręczając wraz z dyplomem zrozumienie swojego powołania, swojej misji — stania w obronie ojczystego słowa. Z honorem niósł tę wysoką misję przez całe swoje twórcze życie Anatolij Pohribny. Różnymi drogami poprowadził nas los. Wielu z nas skierowano do nauczania języka ukraińskiego i literatury w szkołach Donbasu. Mnie, powiedzmy, przypadła szkoła nr 5 w mieście Jenakijewe, gdzie ponad 70% uczniów, jak i wszędzie w Donbasie, było zwolnionych z nauki przedmiotu „na życzenie rodziców”. Taka była kompartyjna „troska” o przyszłość Ukrainy. Och, i dostało się później winowajcom całkowitej rusyfikacji Donbasu

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 8strona oryginału ↗

JEGO OSTATNIA POKROWA

Anna BAHRYNA. Chłodna i słoneczna jesień. Październik. Pokrowa. Babie lato. Pospiesznie nurkuję w przejście podziemne przy Politechnice, aby kupić dwie żółte gerbery. Łapiąc na sobie współczujące spojrzenie kwiaciarki, czuję, jak w gardle staje mi klucha powietrza, a do oczu napływają dwie gorące łzy. Jakże to ciężko — świadomie wybierać parzystą liczbę… Panie, jak to ciężko!.. Powstrzymywać się. Żegnać się… Na wieki. „Gdyby Pani wiedziała — mówię — dla kogo…”. „…żebyście tylko wiedzieli — kontynuuję — kogo my straciliśmy…” „My?” — dziwi się obojętnie. „My. To znaczy cała Ukraina…” — odpowiadam i idę do metra. Na Placu Europejskim, obok filharmonii, już kłębi się tłum. Przy trumnie też jest dużo ludzi. Całe zbiegowisko. Ciekawe, gdzie oni byli wcześniej? — myślę. Czyżby tak samo przyszli do żywego?.. A ci, którzy są przy trumnie, mówią. Po jednym. Po kolei. Wygłaszają piękne, przyprawione patosem i żalem słowa. Wśród nich jest wiele nieszczerych. Niestety, tak bywa zawsze, kiedy ktoś umiera. Mnie zaś chce się po prostu milczeć. I płakać, nikomu nie pokazując własnych łez. Cierpliwie czekam, kiedy w westybulu filharmonii zrobi się ciszej. A tymczasem… dziesiątki różnych epizodów, niby pojedyncze kawałki nagranego na CD cyfrowego wideo, raz po raz wypływają z mojej pamięci, wypełniając ową zimną i czarną pustkę, która wytworzyła się wokół mnie. . . . . . . . . . . . . . . Wiosna 2004 roku. Narada młodych pisarzy Kijowa. Anatolij Hryhorowycz Pohribny był wtedy przewodniczącym Kijowskiej organizacji NSPU i bezpośrednim organizatorem narady. W odróżnieniu od większości swoich kolegów-rówieśników, zawsze odnosił się do młodych autorów z szacunkiem, czuł się z nimi na równi. Bez wyższości czy pychy, czy, broń Boże, jakiejś ukrytej zazdrości do tych, którzy dopiero zaczynają swoją życiową i literacką drogę. Nigdy nie stawiał żadnych murów i granic między pokoleniami. Przeciwnie. Wszelako rozmywał, rozbijał wszystkie owe umowne, sztuczne granice. Szczerze zachwycał się każdym z nas, w każdym z nas widział jeśli nie przyszłego literata, to przynajmniej osobowość. A to już wiele — dla tych, którzy chcą uwierzyć w siebie. Więc młodzież zawsze gromadziła się wokół niego, szukając oparcia w jego mądrych i wyważonych słowach, w jego łagodnym uśmiechu, w jego śmiałych i sprawiedliwych działaniach. A on zawsze odwiedzał wieczory twórcze młodych poetów, występował na nich ze słowem wsparcia, — w tym czasie, gdy inni kierownicy Związku zasiadali w „Eneju” przy kieliszku okowity… Anatolij Hryhorowycz zawsze z uwagą przeredagowywał wszystkie książki młodych literatów, wyrażał autorom-początkującym swoje wrażenia i uwagi. Pamiętam, jak na zebraniu Kijowskiej organizacji NSPU ogłosił własną listę najciekawszych wydań roku. Wśród nich procentowo 40 stanowiły książki moich rówieśników. Większość z tych autorów obecnie stała się znanymi i odnoszącymi sukcesy pisarzami, inni obronili prace kandydackie i teraz dokonują swoich filologicznych odkryć. Często dzwonił do mnie, aby zaprosić na występy czy to do jednej z jednostek wojskowych Kijowa, czy do pomnika Łesi Ukrainki, czy do budynku Centralnej Rady, czy do biblioteki, czy do jakiejś placówki oświatowej — do studentów, uczniów. Prosił, abym przyprowadzała ze sobą jak najwięcej swoich przyjaciół-poetów. Tak angażował młodych ludzi do życia literackiego i społecznego Ukrainy. Tak pomagał nam uświadamiać własny udział w tworzeniu przyszłego losu naszego państwa. Ale słowo Anatolija Pohribnego nie zawsze było łagodne. Czasami stawało się ostre, niby ostrze włóczni, z którą idzie się na wroga. To wtedy, gdy na powierzchnię wyłaziły pycha, nieszczerość, podłość, duchowe pisarstwa, o których pisał, twórczość których badał, odkrywał dla siebie, a potem i dla swoich czytelników w licznych swoich pracach. Nie ma co mówić, ile sam zrobił na ukraińskiej niwie kulturalnej, równie jak i politycznej, dla przybliżenia i utwierdzenia państwowej niepodległości. O tym nie raz wspomną w tej książce inni współmyśliciele i współpracownicy Anatolija Pohribnego. A ja chcę wspomnieć teraz naszą wspólną studencką młodość, która mężniała w wirze niespokojnych lat 60., poczuwszy powiew „chruszczowowskiej odwilży”, poznała gorycz pierwszych rozczarowań w porze jej zwijania, kiedy wielu marzycielom było po-

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 8strona oryginału ↗

UPADŁ W LOCIE

Ta fotografia uwieczniła nasze przypadkowe spotkanie z Anatolijem Pohribnym na Polu Śpiewaczym, podczas obchodów 15. rocznicy Niepodległości Ukrainy — 24 sierpnia 2006 roku. Oto on, czwarty od prawej, a ja obok. Szedł naprzeciw. Jak zawsze, w kręgu przyjaciół i wielbicieli. Szczerze się ucieszył, widząc mnie, i podarował na pamiątkę swój niebieskooki, przyjazny uśmiech, który rozpromienił jego twarz. Promieniał radością: „Sława Ukrainie! A mamy jednak Nasze święto!” Jeszcze jak! To święto dla niego, wiernego syna swojego narodu, było naprawdę drogie. Wymarzył je sobie, wyhodował w swoim sercu w ślad za wieloma działaczami pięknej literatury, a odważnym na słowo „zapieczętowano usta”. Groźny, ale romantyczny i niezwykle ciekawy był to czas. Filologia ukraińska Uniwersytetu Szewczenki była centrum przyciągania dla spragnionych świeżej i niestandardowej myśli, poetyckiego słowa, twórczych spotkań z artystami. Czyż może ktoś z nas zapomnieć o wysokonapięciowym napięciu „Literackich czwartków”, na których słuchaliśmy najnowszych wierszy Iwana Dracza, Mykoły Winhranowskiego, Dmytra Pawłyczki, Petra Zasenki, Iryny Żylenko, Tamary Kołomijec i wszystkich, którzy weszli do historii literatury jako pokolenie szestdziesiątników? Aula nie mieściła wszystkich chętnych, by dostać się na takie spotkania, które trwały do rana w akademikach dyskusjami i sporami. W gorącym tyglu epoki wykuwały się także charaktery wielu moich kolegów z roku, którzy później stali się znanymi i wybitnymi ludźmi. To pisarz i działacz filmowy Łeonid Czerewatenko, poeta i dramaturg Mykoła Tomenko, pisarz i profesor Mychajło Najenko, znani pracownicy muzeów, pedagodzy, dziennikarze — wszystkich nie sposób wymienić. A jednak gwiazdą pierwszej wielkości (niech wybaczą mi wszyscy inni koledzy z roku) pozostaje Anatolij Pohribnyj, nasz Tola. Powołany przez Czas i wybrany przez Los… Mógłby pozostać chemikiem (pracował w Szostkińskim kombinacie chemicznym „Swema” po ukończeniu technikum), a on skierował go ku Słowu, w którym kochał się od małego. Przyszedł do nas pod koniec drugiego roku: przeniósł się z oddziału zaocznego. Inteligentny, skromny, zawsze wesoły i uśmiechnięty, spokojny i zrównoważony — takim przyjęliśmy go do naszej studenckiej rodziny. Wielu dziewczynom nie dawały spokoju jego niebieskie, jak chabry, oczy, ale jego prawdziwą miłością i pasją stała się nauka… Wiedział, po co wybrał za swój zawód właśnie filologię ukraińską: chciał zgłębić głębię jej nieskażonych, dzwoniących źródeł. Cały wolny od wykładów czas Anatolij pracował w bibliotekach, archiwach, uzupełniając swoją wiedzę. Jak błyskotliwie występował na seminariach i ćwiczeniach! Często z profesorami spierał się jak równy z równym. A oni u nas — same tylko nazwiska czego

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 9strona oryginału ↗

O ANATOLII POHRIBNOJEMU RYCERZ BEZ STRACHU I SKAZY

Anatolij MOKRENKO, artysta ludowy, profesor, laureat Nagrody im. Tarasa Szewczenki, laureat Nagrody Państwowej Gruzji. Myśląc o Anatoliju Pohribnym, z jakiegoś powodu nie mogę odciąć się od jednego epizodu, który bardzo mnie poruszył. Pewnego razu mój znajomy, od dawna już emeryt, nawiasem mówiąc, pułkownik byłej już milicji, który kochał się w poezji, zwłaszcza wschodniej, a i sam nieźle pisał wiersze, przeczytał mi własną balladę wierszowaną, do łez wzruszającą. Pewna wilczyca przyprowadziła w swojej norze wilczęta, wylizywała je, podnosiła matczynym mlekiem i czułością, i pewnego razu pod jej nieobecność myśliwi znaleźli norę i zabrali jeszcze zupełnie niemocne wilczęta. Kilka lat wychowywali je jak psy myśliwskie. Na jednym z polowań te już nie wilki, a psy, spotkały swoją matkę-wilczycę i rozszarpały ją na kawałki. Ta bardzo przejrzysta alegoria dotycząca ukraińskich realiów jest straszna swoją dramatycznością. Anatolij Pohribny – mój dawny przyjaciel i towarzysz, z którym łączyły mnie jedność myśli i przyjacielskie stosunki – w pełnej krasie powstał przeciwko mankurtyzmowi, który zagrażał i zagraża matce-Ukrainie. Przytoczę tylko dedykację na swojej ostatniej książce „Zechcesz – i będziesz”: „Wielce szanownemu i drogiemu Anatolijowi Mokrence, z którym od dawna łączy nas przede wszystkim, to co najistotniejsze: od Anatolija Pohribnego w jego płomiennych audycjach radiowych „Gdybyśmy uczyli się tak, jak trzeba”, w jego ostrych artykułach publicystycznych! Och, dostało się!.. Ja zaś z własnego doświadczenia mogę potwierdzić myśl Anatolija Hryhorowycza o tym, że motorem narodowego odrodzenia, powrotu ukraińskości Donbasu do ojczystego słowa musi być przede wszystkim nauczyciel szkolny. Po ćwierć wieku los znów podarował nam wspólną pracę: tym razem ze znacznie szerszą publicznością, słuchaczami Radia Ukraińskiego. Nie raz zapraszałam go do udziału w swoich programach publicystycznych „Niepodległość”, „Brzmij, ojczysta mowo!”, „Czynnik czasu”. To było komunikowanie się z milionami słuchaczy na żywo. Pamiętam błyskotliwą reakcję profesora Pohribnego na wszystkie bolesne i kłujące pytania, jego mądre i przekonujące odpowiedzi na nie. Radio było prawdziwą szkołą budowania państwa, więc profesor, jak to się mówi, był na swoim miejscu. Wtedy też zrodziło się u niego pragnienie założenia własnego autorskiego programu, gdzie mógłby odpowiadać na tysiące listów swoich zwolenników i oponentów. Jestem przekonana, że obojętnych wobec tego programu po prostu nie było. Uczył myśleć, szukać wyjścia z sytuacji, a nawet odczuwać winę za wyparcie się matczynego języka. Musimy dziękować Anatolijowi Hryhorowyczowi za te lekcje patriotyzmu, które stały się później stronami Wystąpienie przy „okrągłym stole” Proświty namiętne pragnienie. Żeby z naszą pomocą Ukraina wreszcie „zechciała – i była” pełnowartościową, pełnosilną, ukraińską. Daj, Boże, żeby stało się to jak najszybciej! Na szczęście, z miłością. 07.06.07 r.” Nie dożył. Upadł na polu bitwy. Spłonął. Stał się sztandarem walki przeciwko szarpaniu matki-Ukrainy przez jej własne dzieci, które zapomniały o świętości – jej korzeniach, jej języku, swoim obowiązku wobec niej. Poznaliśmy się z Anatolijem jeszcze w dalekich latach sześćdziesiątych, kiedy osiedlili nas niedaleko od siebie w Darnicy, na osiedlu Lisowym, które dopiero zaczynało się rozbudowywać. Zostałem nawet ojcem chrzestnym jego pierworodnej – córki Bohdanki. Imponowała mi jego autentyczność – skromność i prostota. Zajmowaliśmy się różnymi sprawami, chociaż bliskimi: on literaturą, ja – sztuką. Komunikowaliśmy się nie tak często, ale stale cieszyliśmy się z każdego spotkania. Tworzyliśmy i wychowywaliśmy młodzież: on uniwersytecką, ja – konserwatoryjną. Chylę czoło przed mądrością i męstwem, poświęceniem swojego towarzysza-bojownika, który stał się jedną z potężnych pochodni na naszej dramatycznej ukraińskiej drodze do wolności i niepodległości, do ukraińskiej państwowości we wszystkich jej narodowych wymiarach. Wrzesień, 2010 r. m. Kijów jego książek. Jestem szczęśliwa, że rozpoczynaliśmy te lekcje w Radiu Ukraińskim razem… Mówią, że nie ma ludzi niezastąpionych. Nieprawda! Odszedł – i zostawił nam pustkę. Kto może zastąpić jego niepowtarzalny głos, promień jego duszy, wysokość jego lotu? Nie mogę bez bólu w sercu wspominać naszego ostatniego spotkania. Pożegnalnego… Nieoczekiwanego… Upadł w locie. Tysiące ludzi ze wszystkich zakątków Ukrainy przyjechały pożegnać się ze swoim ulubieńcem. A on milczał – pośród morza kwiatów i łez. Po raz pierwszy. A mnie tak bardzo chciało się do niego dodzwonić: „Czemu tak wcześnie upadłeś, przyjacielu-kozaku?! Przecież konie twoje nie spętane, przecież szabla twoja nie wyszczerbiona, przecież wrogów wszystkich nie pokonano, a i świetlica ukraińska niedobudowana… Jakże bez ciebie”… Ale wszystkie wyrzuty wtedy byłyby daremne. Odleciał za krawędź nieba. I, być może, stamtąd, z wysokości, posyła nam już własny, śladem Szewczenki, wyrzut: „Gdybyśmy uczyli się tak, jak trzeba!” Na wieki wyryte są te słowa na pamiątkowym Krzyżu Kozackim, który wzniósł się nad jego wiecznym domem, nad naszą tęsknotą. Pamiętajmy! W imieniu studentów-filologów rocznika 1966 im. Franki, Emma BABCZUK, zasłużony dziennikarz Ukrainy. Walentyna HONCZAR Anatolij Pohribnyj — wybitnie szlachetny Ukrainiec, arystokrata ducha, używając jego własnego określenia — to zjawisko w naszej kulturze. Na siedemdziesięciolecie Olesia Honczara w wydawnictwie „Dnipro” ukazał się portret literacki, szkic twórczości o pisarzu, którego autorem był Anatolij Hryhorowycz Pohribnyj. Książeczka niewielkiego formatu, 240 stron. Zapragnęłam przeczytać ponownie, pod kątem dzisiejszego dnia, pracę uczonego-filologa. Znalazłam tę, podarowaną swego czasu, jeszcze za życia pisarza, książeczkę „Oles Honczar” z dedykacją badacza. Byłam poruszona przede wszystkim autografem dedykacyjnym, napisanym ręką Anatolija Hryhorowycza. Napis jest taki, pozwolę sobie odtworzyć go w całości: „Drogi Olesiu Terentijowyczu! Nic z tego, co pisałem, nie przynosiło mi tyle radości i mąk, jak praca nad tą książeczką. Pisałem ją, nieustannie czując Pańskie dobre i wymagające spojrzenie. I tak bałem się powiedzieć jakąś banalność, a tym bardziej — głupstwo. Kłaniam się nisko i dziękuję Panu za to, że miałem możliwość tak oto „po uszy” rozkoszować się światem Pańskich obrazów. To była najpiękniejsza niewola. Proszę uwierzyć, było mi żal, że praca nad rękopisem została już zakończona. I oto daruję Panu ten szkic z wielkim drżeniem i największą miłością”. 22.1.1988. Anatolij Pohribnyj. Teraz zwracam się do Pana, Anatoliju Hryhorowyczu, jako do człowieka, który jest z nami i teraz, chociaż Pan już jest gdzieś tam, w zaświatach. Pańską pracę, ten Pański szkic literacki o pisarzu, Oles Honczar wtedy wysoko ocenił, jako pracę badawczą i sumienną, tak samo jak i ja, bo to rzeczywiście napisane bez „banalności”, a tym bardziej — bez „głupstw”. A napis-autograf na książce wiele powiedział mi teraz o Panu samym, jako o człowieku. Między wierszami przeczytałam, że autor pracy — to człowiek niezwykle delikatny i sumienny, z głęboką kulturą wewnętrzną, z „potężnym polem siłowym duchowości i piękna”, które odczuwał każdy, kto czytał Pańskie prace, kto z Panem rozmawiał, czy słuchał Pańskich wykładów w audytoriach lub wystąpień w radiu przed licznymi słuchaczami. Przypomina się, jak pewnego razu Anatolij Hryhorowycz zaszedł do nas do domu, wróciwszy z konferencji naukowej z Dniepru, gdzie zebrali się naukowcy z wielu miast Ukrainy z okazji 70-lecia pisarza. Wpadł do nas, żeby opowiedzieć o tym wydarzeniu. Wtedy, chyba po raz pierwszy z bliska zobaczyłam Pohribnego. Z duszą i przejęciem opowiadał on o tym spotkaniu z naukowcami, mowa była także o pożądanym przez oboje, i pisarza, i uczonego, odrodzeniu narodowym, o innych sprawach literackich i językowych. Z rozmowy stało się jasne, że rozmawiają ze sobą dwaj ludzie, których przekonania, ich światopogląd, ich świat wewnętrzny, rozumienie wydarzeń, które się dzieją, są zbliżone, dwoje ludzi, jak mi się wtedy pomyślało, w których nie było „ziarna nieprawdy w sobie”. Ogromnymi wysiłkami ludzi młodszego pokolenia, a przede wszystkim wytrwałością Anatolija Pohribnego, został przywrócony z zapomnienia orędownik naszej kultury Borys Hrinczenko, który przez służalczą krytykę był wykluczony na wiele lat z życia duchowego Ukraińców. Z upartą wytrwałością, pokonując szalony opór urzędników, Anatolij Hryhorowycz dopiął tego, że w Kijowie jedną z ulic nazwano imieniem Hrinczenki. I wieczór jego pamięci odbył się w stolicy, i godnie uczczono utalentowanego pracownika na niwie ukraińskiej kultury, i niemało artykułów o nim publikowano. Pod podpisami Anatolija Pohribnego, Kononenki, Mowczana, a także Swerstiuka i Łubkiwskiego w 1990 roku w imieniu ukraińskiego PEN Clubu zostało złożone podanie do Komitetu Noblowskiego o „Sobór”. To podanie poszło z Ukrainy w odpowiedzi na telegram ze Sztokholmu, a także na poparcie podań naukowców i literatów z diaspory. Właśnie Anatolij Hryhorowycz przywiózł nam z Ameryki kilka kopii tych nominacji: od Towarzystwa Naukowego im. Szewczenki, od profesora Fizera z Uniwersytetu Rutgersa, od profesora Leonida Rudnyckiego z Uniwersytetu La Salle z Filadelfii, od Związku Pisarzy Diaspory „Słowo”… Anatolij Pohribnyj był na prośbę Olesia Honczara na konferencji w USA, poświęconej twórczości pisarza, który ze względu na stan zdrowia nie mógł sam jej odwiedzić. On pisemnie zwrócił się do licznych uczestników zgromadzenia, co też odczytał obecnym naukowcom z różnych stanów Anatolij Pohribnyj. Tam, w USA, zaprzyjaźnił się z wieloma naukowcami diaspory, a najbliżej zaprzyjaźnił się Anatolij Hryhorowycz z Leonidem Rudnyckim, profesorem-frankoznawcą, później nie raz Pohribnyj przyjeżdżał z nim, z profesorem Łabunką i innymi do nas na daczę w Koncza-Oziernej. Ich przyjaźń trwała aż do śmierci Anatolija Hryhorowycza. Kiedy Pohribnego zatwierdzono na stanowisko wiceministra oświaty, Oles Honczar zapisał w „Dzienniku”: „W nim oświatowcy pokładają wielkie nadzieje. Cieszę się z niego” (t. 3, s. 415). Chociaż niektórzy z urzędników ministerstwa, urzędnicy-antyukraińcy, wręcz przeciwnie, nie cieszyli się, a złorzeczyli, otwarcie syczeli mu w ślad, kiedy szedł korytarzami do swojego gabinetu. Oles Terentijowycz, wiedząc o niezbyt sprzyjającej sytuacji ze sprawami ukraińskimi, uświadamiając sobie maksymalizm poglądów Anatolija Pohribnego, martwił się o Pohribnego, słyszałam od niego: — Szybko go zjedzą! Oj, zjedzą! Nie bezpodstawnie mówiło się takie rzeczy, czyż nie wiadomo było, ilu w Ministerstwie Oświaty siedziało po gabinetach obojętnych na te sprawy, które bolały Pohribnego. Tym wielu wystarczy ciepły stołek, tym, którym „a jaka różnica w jakim języku mówić”. A Pohribnemu nie było wszystko jedno, kiedy poniżano język ukraiński, fałszowano historię narodu, znieważano naszą kulturę. Kiedy Anatolij Pohribnyj był na stanowisku pierwszego wiceministra oświaty, dzięki jego działaniom w Kijowie gwałtownie wzrosła liczba szkół z ukraińskim językiem nauczania, chociaż kosztowało go to krew i nerwy oraz — zdjęcie ze stanowiska. Ministerscy syczący w końcu dosyczeli się: wiele idei Pohribnego nie zostało zrealizowanych, mógłby jeszcze niemało zrobić dla polepszenia stanu w sferze humanistycznej. — To nasza nadzieja. Jemu by kierować Związkiem Pisarzy. Myślący profesor. Potężny talent. Występuje z blaskiem, — słyszałam takie oceny od Olesia Terentijowycza, kiedy mowa była w rozmowie o Anatoliju Pohribnym. Od swojej wnuczki Łesi (teraz ona już jest pisarką), która w latach 90. była studentką Uniwersytetu Kijowskiego, słuchała wykładów Pohribnego, według jej słów czytał on je błyskotliwie, studenci go kochali. Takie myśli i pochlebne oceny młodzieży były współbrzmiące z ocenami pisarza i przypadły mu do duszy. Dlatego kiedy jesienią 1990 roku studenci głodowali na Majdanie za radykalnymi zmianami w kraju, za dymisją ówczesnego rządu, pisarz Oles Honczar i uczony Anatolij Pohribnyj przyszli do studentów. Podzielając ich poglądy i żądania, moralnie wsparli studentów, którzy kładli swoje zdrowie na zimnym jesiennym granicie Majdanu za lepsze życie Ukraińców. Wszędzie, gdzie bywał Anatolij Hryhorowycz, czy to wykład w audytorium studenckim, czy zapisane myśli na papierze, czy wystąpienie w radiu — wszędzie Pohribnyj był na wysokości, zaciekawiał słuchaczy i czytelników swoją erudycją, swoim darem oratorskim, jego słowu wierzyli, jego słowo podnosiło, bo ono prawdziwe, przemyślane i przeżyte, ono szło od jego nieobojętnego serca, od całej duszy. Duchowy pierwiastek w człowieku, ludzkie w człowieku — to główne. Odbieranie duchowości człowiekowi, uważał, można pokonywać edukacją humanistyczną każdej osobowości. Jestem wdzięczna Anatolijowi Hryhorowyczowi, że już po śmierci Olesia Honczara na jego 80-lecie opublikował swój artykuł w zbiorku na tę datę: „Nie całkiem według podręcznika” z podtytułem do artykułu o Olesiu Honczarze: „Początek życiowej próby”. Dotknął on w artykule tych oszalałych od samowoli młodzieńców i dziewcząt, którzy tłukli się po koryfeuszach naszej literatury, przekreślając wszystkie osiągnięcia pisarzy starszego pokolenia w dobie władzy radzieckiej, zwłaszcza dostało się Olesiowi Honczarowi, a niektórzy z nich jeszcze do tej pory się tłuką. Anatolij Pohribnyj argumentowanie i przekonująco obalał wszystkie ataki i oskarżenia tych krytykantów i krytykantek, którym brud i ciemność bliższe niż czysty i jasny pierwiastek w człowieku. W „Dzienniku” z 2 lipca 1994 roku Oles Honczar zapisuje: „...Odzwierzęceni szowiniści czynią rozprawy nad demokratami... Wśród demokratów Pohribnyj wyróżnia się energiczną konsekwencją, dlatego przeciwko niemu ataki są szczególnie ostre. Dzisiaj wysyłam telegram do Prezydenta w obronie profesora Pohribnego, chociaż wątpię, czy to da efekt (przecież rozprawy czynią się „za wiedzą”...). A Blok Demokratyczny milczy, wszyscy milczą, więc czy wiele znaczyć będzie mój samotny protest?”. Przekazy Anatolija Pohribnego na kanale radia „Kultura”, które miały tytuł: „Gdybyśmy uczyli się tak, jak trzeba”, miały szalony sukces u radiosłuchaczy. Te słowa wyryte są na jego nagrobnym pomniku z kozackim krzyżem: „Gdybyśmy uczyli się...”. Gdybyż posłuchali, gdybyż wzięli sobie do serca Ukraińcy, to, pewna, Ukraina dzisiaj byłaby inna. Na niwie humanistycznej Anatolij Pohribnyj dawał z siebie wszystko, do końca, dlatego też wcześnie odszedł z życia, odszedł w wieczność. 16 września 2010 r.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 10strona oryginału ↗

WOLA DUCHA Aleksandrowi Potebni — 175

— Myrosławie Antonowyczu, rozpocznijmy rozmowę o wielkim ukraińskim działaczu od jego rodowych korzeni i środowiska kulturowego. Bo Ołeksandr Potebnia uformował się jako człowiek w tradycji rodowej, a wszystkie jego osiągnięcia naukowe stały się rezultatem głębokiego badania reliktów tradycji kulturowej własnego narodu. — Ołeksandr Opanasowycz Potebnia urodził się 22 września (według nowego stylu) 1835 r. na chutorze Maniów, w pobliżu wsi Hawryliwka w powiecie romeńskim guberni połtawskiej (obecnie wieś Hryszyne w rejonie romeńskim obwodu sumskiego). Jego ród należał do kozackiej starszyzny wojskowej średniej rangi. Dziadek Ołeksandra — potomek zaporoskich kozaków, w XVIII w. otrzymał tytuł szlachcica. Zgodnie z tradycją rodową, do służby wojskowej został zaliczony także ojciec Ołeksandra — Opanas Potebnia. Dlatego też swoich synów zapisywał do korpusu kadetów. Kiedy nadszedł czas oddania także Ołeksandra do służby, jego matka — Marija Iwaniwna zaprotestowała. Postanowiono, że chłopiec będzie uczył się w gimnazjum i mieszkał w rodzinie wuja ze strony matki — Ołeksija Markowa, który pracował w mieście Radomiu, w Polsce. Do siódmego roku życia Ołeksandr znał tylko ojczysty — ukraiński oraz rosyjski, a w gimnazjum radomskim językiem podstawowym był polski. Dlatego wuj Ołeksij przez dwa lata przygotowywał chłopca w domu i dopiero w wieku dziewięciu lat Ołeksandr poszedł do pierwszej klasy gimnazjum. Przez całe życie O. Potebnia utwierdzał się w przekonaniu, że dzieci powinny uczyć się wyłącznie w języku ojczystym. Co więcej, uważał za szkodliwe nawet zapoznawanie się z językami obcymi we wczesnym dzieciństwie. „Jeśli później nie przerażała mnie gramatyka, to sądzę, że dlatego, iż za młodu nie znałem żadnych podręczników gramatycznych” — pisał O. Potebnia w źródłach autobiograficznych. W 1851 r. O. Potebnia wstąpił na wydział prawny Uniwersytetu Charkowskiego, lecz już po roku przeszedł z drugiego roku prawa na pierwszy rok wydziału historyczno-filologicznego — tutaj ponownie znalazł się w żywiole języka dzieciństwa. Wpływ tego czynnika, a także zorientowanie środowiska studenckiego na historię i literaturę narodu ukraińskiego, stały się impulsem do uświadomienia sobie przez młodzieńca swojego powołania. — Właśnie przeszliśmy do zrozumienia misji społecznej Uniwersytetu Charkowskiego — jednego z najdawniejszych ośrodków ukraińskiej edukacji i nauki. — Dla wykładowców i studentów Uniwersytetu Charkowskiego pierwszej połowy XIX w. charakterystyczne jest zamiłowanie do ukraińskiej pieśni. Inspiratorami byli pisarz H. Kwitka-Osnowjanenko oraz znani uczeni filolodzy I. Srezniewski, M. Kostomarow. W drugiej połowie XIX w. ich idee rozwijał poeta i folklorysta A. Metłynski, który był wykładowcą O. Potebni. Właśnie wtedy A. Metłynski przygotowywał do wydania zbiór „Narodnyje jużnorusskije piesni” (1854) — główne dzieło swojego życia. Studenci pomagali mu zbierać do niego teksty pieśni, które przyciągały uwagę młodzieńców do żywego języka ludowego. Również później O. Potebnia zbierał folklor nie tylko do swoich prac o twórczości ludowo-poetyckiej, ale także do studiów lingwistycznych. Zapisał ponad trzysta ukraińskich pieśni ludowych, był ich nosicielem, a „z głosu profesora Potebni” zapisywał pieśni M. Łysenko. Pieśni ludowe, bajki, zaklęcia, przysłowia, powiedzenia stały się materiałem do jego obserwacji nad procesami kształtowania się i rozwoju ludzkiej psychiki, myślenia i języka. Wymienię główne prace uczonego w dziedzinie literatury ludowej: „O niektórych symbolach w słowiańskiej poezji ludowej”, „O mitologicznym znaczeniu dawnych obrzędów i wierzeń”, „O ogniach kupałowych i pokrewnych im wyobrażeniach”, „Ukraińska pieśń ludowa według spisu XVI w.”. O. Potebnia rozpatruje twórczość ludową w organicznej jedności z kulturowym samorozwojem narodu, jego moralnością. — Właśnie w tej tradycyjnej podstawie kultury ludowej tkwi źródło nieprzemijającej wartości i ogólnoludzkiego znaczenia osiągnięć naukowych „olbrzyma myśli i słowa”, jak nazwał O. Potebnię M. Sumcow. I właśnie na Uniwersytecie Charkowskim nastąpiło uformowanie się samego uczonego oraz szkoły naukowej Potebni. — Zaraz po ukończeniu uniwersytetu O. Potebnia rozpoczął działalność pedagogiczną jako nauczyciel języka rosyjskiego w gimnazjum, jednocześnie prowadząc badania naukowe. W 1860 r. nazwisko O. Potebni stało się znane w kręgach naukowych: w „Żurnale Ministerstwa narodnogo proswieszczenija” opublikowano jego słynną pracę „Mysl i jazyk”, gdzie uczony uzasadnił nierozerwalną jedność myślenia i języka. W 1861 r. został zaproszony na Uniwersytet Charkowski do prowadzenia kursu z historii języków wschodniosłowiańskich. W latach 1862—1863 O. Potebnia przebywa na stażu naukowym w Czechach, Niemczech, Austrii. Po powrocie pracuje jako docent katedry językoznawstwa słowiańskiego, a od 1875 r. jako profesor katedry języka i literatury rosyjskiej Uniwersytetu Charkowskiego. Uświadamiając sobie swoją odpowiedzialność przed młodzieżą studencką, Ołeksandr Opanasowycz dążył do prowadzenia swoich kursów w sposób przystępny i interesujący, łącząc teorię z praktyką. Jego wykłady cieszyły się wielkim powodzeniem wśród studentów, mobilizując ich do twórczych poszukiwań. O działalności pedagogicznej O. Potebni na Uniwersytecie Charkowskim zachowały się wspomnienia jego uczniów W. Charcijewa, A. Wietuchowa, W. Lezina, L. Szepelewicza, D. Owsianiko-Kulikowskiego i in. — Jeden z najbardziej utalentowanych uczniów i naśladowców O. Potebni D. M. Owsianiko-Kulikowski, pochodzący z Kachowki, ukraiński językoznawca i literaturoznawca, historyk kultury, pozostawił niezwykle wnikliwą charakterystykę swojego nauczyciela. W szczególności podkreślał lakoniczność języka potocznego i naukowego profesora: „nie tylko jako naturalna cecha jego mowy, ale także jako świadomie przemyślana i konsekwentnie wprowadzana maniera wykładu: jego styl stylizowany w duchu lakonizmu… W stylu i — szerzej — w manierze literackiej Potebni wyczuwa się powściągliwość czy panowanie nad sobą uczonego i płynie głęboka prawdziwość myśliciela. Wyczuwa się też coś innego: szacunek do czytelnika… „Szacunek do czytelnika” był u niego cząstkowym przejawem ogólnej cechy — szacunku do ludzkości w jej całości, w jej przeszłości, teraźniejszości i przyszłości, w jej ewolucji, w jej postępie”. Właśnie z tego wysokiego szacunku do duchowej istoty człowieka i do ideałów ludzkości wynika wielka wymagalność wobec samodzielnej siły i żywotności narodu. Z „narodową boleścią i goryczą sarkazmu” Potebnia mówił o swoim narodzie: „Materiał etnograficzny, a nie naród!”, mając na myśli dobrowolne wyrzeczenie się przez Ukraińców godnego ludzkiego życia i utratę odporności oraz samodzielnej siły wobec zalewu rusyfikacji. I brał za przykład Czechów, którzy stanowczo przeciwstawiali się germanizacji. Sam O. Potebnia miał „charakter prosty i niezależny”, „w nim słychać wielką siłę ducha, wysoki ład duszy”. Wola ducha oraz samodzielność myśli, antydogmatyzm i antyklerykalizm — oto istotne cechy światopoglądu, całego życia, działalności naukowej i społecznej Potebni: „Wolnej twórczości nie ma miejsca w środowisku, gdzie myśl jest związana obowiązkowymi wierzeniami, skuta dogmatami i zastraszona religijnymi lękami. Twórczość ludzka, artystyczna, naukowa, filozoficzna, a nawet religijna, rozkwita tylko na gruncie wewnętrznej woli ducha, która jest nawet ważniejsza od zewnętrznej, będącej dla niej częściowo sprzyjającym warunkiem rozwoju, częściowo jej naturalnym skutkiem”. „Brońcie nie nauki, a wolności — i sami bądźcie wewnętrznie wolni”, — nauczał profesor. Ten imperatyw Potebni jest współbrzmiący z myślą Kulisza: „Bądźcie samodzielną siłą, a nie narzędziem cudzej siły”. Wewnętrzna wola ducha — oto w czym tkwi istota fenomenu O. Potebni, który, podobnie jak P. Kulisz, uosabia duchowy typ Ukraińca i reprezentuje tradycyjne zasady naszego światopoglądu. Światopogląd O. Potebni uformował się w całości na tradycyjnej podstawie światopoglądowej kultury ukraińskiej pod wpływem filozofii praktycznej H. Skoworody, a także filozoficzno-lingwistycznego systemu niemieckiego pedagoga i językoznawcy W. Humboldta. — Dla światopoglądu i myślenia O. Potebni charakterystyczne są trwała autonomia, niezależność, przenikanie w samą istotę zjawisk. Na korektę orientacji światopoglądowych Ołeksandra bardzo wpłynęła tragiczna śmierć młodszego brata Andrija, który zginął w 1863 r. po stronie polskich powstańców w walce z rosyjskimi wojskami karnymi. Biorąc czynny udział w ukraińskim ruchu społecznym, w szczególności w jego radykalnym nurcie, O. Potebnia stopniowo uświadamia sobie przewagę przemian ewolucyjnych w życiu społecznym i wyznaje wielką przekształcającą rolę wychowania, edukacji, nauki — kultury w całości. Temu właśnie poświęcił całe swoje pełne poświęcenia życie. Powszechnie znany jako lingwista, lecz mniej znany jako filozof i psycholog, O. Potebnia wykazał głęboką wiedzę w kwestiach filozofii języka, dziecięcej psychologii etnicznej oraz psychologii twórczości. Uczonego niepokoiła przede wszystkim kwestia edukacji ludowej, wspierał pracę szkół niedzielnych, opracował program kursu ogólnokształcącego dla dzieci w młodszym wieku szkolnym i z przekonaniem trzymał się stanowiska, że początkowe wychowanie i edukacja obowiązkowo muszą odbywać się w języku ojczystym. Jeszcze w 1860 r., pracując jako nauczyciel, O. Potebnia opracował „Elementarz”, w którym szeroko wykorzystał dorobek ukraińskiej etnopedagogiki do wychowania dzieci na zasadach moralności ludowej. W swoim podręczniku O. Potebnia zrezygnował z tekstów religijnych i grafiki cerkiewnosłowiańskiej oraz zastosował ukraiński alfabet — fonetyczną pisownię Kulisza, którą ten po raz pierwszy wprowadził w swojej „Gramatce” (1857). Ale „Elementarz” O. Potebni spotkał taki sam los, jak szkoły niedzielne, zakazane w 1862 r. Rękopis zachował towarzysz O. Potebni W. Hawrysz, a podręcznik opublikowano dopiero w 1899 r. w dodatku do czasopisma „Kijewskaja starina”. Publikacja miała ważne znaczenie dla doskonalenia ukraińskich podręczników oraz rozwoju teorii i praktyki nauczania czytania i pisania na Ukrainie w języku ojczystym na początku XX w. „Elementarz” O. Potebni powstał jednocześnie z elementarzem „Rodnoje słowo” K. Uszyńskiego i mają one wiele wspólnego. Obaj pedagodzy koncentrują uwagę na znaczeniu języka ojczystego w wychowaniu i edukacji, podkreślają decydującą rolę matki w nauce języka i rozwoju dziecka oraz przygotowaniu go do życia i dowodzą, że rozwój duchowy dziecka jest nierozerwalnie związany z rozwojem jego zdolności językowych. — Te psychologiczno-pedagogiczne idee są aktualne dla dzisiejszej edukacji i życia społecznego. Niezaprzeczalne argumenty przeciwko politycznej ingerencji w delikatną sferę myślenia i mówienia, w szczególności przeciwko doktrynie dwujęzyczności, która jest niezwykle szkodliwa dla dzieci wczesnego wieku, O. Potebnia uzasadnia w pracy „Język i narodowość”: „Znajomość dwóch języków we wczesnym wieku nie jest opanowaniem dwóch systemów obrazowania i komunikowania tego samego kręgu myśli, a wręcz przeciwnie, rozdwaja ten krąg i z góry utrudnia osiągnięcie całościowości światopoglądu, przeszkadza naukowej abstrakcji. …Wpływ dwujęzyczności na szersze warstwy ludności, niemal na całe… narody, …ja myślę, również jest zły”. Uczony przekonująco dowiódł, że wynarodowienie (denacjonalizacja) jest identyczne z psychicznym i duchowym rozkładem oraz upadkiem osobowości. — O. Potebnia opracował założenia o jedności świadomości i języka, na ogromnym materiale pokazał główne etapy rozwoju świadomości językowej narodu ukraińskiego, odkrył historyczne kształtowanie się i zmianę różnych form myślenia — mitologicznego, naukowego i poetyckiego. — Niezwykle wnikliwie O. Potebnia pojął sekwencję przejawiania się myślenia, języka i mówienia (wypowiadania się), obalając tym samym logokratyczną mitologemę „Na początku było słowo”. W pracy „Z wykładów z teorii literatury” O. Potebnia odkrył indywidualną naturę myślenia poprzez „istnienie w człowieku szczególnego rodzaju asocjacji myśli”. A „w języku człowiek obiektywizuje swoją myśl i dzięki temu ma możliwość zatrzymywania tej myśli przed sobą i poddawania jej opracowaniu”. A „mówić oznacza nie przekazywać swoją myśl innemu, a tylko wzbudzać w innym jego własne myśli”. — O. Potebnię przyciąga psychologiczna natura nie tylko poszczególnej twórczej osobowości, ale i zbiorowej twórczości artystycznej: „Soki przeszłości, żyjąc w ludowym światopoglądzie, żywią duszę współczesnego człowieka, w tym i najwyższe przejawy jej twórczego intelektu. Artysta, który traci żywe związki z narodem, ma tylko jedną drogę — twórczy upadek”. Przemyśliwując program językowy romantyzmu oraz studiów etnograficznych M. Maksymowycza i P. Kulisza, O. Potebnia pojął wysokie wymiary ducha ludowego, a poprzez własne doświadczenie psycholingwistyczne odkrył historię narodu jako wspólnoty duchowej. — Właśnie współtwórcy „programu językowego” narodu ukraińskiego, w szczególności P. Kulisz i O. Potebnia, we wspólnocie duchowej widzą zbiorową osobę narodu z całościowym sercem, duszą i świadomością. Dla przeciwdziałania wynarodowieniu i odtworzeniu zbiorowej osoby narodu niezbędny jest moralno-wolicjonalny potencjał samodzielnej siły i woli ducha każdego z nas, co jednocześnie jest gwarantem skuteczności twórczej osobowości we wspólnocie duchowej narodu. — Ołeksandr Opanasowycz bronił prawa zachowania i przemiany energii… Odszedł z tego świata 11 grudnia 1891 r. w Charkowie, gdzie został pochowany. Pozostawił po sobie dwóch godnych ojca synów: Ołeksandr (1868—1935) — ukraiński uczony elektrotechnik; Andrij (1870—1919) — ukraiński botanik-genetyk. Ołeksandr Opanasowycz Potebnia — wielki ukraiński uczony-encyklopedysta: językoznawca, filozof, psycholog, folklorysta, etnolog, literaturoznawca, pedagog, profesor Uniwersytetu Charkowskiego, członek korespondent Petersburskiej Akademii Nauk oraz członek Czeskiego Królewskiego Towarzystwa Nauk w Pradze. O. Potebnia — współtwórca kierunku psychologicznego w językoznawstwie słowiańskim i twórca poetyki lingwistycznej; autor prac z zakresu językoznawstwa ogólnego, semantyki, etymologii, dialektologii, gramatyki, fonetyki, akcentuacji, etnologii, folkloru, teorii literatury, o pochodzeniu języka oraz o związku języka i myślenia. Dzięki naukowemu poświęceniu O. Potebni filologia ukraińska stała się szczególnie znacząca w świecie słowiańskim i wyszła na poziom ogólnoświatowy. O. Potebnia osiągnął wybitne sukcesy w badaniu ludowej twórczości poetyckiej, wierzeń ludowych i zwyczajów, a nowymi podejściami teoretycznymi do badania zjawisk myślenia, języka, kultury wyprzedził swój czas. Jako działacz społeczny O. Potebnia stał się jednym z założycieli Hromady Charkowskiej oraz Charkowskiego Towarzystwa Historyczno-Filologicznego, którego był przewodniczącym od 1877 do 1890 r. Rozmowę o fenomenie Ołeksandra Potebni i aktualności jego przemyśleń prowadzą kulturozof Ołeksander SZOKAŁO oraz psycholog Myrosław MACIJKIW.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 11strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

Kociubynska, a także Nina Marczenko — matka dziennikarza Wałerija Marczenki, który zginął w nowoczesnym Gułagu. „Liczna sala na stojąco witała laureatkę, wielu osobom w oczach błyszczały łzy — pisała naoczna świadkini wydarzenia. — W słowach mówców brzmiał podziw dla odwagi pani Kruszelnickiej i bezmierna wdzięczność za jej trud” („Ukrainśke słowo”, 2004, 7-13 kwietnia). Bo książka „Rubały lis…” to poruszająca opowieść o golgotowym losie rodziny Kruszelnickich (i Lewickich), która w maju 1934 roku wyjechała do Charkowa, a już w grudniu 25-letni Taras i 29-letni Iwan (ojciec Łarysy) zostali rozstrzelani, babcia Marija Słobodiwna-Kruszelnyćka z żalu zmarła tam, w Charkowie, a Halinie Lewickiej, która z powodu choroby została w Galicji, z niemałym trudem (pomagały żony Piłsudskiego i Maksyma Gorkiego) latem 1936 roku udało się sprowadzić ośmioletnią Łarysę do domu… Najwyraźniej w tym Boża opatrzność. Łarysa wróciła, by ukończyć historyczno-co mam robić ja…” (oczywiście Łarysa odmówiła i znaleziono inny sposób karmienia ptaka). Czy opowiastka o pająku z zachłannymi oczyskami i wielkim wypukłym brzuchem, który często gospodarował na łóżku Łarysy. Jej „przyszło na myśl: to postać jednego z czołowych ideologów i kierowników hitlerowskiego rządu”. Iwona nazwała go „Göring”. Było to w akademiku już wspomnianego zakładu metalurgicznego na południu Niemiec. „Wszyscy, którzy byli w pokoju, przybiegli do mnie. Zobaczywszy pająka, długo rżeli i zaraz chcieli go udusić. Ale ja nie pozwoliłam, uważając, że pająk nie jest winny swego podobieństwa do Göringa, a co ważne, robi dobrą robotę: zjada pluskwy”. * * * Druga połowa książki poświęcona jest głównemu zawodowi Łarysy Iwaniwny — archeologii, przygodom podczas wykopalisk, popularyzacji tej szczególnej nauki poprzez opowieści uczestników ekspedycji, głównie studentów i uczniów starszych klas. Są to, między innymi, „Pięć rozmów o archeologii”, o archeologicznych osobliwościach tej czy innej epoki, znaleziskach w różnych regionach Ukrainy, o cudownym Trypolu, ponieważ Łarysa Kruszelnyćka również brała udział w badaniach terenowych tej epoki pod kierownictwem sławnej trypoloznawczyni Tetiany Passek. Jednak i w tych archeologicznych rozdziałach (w książce nazwanych „częściami” — w sumie jest ich sześć) nie obyło się bez zwierząt, bez kur-mam, które wygrzewały pod skrzydłami kocięta, a potem prowadzały po podwórku, uważając je za swoje dzieci. Wzrusza opowieść o tym, jak archeolodzy z miejscowymi mieszkańcami pielęgnowali rannego bociana; o białym koniu, który wieczorem nagle pojawił się na leśnej polanie przed oczami zdumionych Łarysy Iwaniwny i jej pomocnicy Mariany i, usłyszawszy walc z ich tranzystora, zaczął tańczyć, rozwiewając ogon i grzywę. Z czasem wyjaśniło się: to był stary koń, którego spisano z cyrku i wypuszczono na wolność… Jeszcze jedna komiczna scena podczas badań na Naddniestrze — rozmowa z milicjantami, którzy byli oburzeni, że na znakach drogowych pod lasem ktoś przemalował sarny na „słonie”. A w rzeczywistości — na mamuty. I zrobili to zapewne dowcipni archeolodzy-sąsiedzi, „paleolitycy”, którzy pracowali we wsi Mołodowe. „Ale my — mówi Łarysa Iwaniwna — nie zdradziliśmy naszych kolegów i nie podzieliliśmy się z milicją naszymi przypuszczeniami”. * * * W podsumowaniu można powiedzieć, że książka „Zwirata u mojemu żytti” jest ciekawa zarówno dla dzieci, jak i dla dorosłych. Mnie osobiście, oprócz wspomnianego wyżej, ciekawie było dowiedzieć się, że panie w okresie międzywojennym lubiły grać w tenisa, siatkówkę, a nawet w golfa; że kiedy w Wierzchnim Synowidnem rozpoczął się sianokos, to pomagać kosiarzom spieszyli także tamtejsi wczasowicze — akademik Wasyl Szczurat i profesor Iłarion Swencicki. „Oni — podkreśla Łarysa Kruszelnyćka — nie bali się, że praca z chłopami obniży ich autorytet. Nie. On zachowa się na wieki”. I paralela ze współczesnym tak zwanym „elitarnym państwem”, które „uważa pracę fizyczną i kontakt z ludźmi za poniżające dla siebie. W każdym razie, w jakichkolwiek elitarnych „tuszowkach” by się nie kręcili, ludzie i tak o nich zapomną. Raz i na zawsze, razem z ich pieniędzmi”. Albo wzmianka o kubańskich kozakach. Oni — taki był zamysł rosyjskich imperialistów — 3 września 1914 roku wkraczali do Lwowa jako pierwsi. Jako bracia-Ukraińcy, „wyzwoliciele”. Ten sam polityczny chwyt miał zadziałać i we wrześniu 1939-go. Przodujące bolszewickie oddziały, które weszły do miasta, były zmęczone, brudne, lecz „już w południe — pisze Łarysa Iwaniwna — po brukach Lwowa zatętniły kopytami wspaniałe białe, gniade i kare konie, ich jeźdźcy, zupełnie inaczej ubrani niż ci pierwsi żołnierze, wyglądali bardzo ładnie. Mama mówiła, że to kubańscy kozacy. Witać kozaków wybiegło wielu ludzi, wymachiwali chustami, kwiatami — cieszyli się, że wreszcie pozbyli się polskiego panowania”. I jeszcze jedna osobliwość książki Łarysy Kruszelnyćkiej: ozdobiła ją swoimi ilustracjami sama autorka. Te „dziecięce” rysunki nadają autorskim opowieściom romantycznego kolorytu, tworzą intymno-twórczą aurę. Bo umieć pisać, rysować, rozumieć i dbać o „braci naszych mniejszych” w latach rozruchów, przeprowadzek, wojen — znaczy kochać życie we wszystkich jego przejawach, być człowiekiem integralnym. I jakże marni na tym tle są wszelcy moderniści czy postmoderniści, których małostkowo-wulgarne pisma wychwalają poszczególne gazetki, podczas gdy obok pulsuje żywa, pełnokrwista, poruszająca literatura. „Zwirata u mojemu żytti”, jak i wspomnienia „Rubały lis…”, są wśród niej.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 11strona oryginału ↗

ŁARYSA KRUSZELNYCKA WŚRÓD ZWIERZĄT, I NIE TYLKO…

Petro SZKRABIUK, pisarz, doktor nauk historycznych, m. Lwów 1 Do niedawna — przynajmniej do 1991 roku — znaliśmy Łarysę Kruszelnycką jako starszego pracownika naukowego Instytutu Ukrainoznawstwa im. I. Krypiakewycza NAN Ukrainy, organizatorkę i kierowniczkę licznych ekspedycji archeologicznych na Podniestrzu, na Wołyniu Zachodnim i Bukowinie, w wyniku których odkopano bogate w znaleziska osiedle z X—VII wieku p.n.e. (a jest to wczesna epoka żelaza) koło wsi Neporotowe w rejonie sokiriańskim obwodu czerniowieckiego; odkryto w Karpatach na Huculszczyźnie ośrodki wydobycia soli; znaleziono w rejonie halickim w obwodzie iwanofrankiwskim (wieś Bowszów) celtyckie mieszkanie… I takich znalezisk, w większości sensacyjnych, jest cały szereg, o czym wymownie świadczą i poszczególne publikacje naukowe: ponad 120, i 9 monografii (niektóre współautorskie), i artykuł o Łarysie Iwaniwnie w niemieckojęzycznej encyklopedii o wybitnych archeologach Europy (1967). Ale w 1991 roku, po obronie pracy doktorskiej z archeologii (temat: “Północno-Wschodnie Podkarpacie w epoce późnego brązu i wczesnego żelaza: Problemy procesów etnokulturowych”) Łarysa Iwaniwna zgodziła się objąć we Lwowie Bibliotekę Naukową im. Wasyla Stefanyka NAN Ukrainy — jedną z największych w Europie. Dla niektórych wydawało się to dziwne: archeologia, którą nazywają także “podziemnym archiwum”, — i biblioteka akademicka; jaki tu związek? A związek jest bezpośredni: tkwi on w wszechstronnym — ogólnie humanistycznym — wykształceniu Łarysy Iwaniwny, w jej odpowiedzialności narodowej, patriotyzmie i genach. Po pierwsze, ta aktywna, nieprzeciętna kobieta odziedziczyła po rodzicach nie tylko zdolności naukowo-organizacyjne, co wyraźnie przejawiło się w ekspedycjach archeologicznych, ale także zdolności artystyczne, przede wszystkim literackie, chociaż miała i ma talent do rysowania i muzykowania. Wszak jej dziadek, Antin Kruszelnycki — pedagog, redaktor, prozaik; ojciec Iwan — poeta, historyk sztuki, grafik; matka, Hałyna Łewycka, — pianistka. Także babcia, Marija Słobodiwna-Kruszelnycka, była znaną w Galicji artystką i pisarką — i właśnie jej wdzięczna wnuczka, Łarysa Kruszelnycka, jeszcze podczas swojego dyrektorowania w bibliotece, poświęciła opowieść “Rąbali las… (Wspomnienia galicjanki)”, którą w 1990 roku w numerach 3—5 opublikował magazyn “Dzwin”. Dlatego przejście do biblioteki naukowej było organiczne. Dalsze odkrycia w archeologii pozostawiła młodszym, sama zaś oddała się nowej pracy. A okazała się ona nie mniej skomplikowana niż organizowanie i prowadzenie w radzieckim zaideologizowanym i zbiurokratyzowanym czasie wykopalisk. “Na przykład, całkowity brak pieniędzy w 1997 roku, kiedy przez ponad pół roku nie otrzymywaliśmy ani kopiejki na pensje, — opowiadała Łarysa Iwaniwna. — I właśnie wtedy jak na złość rzucono na nas wszystkie możliwe kontrole finansowe, które terroryzowały bibliotekę przez cały rok. Karano nas grzywnami za posiadanie wewnętrznego kserokopiarki (to wtedy, gdy we wszystkich bibliotekach świata setki kserokopiarek stoją na korytarzach), za jakąś farbę, która nie wiadomo kiedy była w bibliotece, a nawet za niewypłacenie pensji (!). Były sądy, trzeba było jechać do “głównego podatkowca”, do prokuratora generalnego, do ambasadorów innych krajów, którzy ratowali właśnie wtedy skradzione atlasy (także dziwny zbieg okoliczności…). Wszystkim bibliotekarzom było jak nigdy ciężko; w magazynach książek wilgoć, w czytelniach zimno, dostarczanie książek czytelnikom bez odpowiedniego transportu nie jest łatwe — a mimo to wytrzymali. Znaleźli się nieobojętni darczyńcy: Omelan i Tetiana Antonowyczowie, rodzina Tytłów, W. Doroszenko-Wasylyszyn, Marian Kocz, Ukraińskie Związki USA. Dzięki ich darowiznom wyremontowano kapitalnie główny gmach biblioteki, pomieszczenia działu rzadkich książek, zrekonstruowano zrujnowaną dawną szkołę przy ul. Kowżuna, w której umieszczono dział periodyków. Biblioteka nabrała europejskiego wyglądu. “Dlatego kiedy nas pytają: “Jak wy to zdołaliście zrobić?” — my, — mówi Łarysa Iwaniwna, — używamy czysto studenckiego wyrażenia (żeby nie zapeszyć…) i odpowiadamy: “Po cichu!” Ale za tym “po cichu” stały napięte dni, nieprzespane noce i marzenia o wydaniu wspomnień “Rąbali las…” osobną książką. I w połowie 2001 roku to się udało. Książka wyszła w znikomym nakładzie — 250 egzemplarzy, dlatego kilkakrotnie ją wznawiano, ponieważ popyt na nią codziennie rósł. Wiosną 2004 roku autorka otrzymała Międzynarodową Nagrodę Literacko-Artystyczną imienia Ołeny Telihy, laureatkami której były już takie mistrzynie słowa, jak Lina Kostenko, Mychajłyna wydział Lwowskiego Uniwersytetu, zostać pod kierownictwem Markijana Julianowycza Smiszki znanym archeologiem, prowadzić w ciężkich warunkach bibliotekę akademicką, a jesienią 1997 roku odwiedzić złowieszczy Sandarmoch w Karelii, gdzie sześćdziesiąt lat temu, w 1937 roku, czerwoni wandale rozstrzelali samego Antona Kruszelnyckiego oraz jeszcze dwóch synów — Bohdana i Ostapa, a także córkę Wołodymyrę. I żeby opowiedzieć o wszystkim w przejmującej książce “Rąbali las…” — parafrazując powieść dziadka Antona “Rąbią las”. A także powrócić do tematu swojego dzieciństwa i archeologii w nowej książce “Zwierzątka w moim życiu” (Lwów: Astrolabia, 2009). 2 Żył-był pies-owczarek o niezwykłym imieniu Lokarno. Bardzo kochał swoją małą właścicielkę, pozwalał wykonywać z nim różne ćwiczenia. Kiedy do jej rodziców przychodzili goście, to on “podchodził do każdego i kładł głowę na kolana, długo patrząc w oczy”. Ale kiedy z rewizją — przeszukaniem — “przychodziła policja, Lokarno szalał, wściekał się jak dzikie zwierzę”. Tak samo “nie rozumiał różnicy klasowej między defensywą a NKWD: jednakowo nienawidził ludzi w mundurach policjantów i czekistów. Po prostu wspinał się na ścianę z wściekłości”. A potem — to było w 1934 roku w Charkowie — Lokarno zginął: ktoś go śmiertelnie uderzył. I po 75 latach jego dawna właścicielka, Łarysa Kruszelnycka, poświęciła swoją drugą książkę (“Zwierzątka w moim życiu”. — Lwów: Astrolabia, 2009) “pamięci owczarka Lokarna, oddanego psa, przyjaciela i strażnika mojego dzieciństwa”. Poprzedniej książki “Rąbali las… (Wspomnienia galicjanki)” nie można czytać spokojnie; wyszła ona w 2001 roku, chociaż z jej tekstem czytelnik zapoznał się jeszcze wcześniej — w magazynie “Dzwin” (1990, nr 3—4). Wkrótce była Międzynarodowa Nagroda Literacko-Artystyczna imienia Ołeny Telihy i kilka wznowień, bo w tej przejmująco-prawdziwej książce autorka opowiedziała o golgotowym losie swojej ufnej rodziny, która w maju 1934 roku wyjechała do Charkowa i prawie cała (6 osób, wśród nich i ojciec Łarysy Iwaniwny) została zniszczona przez bolszewickich wandali. Tę straszną listę uzupełniła także babcia Marija Słobodiwna-Kruszelnycka, która, nie wytrzymawszy strasznego ciężaru strat, w sierpniu 1935 roku również przedwcześnie odeszła z życia… Natomiast Hałyna Łewycka, żona Iwana Kruszelnyckiego, z powodu choroby została w Galicji — i jej z niemałymi trudnościami (pomagały wdowa po Piłsudskim i przewodnicząca Politycznego Czerwonego Krzyża ZSRR Kateryna Pieszkowa) latem 1936 roku udało się sprowadzić ośmioletnią Łarysę do domu… * * * Już w tej pierwszej książce, przytaczając liczne dokumenty i świadectwa naocznych świadków, Łarysa Iwaniwna wykazała niewątpliwy talent nie tylko pamiętnikarki, ale i pisarki, która włada żywym słowem, umiejętnością akcentowania tego, co najważniejsze, przy tym nie unikając wymownych szczegółów; potrafi celowo skomponować utwór, chociaż „moja opowieść nie ma ciągłości, jak w większości opublikowanych pamiętników – zaznacza ona – a składa się z oddzielnych epizodów czy też fragmentów, które są jedynie ułożone w chronologicznej kolejności”. Taką zasadą kompozycyjną Łarysa Iwaniwna posługuje się w książce o zwierzętach. Jednocześnie są to wątki dotyczące różnych okresów życia autorki: w górskim miasteczku Skole na Lwowszczyźnie (po powrocie rodziców z Wiednia), później we Lwowie, a podczas II wojny światowej – w Wiedniu i Stuttgarcie, wreszcie – na południu Niemiec, w Meersburgu, gdzie nieletnia Łarysa pracowała w ogromnej hucie. Przez wszystkie te lata członkami rodziny małej, a potem dorosłej Łarysy, ulubionymi byli nie tylko jej krewni, ale i domowe zwierzęta: psy (przede wszystkim niezapomniany Locarno), kot, zaskrońce, wrona, małpka Frusia, koźlątko, nawet oswojona myszka – i wszystkie ze swoimi charakterami i wybrykami. Powiedzmy, miejska suczka Ducha, słysząc romanse, „cudownie śpiewała”, czyli cienko wyła… Duchę babcia kupiła w Wiedniu za dwa miliony (!) austriackich koron, bo to, po I wojnie światowej, był czas niepohamowanej inflacji. Tak samo (kiedy Łarysa podczas II wojny światowej przebywała w Niemczech) zachowywał się pies Wolf. Słysząc, jak jego właściciel gra smyczkiem na najzwyklejszej pile, Wolf „zaczął podśpiewywać. Wydawał ze swojego gardła jakieś przerywane, chrapliwe dźwięki, które niesamowicie dysonowały z grą pana Neumanna”. I wniosek: „Obecnie, kiedy modni stali się bezgłośni, pozbawieni słuchu, chrapliwi piosenkarze, Wolf mógłby być pierwszym solistą któregoś ze współczesnych zespołów”. Takie analogie, nierzadko ironiczne, zdobią książkę. Jest niemało podobnych pouczających porównań, sentencji, które wplecione w obrazy przeszłości, jeszcze bardziej uwydatniają treść. Poszczególne opowieści („Rex”, „Biała”, „Łabędzie”) – to wykończone utwory artystyczne z nieoczekiwanym, nowelistycznym zakończeniem, choć na dokumentalnej podstawie. Oto opowieść o podróży autorki już za czasów Niepodległości Ukrainy do Monachium, skąd popłynęła niewielkim statkiem przez Jezioro Bodeńskie do szwajcarskiego miasta Konstancja, gdzie po wojnie jej mamę zaproszono jako tłumaczkę (znała osiem języków) do francuskiej komendantury… Łarysa Iwaniwna wspominała te słoneczne dni nad jeziorem, kiedy z mamą karmiła dwa łabędzie – czarnego i białego. Od tamtej pory minęły 53 lata. I oto – czyż nie cud? – do niej znów podpłynęły dwa łabędzie: biały i czarny. Najwyraźniej potomkowie tamtych powojennych. „Wydawało się – to Mama, aby ukoić mój smutek, przysłała je do mnie. Moja podróż się udała. Znalazłam wspomnienia, o których marzyłam”. Nie mniej poruszony był student, który dorabiając, odwoził gościa z Monachium do Meersburga. Odmawiał przyjmowania pieniędzy za transport, a „na pożegnanie (co wcale nie jest typowe dla współczesnej niemieckiej młodzieży) pocałował mnie w rękę i powiedział, że nie zapomni mojej opowieści, która zmieniła jego wyobrażenie o wartościach życiowych. „Dziwię się, jak można mieć 70 lat i wciąż tęsknić za Mamą. Teraz to rozumiem. Dziękuję Pani”. Obok tak wzruszających historii w książce jest niemało humorystycznych momentów: o jaskółce, która wypadła z gniazda, a którą podniosła mała Łarysa z kuzynem Lewczykiem. Ale czym ją karmić? Przecież, jak oświadczyła babcia, jaskółki (później okazało się, że to wrona) karmią swoje pisklęta muchami. „Ta informacja była wielkim błędem Babuni, bo wtedy powstało pytanie, kto z nas będzie przeżuwał muchy. Lewczyk uważał,

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 12strona oryginału ↗

KIEDY ZACHÓD I WSCHÓD ZACZYNAJĄ MÓWIĆ

Dzisiaj dla rozwoju rodzimej przestrzeni humanistycznej ważne jest rozwiązanie następujących zadań: sformowanie platformy dla dyskusji naukowej nad aktualnymi zagadnieniami ukraińskiej humanistyki (filologia, filozofia, kulturoznawstwo) na Ukrainie i poza jej granicami; artykułowanie publicznego dialogu ukraińskiej myśli humanistycznej w kontekście innych kultur (słowiańskich Rosji, krajów bałtyckich, Wschodu i Europy). Właśnie w tym celu na bazie Instytutu Filologii KNU imienia Tarasa Szewczenki przy wsparciu czasopisma literatury światowej „Wseswit” (koordynatorzy wydarzenia — Hałyna Usatenko, Dmytro Drozdowśkyj) zainicjowano nowy projekt „Ukraińska humanistyka: dialog kultur między Wschodem a Zachodem”, który stawia sobie za cel te zadania. Już na samym początku września w Instytucie Filologii odbyła się pierwsza dyskusja naukowa. Dmytro DROZDOWŚKYJ, „Wseswit” Na początku spotkania H. Usatenko zauważyła: „Przed nami, jako przed filologami i przed ludźmi wykształconymi, stoi kompleks pytań duchowo-światopoglądowych oraz moralno-etycznych, które definiują współczesną Ukrainę. Zatem rozumiemy ten dialog jako początek szerokiej platformy dyskusyjnej na bazie Instytutu Filologii, która dałaby możliwość zarówno społeczności naukowo-akademickiej, jak i szerszemu zainteresowanemu kręgowi społeczeństwa przeanalizować, przemyśleć, zobaczyć całe to spektrum nauk humanistycznych, które może być dla nas dostępne, od lingwistyki kognitywnej po szewczenkoznawstwo, aż po etnopsychologię”. W imieniu „Wseswitu” zaznaczyłem, że nasz magazyn literatury światowej od czasów swoich narodzin w 1925 roku był przewodnikiem Ukrainy w świecie literatury wschodniej (od Du Fu, Li Bo, Bashō po Kenzaburō Ōe) oraz zachodniej (począwszy od Homera). Dlatego dzisiaj te dyskusje zapoczątkowują nową „politykę humanistyczną”, kiedy magazyn staje się bodźcem do polemiki nie tylko na własnych łamach, ale i robiąc krok ku czytelnikowi z katedry jednego z najbardziej prestiżowych uniwersytetów Ukrainy. O miejscu Ukrainy w płaszczyźnie Wschodu i Zachodu trzeba mówić wyłącznie w płaszczyźnie komparatystycznej, ponieważ z takiej pozycji rozumie się ważną historyczną, socjokulturową rolę Innego. Latem miałem szczęście wziąć udział w pracach XIX Międzynarodowego Kongresu Komparatystyki, który odbywał się w Seulu. Światowa społeczność komparatystyczna doszła do wniosku, że studia kulturoznawcze powinny stać się rdzennym składnikiem światowej komparatystyki. Miło, że tym projektem my również na Ukrainie zbliżamy się do tej idei. I jeszcze jeden ważny moment: mówiąc o graniczności Ukrainy między Wschodem a Zachodem, trzeba rozumieć, że wobec Zachodu powinniśmy prowadzić politykę reintegracji, a wobec Wschodu — dialogizacji. Uczestnikami pierwszej dyskusji zostali profesor Oksana Pachlowska, kulturoznawca, laureatka Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki, kierownik katedry ukrainistyki Uniwersytetu Rzymskiego „La Sapienza”, pracownik naukowy Instytutu Literatury NAN Ukrainy im. T. H. Szewczenki, oraz profesor Iwan Bondarenko, kierownik katedry filologii chińskiej, koreańskiej i japońskiej, zastępca dyrektora Instytutu Filologii Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu im. T. Szewczenki. Oksana PACHLOWSKA: „Między Europą a Azją rozciąga się przestrzeń, która nie posiada własnej tożsamości, przestrzeń, która identyfikuje się z Eurazją”. — Zachód i Wschód to makrokategorie, niezwykle złożone, które zawierają w sobie bardzo wiele pięter, płaszczyzn interpretacji. Rzecz w tym, że kategoria Wschodu odpowiada zarówno we współczesnej mentalności Europy, jak i we współczesnej mentalności świata temu bezkresnemu obszarowi, który zajmuje ta kategoria, i dlatego kategoria Wschodu jest niezwykle wielo-, poliwalentna w swoich przejawach. Mówimy o Chinach jako Wschodzie, mówimy o Dalekim Wschodzie, mówiło się do niedawna o Europie Wschodniej itd. Jednakże idea Europy jako Zachodu to idea ustrukturyzowana, która strukturyzuje się już od wielu stuleci, i dzisiaj — mam na myśli okres od końca II wojny światowej do dzisiaj — strukturyzowanie kategorii Europy jako cywilizacji zachodniej nabrało ostatecznego wymiaru, ponieważ europejska matryca stała się bazową dla rozumienia kategorii świata demokratycznego. Dość symboliczny moment, kiedy zaczęło się formowanie samej idei Europy, formowanie i formułowanie. Na czysto teoretycznym poziomie był to środek-koniec II wojny światowej, kiedy Europa postawiła sama przed sobą pytanie, kim ona jest, dlaczego Europa była zawsze mózgiem świata, z jednej strony, a z drugiej, dlaczego w tym mózgu zrodziły się tak przerażające fantasmagorie, jak dwie wojny światowe i, w szczególności, nazizm. Dlatego analiza kategorii Europy zawsze przechodziła nie tylko przez płaszczyzny historyczne, nie tylko płaszczyzny kulturowe, ale i płaszczyzny moralne. Dlatego bardzo interesująca jest dla mnie teza, tak jak została sformułowana w informacji prasowej tej dyskusji, o kategorii winy i o kategorii wstydu, jako dwóch kategoriach identyfikacyjnych tych makropojęć — Wschód i Zachód, Zachód i Wschód. Przeciwstawienie Wschodu i Zachodu nastąpiło jeszcze w czasach starogreckich, właściwie rzecz biorąc, Starożytna Grecja jest ojczyzną współczesnej Europy. W Starożytnej Grecji uformowała się kategoria wolności jako bazowa kategoria cywilizacji europejskiej, uformowała się kategoria obywatelstwa, obywatela jako bazowe kategorie świata demokratycznego. W literaturze starogreckiej już było absolutnie wyraźne to przeciwstawienie Zachodu wobec Wschodu, Zachód versus Wschód, jako Wschód perski, Wschód autokratyczny wobec greckiego modelu, ateńskiego modelu świata demokratycznego. I od Homera dalej, u Ajschylosa, u filozofów i pisarzy greckiej starożytności znajdziemy to przeciwstawienie greckiego modelu wobec modelu perskiego. Grecy mówili, że u nas wszyscy obywatele są wolni, i ten, kto nami kieruje, słyszy głos ludu. W tym samym czasie Wschód to system, gdzie tylko jeden jedyny człowiek jest wolny, i jest to człowiek, który jest władcą. Już w starożytnym świecie dochodziło do przeciwstawienia Europy w tych parametrach, w jakich była postrzegana, wobec barbarzyńców. Barbarzyńskim światem nazywano każdy inny świat poza granicami Europy, i był to przede wszystkim świat wschodni. Czyli ta kategoria barbarzyństwa jako obcości, barbarzyństwa jako świata, gdzie nie ma wolności, i świat, gdzie nie ma wolności — ten świat jest barbarzyński. To była koncepcja w starogreckim i starorzymskim świecie. W średniowieczu Europa identyfikowała się z terytorium rozprzestrzenienia chrześcijaństwa, ale już w średniowieczu chrześcijańska Europa włączyła w swój rozwój kulturowy potężny komponent wschodni. Był to Wschód arabski, który faktycznie jest jedną z podstaw literatury europejskiej. Dalej Europa identyfikuje się z rozbudową instytucji. Można wspomnieć Machiavellego. Rodzi się polityczna Europa. I w tym samym czasie, w okresie Odrodzenia w Europie pojawia się koncepcja Innego. Europejscy filozofowie, tacy jak na przykład Montaigne, stawiali pytanie o inny świat, o ten świat, który chrześcijańska Europa nazywała barbarzyńskim, protestowali przeciwko tej pozycji i mówili, że w rzeczywistości barbarzyński jest świat chrześcijański, który z jednej strony głosi miłość do bliźniego, a z drugiej strony tego bliźniego niszczy, jak to już było w czasach po odkryciu Ameryki, kiedy zaczęło się niszczenie plemion indiańskich ze strony narodów zachodnich. W ten sposób niezwykle ważna kategoria Innego, która pojawia się w kulturze europejskiej i dalej rozwija się aż do Oświecenia przez wszystkie wieki, rozwija się bardzo silna krytyka historii europejskiej, pozycji europejskiej w świecie. W Odrodzeniu Europa identyfikuje się także z Respublika literarum. To termin Petrarki i szeregu wybitnych myślicieli kultury europejskiej, którzy pod Respublika literarum rozumieli zjednoczenie intelektualistów Europy, połączonych między sobą wspólnymi ideałami, moralnymi i kulturowymi, czyli edukacja, poziom kultury staje się kodem identyfikacyjnym rzeczywistości europejskiej. Niezwykle ważnym okresem dla formowania idei Europy jest Oświecenie i proces sekularyzacji. Czyli faktycznie od Odrodzenia dalej trwa głęboki proces sekularyzacji, wyzwolenia poprzez Erazma z Rotterdamu, poprzez postawienie pytania o konieczność wolności ludzkiej myśli, wolności uczuć, wolności wyboru religijnego. Jak widzicie, kategoria wolności rozszerza się i obejmuje coraz więcej przestrzeni ludzkiego bytu. W Oświeceniu zsekularyzowana Europa znowu stawia pytanie o inny świat. Wolter mówił, że Wschód wydaje nam się barbarzyński, daleki od nas, niepoznawalny. W rzeczywistości Wschód to potężne kultury. Mówił i o Chinach, i o Indiach. Nawet była bardzo silna w ówczesnej Europie taka wschodofilia, na różnych poziomach była rejestrowana. Od XIX wieku zaczyna się nie zbliżenie, a wzajemne poznawanie dwóch światów, Wschodu i Zachodu. W tę „rozmowę cywilizacyjną” wchodzi Bizancjum i zaczyna się długotrwały proces przeciwstawienia wschodniego i zachodniego chrześcijaństwa. Punkt końcowy tego przeciwstawienia fiksuje Huntington. Chrześcijaństwo w Europie Zachodniej służyło jako kod identyfikacyjny Europy, ale Europa przeszła bardzo potężny proces sekularyzacji i chrześcijaństwo stało się jedną z oznak ewolucji europejskiej. Jednocześnie chrześcijaństwo wschodnie, które przeciwstawiło się chrześcijaństwu zachodniemu, w punkcie końcowym jakby przeciwstawiło się Europie, a tym samym wyłączyło się z samego chrześcijaństwa. Dzisiejsza linia bizantyjsko-mongolska, o której mówi Huntington, o której mówi rosyjski historyk Afanasjew, to linia, która prowadzi do wyłomu prawosławia w rosyjskim wariancie z historii chrześcijaństwa, ponieważ przeciwstawia się ono Europie, przeciwstawia się światu demokratycznemu. Huntington praktycznie mówi o tym, że prawosławie w swojej rosyjskiej wersji zlewa się, tworzy jednolity kontinuum ze światem islamu jako religią fundamentalistyczną. Słowem, obecnie znajdujemy się w procesie formowania nowych „starych” tożsamości zglobalizowanego świata i ten proces nie jest po prostu złożony, jest niezwykle niebezpieczny. Czyli świat Europy jako świat Zachodu i świat Wschodu — oba te światy mają swoją tożsamość. Zdywersyfikowaną do wewnątrz, wielościenną, poliwalentną, ale mają swoją tożsamość. Między nimi rozciąga się przestrzeń, która nie posiada własnej tożsamości, przestrzeń, która identyfikuje się z Eurazją. To neoeurazjatyzm rosyjski, który prowadzi linię od eurazjatyzmu lat 20. XX wieku. Jednak ta teoria powróciła do Rosji i proliferuje teraz na terenach ukraińskich i wszędzie, gdzie może jeszcze przeniknąć, na terenach nieobjętych Europą. Neoeurazjatyzm, który twierdzi, że istnieje ta neoeurazjatycka terytoria, eurazjatycka terytoria. Jeśli krótko scharakteryzować tę teorię, można powiedzieć, że jest Zachód, jest Wschód, jest Europa, jest Azja, ale Eurazja nie tylko nie stała się i Europą, i Azją, a ona nie stała się Europą i nie stała się Azją. Iwan BONDARIENKO: „W zasadzie jesteśmy bardziej potrzebni Wschodowi, interesujący dla Wschodu, niż dla Zachodu”. — Ukraińców zawsze zaliczałem, i siebie w tym włącznie, do Europejczyków. Ukrainę widzę tylko w Europie, jednakże niezwykle mało znamy Wschód. Znajomość Wschodu, prawdziwa wiedza, gruntowna, głęboka, o wiele wyraźniej pomogłaby nam zrozumieć własne miejsce w tym świecie, włas- Na zdjęciu w centrum — Oksana Pachlowska, po lewej — Dmytro Drozdowśkyj, po prawej — Iwan Bondarenko

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 13strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

ną kulturę, własną literaturę, własną historię. Dlatego jestem apologetą właśnie badania Wschodu. Moim zdaniem historia jednak rozwija się po hegelowskiej spirali. Były czasy, kiedy na wyższym szczeblu znajdowały się kraje wschodnie. Ale kiedy wy i my jeszcze chodziliśmy w skórach, Chińczycy już układali pierwsze antologie poetyckie, już wynaleźli proch, już wiedzieli, czym jest kompas, czym jest budownictwo okrętowe i tak dalej. Potem, oczywiście, były spadki, były opóźnienia. W średniowieczu, po rewolucjach burżuazyjnych, Europa, europejska kultura, wspina się po tej spirali na wyższe miejsce. Ale teraz, moim zdaniem, zaczęliśmy z takim entuzjazmem uczyć się właśnie języków wschodnich, bo po tej spirali na pierwsze miejsce wychodzi jednak Wschód. To dopiero początek tego wznoszenia się. Ale spójrzmy na Chiny. Kryzys na świecie, a oni rozwijali się w tempie 12 procent i tak dalej, już przegonili Japonię pod względem produktu narodowego brutto. W zasadzie bardziej potrzebni jesteśmy Wschodowi, bardziej interesujemy Wschód niż Zachód. Zachód uważa, że jeszcze nie dorośliśmy do ich poziomu cywilizacyjnego. Pukamy do Europy — nie wpuszczają nas. Turkom łatwiej dostać wizę do Niemiec niż Ukraińcom, a Arabom do Francji. Nie mam nic przeciwko Turkom i Arabom, ale jeśli już jesteśmy cywilizacyjnie bliscy, to dlaczego pojawiają się u nas takie problemy z uzyskaniem wiz. Tymczasem nasi studenci, którzy uczą się języków wschodnich, dostają te wizy bez żadnych problemów. Co więcej, mnóstwo grantów. Być może pani Oksana nie wie, ale 80 % naszych studentów, którzy uczą się języków wschodnich, jeździ na praktyki językowe, półroczne i roczne, do tych krajów. Co do cytatu z Huntingtona, zaproponowanego nam jako główny temat dyskusji, to znalazłem ten cytat i oto jego treść. W kulturach islamskiej, konfucjańskiej, japońskiej, hinduistycznej, buddyjskiej, prawosławnej prawie nie znajdują odzewu takie zachodnie idee, jak indywidualizm, liberalizm, konstytucjonalizm, prawa człowieka, równość, wolność, rządy prawa, demokracja, wolny rynek, rozdział Kościoła od państwa i tak dalej. Tu się nie zgadzam. Przy okazji, zrozumiałem, w czym jest problem, kiedy pani Oksana powiedziała, że Huntington rozpatruje prawosławie w jego rosyjskim wariancie. Dlaczego? Ponieważ Grecja jest krajem prawosławnym. Przepraszam, ale to przecież ośrodek kultury europejskiej. Stała się prawosławna później, oczywiście, ale doskonale czuje się wśród europejskich narodów. To samo dotyczy Bułgarii i Serbii. Oczywiście, to inne kultury, inny wariant chrześcijaństwa. Ale wydaje mi się, że szczególnych problemów z nimi nie będzie. Czy stracą swoją tożsamość, jak powiedziała pani Oksana? Być może w pewnym stopniu. Ale czy będzie to strata? Przypomnijcie sobie Japończyków. Kiedy zapożyczyli buddyzm, nie wyrzekli się szintoizmu. Jeśli my wyrzuciliśmy do Dniepru naszych drewnianych bożków, Peruna, Dażboga i tym podobnych, to Japończycy zachowali szintoizm, przyjmując buddyzm. Te religie w zupełnym pokoju współistniały przez wieki i współistnieją teraz. Potem konfucjanizm i chrześcijaństwo przyjęło teraz prawie milion Japończyków. Zatem umiejętność przyjmowania innego, organicznie łącząc go z własnym — oto czego powinniśmy się nauczyć, być może właśnie od Japończyków. Pani Oksana już wspomniała, że cywilizacje Zachodu i Wschodu bywają dzielone i charakteryzowane jako cywilizacje kultury winy w odniesieniu do Zachodu i kultury wstydu w odniesieniu do Wschodu. Przy okazji, te terminy do obiegu wprowadziła amerykańska badaczka, psycholog Ruth Benedict w 1946 roku, pisząc książkę „Miecz i chryzantema”. Niewielka książka, niezwykle interesująca. Zrobiła to na zamówienie kogo, jak myślicie? Wojskowej administracji amerykańskiej. Wówczas Japonia była pokonana, a Amerykanie długo pozostawali tam i pomogli Japończykom napisać własną konstytucję i tak dalej. Czasami kulturę Zachodu nazywa się kulturą działania, a kulturę Wschodu — kulturą drogi, kulturą poszukiwania sposobu. Tu już wkracza religia, ponieważ w Biblii jasno napisano: i postawił Bóg człowieka nad zwierzętami i gadami. Zatem chrześcijaństwo od razu stawia człowieka w centrum tego świata, w centrum przyrody. I człowiek Zachodu, przyjąwszy te idee, naprawdę czuje się panem sytuacji, stara się podporządkować otaczającą przyrodę. Przy okazji, i energia atomowa, i bomba atomowa, i broń bakteriologiczna — to wszystko wynalazki Zachodu. A kiedy Chińczycy wynaleźli proch, mogliby, stworzywszy działa, stworzywszy broń, podbić cały świat. Oni zaś przez wieki wykorzystywali ten proch wyłącznie do fajerwerków. Kiedy proch dotarł do Europejczyków, pierwszą rzeczą, jaką zrobili, były działa i muszkiety. Oto pewna różnica w naszym postrzeganiu świata. Sztuka użytkowa — też wielka różnica. Jeśli dla nas sztuka użytkowa zamienia się w przedmioty luksusowe — zegarki, naczynia, porcelana ma być w złocie, to w Japonii, na przykład, i w Chinach ceni się nie materiał, lecz mistrzostwo wykonania. To może być zwykła glina, a filiżanka z tej gliny będzie kosztować znacznie więcej niż pozłacana porcelanowa czasza. Muzyka. Podajcie mi choćby jednego znanego japońskiego kompozytora na poziomie Beethovena, Bacha, Mozarta, Schumanna. Nie. Sami Japończycy czy Chińczycy nie wymienią. Dlaczego, jak myślicie? Otóż dlatego, że są wszyscy kompozytorami, wszyscy muzykami. Nie widziałem ani jednego Japończyka, który by nie umiał grać na jakimś instrumencie muzycznym. U nas nauczenie dziecka gry na pianinie — to już wyniesienie go o stopień wyżej od innych dzieci. I literatura. Kiedy po raz pierwszy Europejczycy w przekładach zapoznali się z japońską poezją, było to prawdziwym szokiem. Działo się to pod koniec XIX wieku. Pojawiły się pierwsze przekłady, antologie Astona, Judit Konfié, francuska tłumaczka, przełożyła japońską poezję. Znany francuski literaturoznawca Jules Renard, poeta, założyciel czasopisma swojego imienia, bardzo popularnego we Francji pod koniec XIX wieku, w jednym artykule pod wpływem japońskiej poezji, zwłaszcza japońskiego haiku, pisał: „Piękne jest wszystko na świecie. O świni trzeba mówić tak samo jak o kwiecie. Jestem przekonany, że każdy opis, zawierający ponad 10 słów, nie jest wyobrażeniowy, to znaczy nie jest artystyczny. O prawie całej istniejącej europejskiej literaturze można powiedzieć, że jest zbyt długa. Życie należy sprowadzać do jego najprostszych przejawów”. Umiejętność wschodnich ludzi, by w małym, w bliskim dostrzec kosmos, wszechświat, najlepiej odzwierciedla wiersz haiku Iidy Dakotsu, współczesnego poety XX wieku, zacytuję w przekładzie: Wpatrzywszy się w rosę, Która zwisa z listka, Ujrzysz siebie, samotnego, pod Księżycem. Oto główna różnica między Zachodem a Wschodem polega na tym, że człowiek Zachodu stara się podporządkować ten świat wszelkimi sposobami: stać się najpotężniejszym, czy to nad przyrodą, czy nad innym narodem, stąd te niekończące się europejskie wojny. Tymczasem człowiek Wschodu stara się odnaleźć swoje miejsce w tym mikro- i makrokosmosie. Oksana Pachlowska: — Trudno wybrać kategorie, które powinny stanowić podstawę do porównania Zachodu i Wschodu. Ja wybrałam kategorię wolności: wolność jednostki, wolność człowieka i prawa, ponieważ jest to kategoria, która towarzyszy wszystkim etapom rozwoju europejskiej cywilizacji, mimo wszystko. Nie zgadzam się z tezą, że cywilizacja europejska ze swoich cech jest cywilizacją zaborczą, a cywilizacje wschodnie czy cywilizacja w ogóle są cywilizacją, która przedstawia siebie jako opiekuńczą wobec natury, wobec kosmosu. Człowiek wszędzie jest człowiekiem. Mówił Mark Twain: „Powiedz mi, że jesteś człowiekiem, a zrozumiem, że jesteś złą istotą”. Zatem człowiek wszędzie jest zdobywcą, człowiek wszędzie jest twórcą, człowiek wszędzie jest niszczycielem, człowiek wszędzie jest budowniczym. Ale stopnie tego budowania i niszczenia możemy rejestrować na każdym etapie osobno. Dlatego piękne przykłady z poezji możemy zademonstrować zarówno w literaturze europejskiej, jak i wschodniej. Zauważmy jednak, że Chiny to jeden z krajów, które najbardziej zatruwają atmosferę, Chiny nie podpisały protokołu z Kioto. Kiedy Europa Zachodnia czyni maksimum wysiłków, aby choćby w jakiś sposób nakłonić świat do problemu ekologicznego (przypomnijmy wkład w ten problem narodów północnej Europy, narodów skandynawskich), Chiny w żaden sposób na to nie reagują. Teraz o Stambule. Myślę, że wszyscy wiemy, że Stambuł, miasto, które kultura osmańska, kultura wschodnia odebrała kulturze zachodniej. Zasadniczo Konstantynopol, dziś Stambuł, jest dziś bliżej Europy niż Kijów. I to straszliwy policzek dla Ukrainy, policzek ze strony Europy, ale to zapłata za niedostateczną tożsamość, za skorumpowaną koncepcję tożsamości, na którą Ukraina pozwoliła sobie narzucić, którą sama rozwinęła w swojej kulturze, za to, że Ukraina nie zdołała, nie chciała, nie mogła, nie była zdolna wyodrębnić i rozbudować swojej europejskiej tożsamości, która w niej się kształtowała w XVI–XVII i w innych wiekach. To straszna zapłata za zdradę tej tożsamości. Nie powiedziałam, że nie będzie szczególnych problemów w Bułgarii i Serbii z Europą. Kwestia obecności Grecji w Europie to zagadnienie znacznie bardziej skomplikowane, niż można by je zlikwidować kilkoma zdaniami. Chcę jedynie przypomnieć książkę Webera z początku XX wieku, który prognozuje, które kraje będą najbardziej rozwinięte w niedalekiej przyszłości. Weber mówi, że najbardziej rozwinięte kraje to kraje protestanckie. I tak się ułożyło. Potem idą kraje katolickie, a dopiero potem kraje prawosławne. Kraje wschodnie charakteryzują się tym, że nie uznają swojej winy za popełnione zbrodnie. Dlatego też łatwo mówić, że nie prowadziły wojen, łatwo mówić, że za komunizm odpowiada ktoś inny. Nie, za komunizm odpowiadają ci, na których idei budowano komunizm, a była to idea rosyjska, tak jak podstawą nazizmu była idea pangermańska. Dlatego utrata tożsamości grozi tym krajom, które wchodzą do Europy bez dostatecznej własnej tożsamości w chwili wejścia. Polska badaczka romantyzmu Maria Janion napisała nadzwyczaj interesującą książkę w przededniu wejścia Polski do Europy: Tak, ale razem z naszymi umarłymi. Oznacza to, że nasza pamięć, nasza przeszłość, musimy mieć ją zawsze przy sobie, aby nie utracić tożsamości.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 13strona oryginału ↗

W Dubnie powrócił 550-letni książę Ostrogski

W epoce średniowiecza ukraiński książę Kostiantyn Ostrozkyj (1460 — 11 września 1530) był jednym z najwybitniejszych wodzów i polityków na ówczesnych terenach europejskich. Na jego koncie znajduje się 76 zwycięskich bitew z Tatarami, Wołochami, Moskwitami i innymi. Współcześni nazywali go niekoronowanym królem Ukrainy-Rusi. Obecnie zainteresowanie tą niezwykłą postacią znów wzrosło, a wiąże się ono z poważną datą — 550. rocznicą urodzin Kostiantyna Ostrozkiego. Na tym tle szczególnie jasnym i pouczającym okazał się projekt, który zrealizowano w mieście Dubno, gdzie w tamtejszym klasztorze spędzał część czasu „ruski Hannibal”, jak go nazywano. Przez kilka miesięcy uczniowie dubieńskich szkół po okruchach zbierali materiał o swoim chwalebnym poprzedniku, pisali prace naukowe o jego czynach i spuściźnie, a w końcowym rezultacie obronili badania na historyczno-krajoznawczej konferencji. W ten sposób powstała wspaniała kronika o głównym dostojniku z rodu Ostrozkich. Ta zbiorowa praca dziś chyba najgruntowniej, najrzetelniej i najrozmaiciej przedstawia obraz wielkiego syna Ukrainy, mimo że nad jej wspólnym powstaniem pracowali zupełnie młodzi badacze. Jewhen Tsymbaliuk, obwód riwieński Pomysł projektu należy do zastępcy burmistrza Dubna Ołeksandra Karpiuka, który właściwie zapewnił rozwiązanie wszystkich organizacyjnych kwestii projektu, nadając mu nawet średniowieczny charakter. Rzecz w tym, że w pracach konferencji wziął udział sam Kostiantyn Ostrogski, a dokładniej jego stylizowany wizerunek. Konferencja rozpoczęła się na terenach, po których półtora tysiąca lat temu... – poprawka: przed pięciuset laty bywał książę. Obecnie znajduje się tu cerkiew Spasa, a wcześniej klasztor Spaso-Preobrażeński, dokąd przyjeżdżał właściciel Dubna i w oryginalny sposób pościł. Przebierał się mianowicie w prosty strój chłopski, pozostawał w świątyni sam na sam i, klęcząc godzinami, czytał modlitwy do Boga. Ciekawa jest historia ikony, którą książę ofiarował klasztorowi, a która stała się cudowna, przez wieki darowała Dubnu swoją łaskę, a w czasach sowieckich bez śladu zniknęła. Ogólnie rzecz biorąc, zachowało się wiele podobnych faktów, charakteryzujących zarówno patriotyzm, jak i ofiarność oraz miłość do ojczystej ziemi Kostiantyna Ostrogskiego, i uczniowie chętnie wykorzystywali je w swoich pracach. Na przykład Anna Żomko ze szkoły nr 1 skupiła swoją uwagę nie tylko na bitwach wygranych przez księcia, ale także na porażkach. Dokładniej mówiąc, na umiejętności wyciągania wniosków z tych porażek. Andrij Łukaszczuk (szkoła nr 3) położył nacisk na książęce mecenatu. Władysław Roldugin (szkoła nr 5) skoncentrował się na rozbudowie wołyńskich miast oraz Ławry Kijowsko-Peczerskiej dzięki wsparciu książąt Ostrogskich. A oto Anatolij Kondratiuk doszedł do wniosku, że gdyby sternicy Ukrainy, począwszy od 1991 roku, tak gorliwie broniły interesów swojego państwa, jak książę Kostiantyn Ostrogski, to pod względem swojej potęgi Ukraina stałaby dziś na poziomie czołowych państw europejskich. Co znamienne, końcowy etap konferencji odbył się w odrestaurowanej sali tronowej zamku dubieńskiego – na wzór minionych wieków. W związku z tym młodzi badacze oświadczali, że sama atmosfera sali przenosiła ich w czas, w którym żył i działał książę Kostiantyn Ostrogski. Jeszcze jednym zagłębieniem się w przeszłość młodzi historycy mogli dokonać dzięki książce elektronicznej dyrektora Państwowego Historyczno-Kulturalnego Rezerwatu miasta Dubna Petra Smolina „Książęta w Dubnie”, którą wraz z historycznymi proporczykami otrzymał każdy uczestnik konferencji.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 14strona oryginału ↗

WŁADYSŁAW TROICKI: „DLA MNIE PIENIĄDZE NIE SĄ KRYTERIUM SUKCESU”

— Czy spodziewał się Pan, że GOGOLFEST odwiedzi około 250 tysięcy osób, czy prognozy się sprawdziły? — Trudno mi mówić. Ale na otwarciu festiwalu na Majdanie, według różnych szacunków, było od 60 do 100 tysięcy. A przez studio filmowe im. Dowżenki w pierwszym dniu, 5 września, przeszło 50 tysięcy odwiedzających. Zatem to, że ogółem było ponad 100 tysięcy osób — to stuprocentowe. — Pojawiła się informacja, że być może GOGOLFEST-2011 odbędzie się na prywatnym terenie. Czy to prawda? — Był taki pomysł. Obecnie prowadzimy w tej sprawie negocjacje. Drugi wariant — to być może Wystawa Osiągnięć Gospodarki Narodowej (WDNG). A trzeci — najbardziej realne miejsce — studio filmowe im. Dowżenki. — W tym roku „DachaBracha” zdobyła Grand Prix nagrody im. Kuriochina. Kiedy tworzył Pan grupę, na co Pan liczył? Jaki cel stawiał Pan przed sobą? — Od samego początku tworzyliśmy wspaniały projekt muzyczny. Byłem pewien, że to jakościowy projekt i takim się stał. — Czy wpływa Pan na wybór repertuaru, warstwę twórczą „DachyBrachy”? — Bez wątpienia wpływam, chociaż ostatnio pracują oni coraz bardziej samodzielnie. — Czy dzieli Pan dla siebie sztukę na elitarną i masową? Ta sama „DachaBracha” jest popularna, ale jednocześnie niełatwa. A jeśli niełatwa, to czy w związku z tym elitarna? — Rozróżniam sztukę złą i dobrą. Bo jest muzyka, którą trudno nazwać sztuką niespecjalistom, a to, co naprawdę dobre, jest po prostu dobre. — A co z teatrem? Według jakich kryteriów można zrozumieć, czy teatr jest dobry? — Nie ma żadnych kryteriów. To tak samo jak odróżnić dobre kino od złego. Ale z kinem, oczywiście, jest prościej. Ponieważ możliwości zobaczenia dobrego filmu jest więcej niż zobaczenia dobrego teatru. Ale jest kino komercyjne, które nie ma nic wspólnego ze sztuką, ale jest profesjonalnie zrobione. Jest też teatr, który zajmuje się profesjonalną komercją. A jest teatr inny. — I jak zrozumieć, gdzie jest teatr prawdziwy? — Poczuć! Jeśli porusza twoje uczucia, budzi intelekt, duszę — to dobry teatr. Jeśli nie budzi niczego — zły. Swoją drogą, do nas, w odróżnieniu od wielu innych teatrów, chodzi młodzież. Bo z reguły przedstawienia teatralne w większym stopniu ogląda starszy widz. To raczej burżuazyjna rozrywka. Dlatego nasze publiczności się nie przecinają. Nie mówię, że to źle. Podobamy się jednemu widzowi, innym podoba się teatr im. Łesi Ukrainki lub teatr im. Franki. Tam panie wyprowadzają same siebie lub swoich mężów. Wspaniale, święta sprawa, ale zrozumiałe jest, że taki teatr nie wpływa na współczesną świadomość. Mnie osobiście interesuje teatr, który może współczesnym językiem rozmawiać ze współczesną świadomością. Teatr, który nie kokietuje publiczności, a prowadzi dialog na równych prawach, nie moralizując. Jednocześnie teatr musi stawiać bardzo ostre i straszne pytania. — Pana teatr nie bawi. — To pewne. Rozumiecie, teatr to nie rozrywka. To zbyt poważna sztuka. Poważniejsza od kina. Ponieważ to żywy kontakt. Bardzo dawna sztuka, zbyt archaiczna i mistyczna, by po prostu bawić. W niej koncentruje się jakaś idea narodu. To, że ten kraj istnieje. Państwo, które nie ma jasno sformułowanej współczesnej kultury, to po prostu zbiorowisko ludzi na ograniczonym terytorium. I u nas sytuacja jest bardzo smutna. Ukraina i Ukraińcy — to w większości ludzie, którzy nie chcą żyć w swoim kraju. Marzą o wyjeździe, jeśli nie z kraju, to z miejsca, w którym żyją: ze swojej wsi do centrum rejonowego, z centrum rejonowego do centrum obwodowego, stamtąd — do Kijowa. Z Kijowa do Moskwy, Berlina, Londynu. I to niezależnie od sytuacji materialnej, statusu społecznego. Biedni i bogaci ludzie wszyscy o tym marzą. — Jak Pan uważa, dlaczego tak jest? — Ponieważ nie ma wiary. Kijów znajduje się na przełomie dwóch cywilizacji, z absolutnie różnymi wektorami świadomości. Z jednej strony jest cywilizacja europejska, zbudowana na światopoglądzie postprotestancko-katolickim, z jego humanistycznymi wartościami, gdzie najważniejsza jest jednostka, a państwo jest drugorzędne. Z drugiej — Rosja, Chiny, Japonia z ich podejściem: państwo to wszystko, jednostka to nic. U nas nie ma szacunku ani do jednostki, ani do państwa. I nie ma nawet niczego cementującego. W zachodniej Ukrainie „cementuje” religijność, która dodaje poczucia własnego narodu. A kiedy przechodzimy za Dniepr, tutaj już nie wiadomo, kim jesteś. Patriarchat Moskiewski, Kijowski… Religijność słabnie, a zastąpić jej nie ma czym. Dlatego jedyne, co może zjednoczyć kraj, jakkolwiek banalnie to brzmi, to innowacje kulturowe. Dla mnie GOGOLFEST to jeden z takich projektów jednoczących. Ponieważ nie jest konfrontacyjny w stosunku do świata zewnętrznego, jednoczy Ukrainę, nie ma w nim konfliktu. Mamy pozycję apolityczną, ale państwowotwórczą. I co najważniejsze — jakość festiwalu pozwala młodym ludziom być dumnymi z ukraińskiego produktu. To również bardzo ważny aspekt samoidentyfikacji — „Wyprodukowano na Ukrainie”. Można oczywiście mówić, że wódka jest wyprodukowana na Ukrainie, że najfajniejsze piwo jest wyprodukowane na Ukrainie, ale to bardzo wątpliwa duma. A rzeczy kulturowe — to coś bezwarunkowego. Sukces daje impuls. — Czy sukces i twórczość mogą istnieć razem? — Zależy, co uznać za sukces. Jeśli mówimy o pieniądzach, to dla mnie to z pewnością nie jest kryterium sukcesu. Większość naszych ludzi, Ukraińców, którzy mają pieniądze, to dla mnie, wręcz przeciwnie, symbol braku sukcesu. To, jak żyją, o czym mówią, o czym myślą, jakie mają relacje z dziećmi, jak traktują ich ludzie — to raczej ucieleśnienie tego, jak nie chciałbym żyć. Dla siebie zdefiniowałem kryterium sukcesu: to jest to, co możesz dać. Albo podarować. Im więcej możesz podarować, tym bardziej jesteś człowiekiem sukcesu. Podarować nie pieniądze, a wiedzę, talent, uwagę, miłość, przyjaźń. To jest to, co jest bezpłatne. Ale tutaj też trzeba umieć dawać, mieć co dawać, znaleźć ludzi, którym jest to potrzebne. I co najważniejsze — nie czekać, aż powiedzą ci „dziękuję”. Ponieważ to nie jest transakcja. Oto ja dałem, a teraz powiedzcie, jaki jestem wielki. — A jednak większość naprawdę ciekawych twórczych ludzi, prawdopodobnie, nie uważa się za ludzi sukcesu. — Zwątpienie — to realny problem Ukrainy. „Dlaczego nic nie robię? Bo nie jestem nikomu potrzebny!”. Ale to znowuż samousprawiedliwienie, spekulacja. Wszystkie te rozmowy są od złego, bo to obojętność wobec własnego losu i losu swojego kraju. Jednocześnie definiuję dla siebie GOGOLFEST jako historię równoległej Ukrainy, która znajduje się poza przestrzenią medialną. Biorą tam udział ci ludzie, których nie ma w TV, w czasopismach i gazetach. Przy tym, że oni, tak naprawdę, są nadzieją Ukrainy. To ta młodzież, która może tworzyć nowe. — Żeby było komu dawać, i tak potrzebna jest jakaś popularność… — My szczególnie reklamą GOGOLFESTu się nie zajmujemy, nie robimy jakiegoś PR-u, mimo to odwiedzających zawsze jest dużo? — Dużo. — Zatem nasze szczere przesłania otrzymały odzew. To samo będzie z każdą inną prawdziwą sprawą. Oczywiście, nie od razu… Ale, rzecz jasna, trzeba umieć obstawać przy swoim, umieć stać. Rozumie się, że mnie osobiście byłoby o wiele prościej zajmować się własną egoistyczną historią. Mam wiele propozycji i zaproszeń z zagranicy. Bez wątpienia, w chwilach zwątpienia, które też mi się zdarzają — wszak nie jestem nieskazitelnym wojownikiem o przejrzystych oczach — myślę o tym. Mimo wszystko organizacja festiwalu takiego poziomu bez środków państwowych, na kredyt — to niesamowite napięcie sił duchowych, moralnych, finansowych. Dlatego bywa, że pomyślisz — lepiej zajmować się osobistą karierą. Wystawić samemu sobie spektakl, który będzie jednoznacznie pożądany, w którym będzie angaż na całym świecie. Włożyć pieniądze w tę samą „DakhaBrakha”, w nowy teatr, żeby nie gnieździć się w tym pomieszczeniu… Ale przecież mam syna, który rośnie i który musi widzieć w tym kraju przykłady nie egoistycznego, a normalnego altruistycznego zachowania. Nie tylko siebie wycisnąć, odebrać… — Właśnie tego teraz uczą wszędzie. — Teraz tak: ukradł i wymienił. Ale mnie to nie interesuje. Ponieważ rozumiem: wszystkich pieniędzy i tak nie zarobisz. Nie będziesz przecież cały czas żreć łyżkami czarnego kawioru. Możesz kupić sobie 5-10-20-30 samochodów, zbudować garaż i przesiadać się z „bentleya” do „rolls-royce’a”, ale mnie to przypomina zachowanie jakiegoś rozpieszczonego chłopca, któremu nadarowano zabawek, a on nie wie, co z nimi robić. I taka świadomość jest u ludzi, którzy zbierają jachty-samochody. Świadomość ośmioletniego dziecka. Dojrzała świadomość — to kiedy człowiek rozumie, albo chociaż pyta siebie, po co przyszedł na ten świat. No nie po to przecież, żeby zżreć 50-100 ostryg i pić wino po 300 euro za butelkę! — Czuje się Pan samotnikiem czy widzi Pan sojuszników? Są tacy ludzie w polu Pana widzenia? — Wiecie, są. Ale, po pierwsze, tych ludzi nie jest tak wielu. Po drugie, nie ma ogniwa komunikacyjnego. Bo nie można używać tylko Internetu — on dewaluuje relacje międzyludzkie. Nie ma formatu do tego, żeby transmitować poważne myśli. TV, gazety, czasopisma — to nie format. Zatem nie ma dialogu. A w Kijowie jeszcze nie ma stałego miejsca, gdzie tacy ludzie mogą się spotkać. I to jest problem braku urbanistycznej kultury miejskiej. Ponieważ w tym samym Lwowie takie miejsca istnieją. Na GOGOLFESTcie udawało nam się stworzyć środowisko, kiedy rozumiałeś, że tutaj zebrali się ludzie jednej krwi. I w tym był plus właśnie studia filmowego Dowżenki, tam było więcej przestrzeni komunikacyjnej, którą w „Mystetśkomu Arsenałi” trudniej było zorganizować. — Czy to prawda, że planuje Pan otworzyć nowe centrum sztuki w Kijowie? — Chcę to zrobić i będę starał się to zrobić, jeśli wszystko będzie dobrze. Ale to marzenie. O marzeniu lepiej nie mówić. Bo czy wyjdzie — nie wiem, ponieważ to drogi projekt. Koszt takiego centrum to do 20-30 milionów dolarów. Oczywiście, państwo powinno w jakiś sposób wesprzeć ten projekt. Bo państwo, które nie daje nadziei swoim młodym i nie wdraża programów kulturalnych, które są związane z ich formowaniem, — to… Nie tylko przecież futbol! — Czasem wydaje się, że tylko… — Futbol — to wspaniale. Ale na futbolu nie zbudujesz kraju! Nie bywa tak. Musi przyjść zrozumienie, że po to, aby było państwo, trzeba robić coś, za co nie będzie wstydu przed swoją młodzieżą. Robić to, co można pokazać na zewnątrz, żeby w jakiś sposób zaprezentować kraj na świecie. — W jaki sposób można kształtować u ludzi smak? — No, znowuż, podaję przykład GOGOLFESTu. Tam szły najtrudniejsze koncerty muzyki akademickiej. Bardzo dobra oferta. I młodzi ludzie, którzy nigdy, pod żadnym pozorem nie mogliby trafić do filharmonii, siedzieli i słuchali. Tam były pełne sale. Stworzyliśmy strefę modną i aktualną, i młodzież poczuła swoją przynależność nie po prostu do towarzystwa, a do czegoś prawdziwego. Takie rzeczy dają impuls, by odrzucić cynizm, otworzyć swoją duszę, oczy, intelekt i zacząć rozróżniać repertuar współczesnej muzyki akademickiej itp. Po takich wydarzeniach u ludzi wyłania się jakiś obraz świata. Bo, jeśli oglądać nasz telewizor, — obrazu świata nie ma. Jest zbiorowisko wyrodków i nie rozumiesz, dlaczego powinieneś słuchać tego, o czym ci ludzie mówią. To, no, nijak nie dotyczy ciebie. Czy może normalny człowiek przejmować się tym, kto zajmuje się gazem, albo kto jest głównym w Oblenergo? To wyłącznie profesjonalne rzeczy. A świat jest znacznie bogatszy i ciekawszy niż ten, który nam narzucają! Rozmawiała Łesia KOWERZNEWA Z znanym reżyserem, założycielem centrum sztuki współczesnej „DACH” oraz grupy „DakhaBrakha”, prezydentem Międzynarodowego festiwalu GOGOLFEST Władem Troickim rozmawialiśmy o rzeczach prostych i skomplikowanych jednocześnie. O teatrze, samoidentyfikacji, profesjonalizmie, sukcesie. A także o tym, czego brakuje Ukrainie, żeby być pełnowartościowym państwem.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 15strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

drobnymi kwiatuszkami. W zeszłym roku na zboczu przed dawnym Instytutem Szlachetnie Urodzonych Panien również ustawiono zegar kwiatowy. Jednak z powodu obecnego ogólnokijowskiego braku smaku oraz nieznajomości i lekceważenia kultury miejskiej, krajobraz, wcześniej umiejętnie i taktownie ukształtowany od strony Majdanu, został brutalnie zepsuty. Przecież zielony trawnik służył jako swoista, logicznie przemyślana podstawa, na której wznosił się biało-żółty pałac. Dało o sobie znać także wychowanie tych, którzy przywykli stawiać pustą butelkę pod nogi i deptać trawniki — zegar zniszczono. W tym roku odnowiono go wraz z ogrodzeniem. Teraz dokładny czas można sprawdzić za pomocą sygnałów radiowych, transmitowanych przez sieć radiowęzłową. Na początku lat 50. XX wieku w Kijowie wprowadzono sprawdzanie czasu przez telefon — godziny i minuty (obecnie numer 121). W 1958 roku nad wejściem do poczty głównej przy Chreszczatyku 22 zainstalowano pierwszy na Ukrainie zegar, który pokazywał dokładny czas w 58 największych miastach planety. Wkrótce taki sam zegar zainstalowano przy wejściu do Centralnego Telegrafu, który mieścił się przy ulicy Wołodymyrskiej 10. Z czasem pojawiły się uliczne tablice elektroniczne, wskazujące czas z dokładnością do sekundy. Tak samo dokładne informacje podają zegary elektroniczne zainstalowane nad torami metra. Od 1981 roku na wieży Domu Związków Zawodowych działa elektroniczny informator, na którego czterech stronach 18 tysięcy żarówek według specjalnego programu pokazuje czas, temperaturę powietrza i wyświetla reklamy komercyjne. Nad drzwiami miejskiej administracji państwowej (Chreszczatyk 36) również znajduje się tradycyjny zegar z okrągłą tarczą, choć nie zyskał on sławy głównego zegara miejskiego. Obecnie na przystankach miejskiego transportu elektrycznego ustawiono kioski z elektronicznymi tablicami, które nieprzerwanie i naprzemiennie wskazują datę, dokładny czas oraz temperaturę powietrza. A na odtworzonej dzwonnicy Monasteru św. Michała Archanioła o Złotych Kopułach zainstalowano zegar elektroniczny z tarczą i karylionem, który co godzinę odtwarza popularne ukraińskie melodie. Zegar elektroniczny z tarczą i biciem znajduje się na wieży centrum handlowego „Kwadrat” przy stacji metra „Łukjaniwśka” oraz pobliskim bazarze. Zatem, pomimo posiadania przez niemal każdego człowieka zegarka na rękę lub wielofunkcyjnego telefonu komórkowego, miejska tradycja ulicznego zegara ogólnego użytku póki co żyje.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 15strona oryginału ↗

KTÓRA GODZINA, KIJOWIANIE?

Dmytro MAŁAKOW, Muzeum Historii Kijowa Zdjęcie Ołesia DMYTRENKI Wydawałoby się, w czym problem! Tak, kiedyś ludzie nie mieli potrzeby znać czasu z dokładnością nawet do godziny, a tym bardziej — do minuty czy sekundy. Przez tysiąclecia życiową aktywność każdego w ciągu doby regulował własny aparat biologiczny. Najdawniejszym przyrządem do określania czasu jest zegar słoneczny (gnomon). Jest on znany od 547 r. p.n.e. W Kijowie te niezawodne (prawda, tylko w słoneczny dzień!) przyrządy wykonał pod koniec XVIII w. matematyk Francuz Brullion jako pomoc naukową dla studentów Akademii Kijowsko-Mohylańskiej. Murowany słup w stylu barokowym z czterema gnomonami zachował się na podwórzu dawnego Brackiego Monasteru Objawienia Pańskiego na Podolu. Identyczne przyrządy Brullion wykonał dla fontanny „Samson”. Kolejnym etapem określania czasu do użytku ogólnomiejskiego stały się wieżowe zegary mechaniczne, które wprawiano w ruch za pomocą zawieszonego ciężarka. We wszystkich miastach Europy zegar na wieży ratusza to ważna i nieodzowna oznaka uporządkowanego w czasie życia. W Kijowie taki zegar pod nazwą „dzyhari” pojawił się po raz pierwszy pod koniec XVII wieku. Mieścił się na wieży magistratu, na tym samym Podolu. Z zewnątrz skomplikowany mechanizm zdobiła miedziana rzeźba Archanioła Michała. Zegar posiadał urządzenie, za pomocą którego święty patron Kijowa co godzinę uderzał włócznią w smoka, z którego paszczy sypały się iskry. Nad zegarem czuwał specjalnie wyznaczony mistrz. Lwowski kupiec Martin Gruneweg, odwiedziwszy Kijów, słusznie zauważył, że kijowskie dzyhari to „rzadka rzecz w tych stronach”. W 1744 roku na właśnie budowanej Wielkiej Dzwonnicy Ławry Peczerskiej ławrowski poddany Pawło Czerniawski wykonał i zainstalował zegar wieżowy. W 1758 roku ten zegar zastąpiono innym, dziełem berdyczowskiego mistrza Adama Lewińskiego. Mechanizm działał trzydzieści lat i dopiero potem go przerobiono. Następny zegar zainstalowano w 1903 roku. Nowe dzyhari wykonała moskiewska firma Andrieja Jenodina. Mechanizm o wadze 4,5 tony zainstalowano na czwartej kondygnacji. Trzy ciężarki o wadze 25, 45 i 50 pudów (czyli odpowiednio 400, 720 i 800 kg), zawieszone na linach o łącznej długości 123 metrów, zapewniają chód tego zegara. Komplet siedmiu dzwonów zadziwiająco melodyjnie co kwadrans gra gamę, a wielki ósmy dzwon wybija godziny. Jeszcze jeden zegar słoneczny stał niedaleko Wielkiej Dzwonnicy. Na wielkim i przestronnym terenie Ławry, gdzie rozkład nabożeństw w ciągu doby podporządkowany był surowej regule monasteru studyckiego, nie było potrzeby posiadania tarczy zegarowej. Tutaj ważne jest tylko słyszeć, która godzina. Zatem o każdej porze dnia i nocy wszyscy mieszkańcy, pielgrzymi i zwiedzający rezerwat dowiadują się o czasie ze słuchu. Ławrowskie dzyhari spotkał los wielu zabytków kultury, które stały się ofiarami złej bolszewickiej woli. Zaledwie 19 września 1941 roku na Wielkiej Dzwonnicy Ławry załopotała flaga Wehrmachtu, gdy podziemni bojownicy podpalili dzwonnicę, nie żałując jej dwustuletniej starości. Zachowało się nawet niemieckie zdjęcie — Wielka Dzwonnica spowita dymem. W 1948 roku chód ławrowskiego zegara odnowił mistrz-arsenałowiec Iwan Jakowycz Łewczenko, który przez kolejne co najmniej dwie dekady co tydzień wspinał się na dzwonnicę, ręcznie za pomocą wciągarki przywracając chód dzyhari. Jeszcze jeden stary kijowski zegar wieżowy, wyposażony w tarczę i dzwony, działa od 1864 roku w Monasterze Troickim na Wydubiczach. Nieco zagłębmy się w przeszłość. Około 1500 roku w Norymberdze wynaleziono zegar sprężynowy — prototyp mechanicznego zegarka kieszonkowego. Zasadę zegara wahadłowego zaproponował Włoch Galileo Galilei, a opracował ją w 1642 roku jego syn. Nieco później i niezależnie od Galileuszów, w 1658 roku Holender Christiaan Huygens wynalazł najdokładniejszy zegar wahadłowy. Wraz z rozpowszechnieniem zegara mechanicznego, który zawsze był dość kosztownym i nie do końca dokładnym przyrządem, powstała potrzeba sprawdzania poprawności jego chodu. W Kijowie dokładny czas według słońca i gwiazd określali uczeni obserwatorium astronomicznego Uniwersytetu św. Włodzimierza, założonego w 1845 roku. Istnieje ono do dziś, umieszczone na jednym z najwyższych punktów miasta — dawnym bastionie, który kiedyś swobodnie panował nad szeroką, jeszcze nie zabudowaną doliną rzeki Łybidź. Tutaj, do zaułka Obserwatorskiego, przychodzili sprawdzać wskazania miejscy zegarmistrzowie. Zgodnie z dawną cechową tradycją ci „strażnicy czasu” w witrynie warsztatu wystawiali najlepszy zegar, który chodzi dokładnie. Przechodnie mogli sprawdzać swoje zegarki w biegu. W Państwowym Archiwum Kijowa przechowuje się (w języku oryginału) „Sprawę na polecenie J[ego] W[ysokości] naczelnika guberni o wysyłaniu codziennie zegarmistrza do Obserwatorium w celu wydania rozporządzenia o wystrzale z armaty w południe”. Sprawę rozpoczęto 22 lutego 1863 r. i zamknięto 21 czerwca 1865 r. Zatem w lutym 1863 roku kijowski gubernator wojskowy zapragnął, aby z wałów Twierdzy Kijowskiej w południe strzelano z armaty dla sprawdzenia wszystkich zegarów w mieście. W tej sprawie gubernator cywilny 18 lutego zwrócił się do kijowskiego mera, aby ten polecił zegarmistrzowi uniwersyteckiego obserwatorium stawiać się (ze sprawdzonym zegarem) codziennie na godzinę 12 do flagi na Bastionie Spaskim (nad obecnym parkiem Sławy), gdzie przy załadowanej armacie miała stać w gotowości obsługa. Wydatki na proch miała pokrywać ze swoich dochodów miejska rada. 25 lutego gubernator zapytał mera, czy wydano stosowne rozporządzenie? Jednak znany kijowski zegarmistrz Szwajcar Celestin Wehrle całkiem słusznie wystawił żądanie: płacić mu 180 rubli rocznie — na woźnicę. Nie wiadomo, czy padł choć jeden strzał, bo zwierzchnictwo zmieniło własną decyzję i już 2 marca 1863 roku dokładny czas określano według innego punktu odniesienia — w południe wylatywała rakieta sygnałowa z placu przed Monasterem św. Michała Archanioła o Złotych Kopułach. W tym celu zegarmistrz za każdym razem musiał wysyłać swojego czeladnika, przy czym bez opłaty od miasta, ale z warunkiem, że on, zegarmistrz, na czas nieuchronnego wykonywania tego obowiązku był zwalniany z innych zleceń społecznych. Jednofuntowe rakiety do tych potrzeb wytwarzała Kijowska miejscowa półlaboratorium, która wkrótce wystawiła rachunek: od 2 marca do 2 lipca 1863 roku zużyto 122 rakiety, o wartości 54 kopiejek każda, czyli 65 rubli 88 kopiejek. Roczne wydatki wynosiły 197 rubli 10 kopiejek. Rakiety puszczano do 19 maja 1865 roku, aż ministerstwo spraw wewnętrznych nie anulowało miastu takiego artykułu wydatków. Na luterańskiej kwaterze Nowego Cmentarza Bajkowego zachował się nagrobek na grobie Celestina Wehrle [Coelestin Wehrle, 28.4.1836 — 16.6.1910], pochodzącego z miasta Neukirch w kraju związkowym Badenia, który słynął ze swoich zegarmistrzów. Od 1878 roku główny zegar miejski, sprowadzony z zagranicy — wieżowy, z melodyjnym biciem, z podświetlaną w nocy od wewnątrz matową szklaną tarczą — zainstalowano na wieży Dumy Miejskiej. Ten budynek stał w miejscu dzisiejszego Majdanu Niepodległości. Jednak 1 listopada 1941 roku dawną dumę spalili radzieccy podziemni działacze, za co okupanci następnego dnia rozstrzelali 300 zakładników. Zamilkł także miejski zegar. A po wojnie budynek rozebrano w celu rekonstrukcji Chreszczatyka. W powojennych latach jeszcze długo utrzymywała się dawna tradycja fabryczno-zakładowa: tam, gdzie były kotłownie parowe, rozbrzmiewał basowy sygnał — na rozpoczęcie pracy, na przerwę obiadową, po przerwie oraz pod koniec zmiany. Za tymi sygnałami śledzili także uczniowie i wszyscy, którzy w domu nie mieli zegarka. Jeszcze na początku elektryfikacji miasta na wielu budynkach administracyjnych, na rogach ulic wisiały zegary elektryczne, co było bardzo wygodne dla przechodniów. Pod zegarami wyznaczano spotkania. Tam, gdzie jest to szczególnie ważne — na fasadzie dworca kolejowego, na wieży dworca podmiejskiego ogromne zegary wskazują czas. Oryginalny zegar kwiatowy cieszył oko niedaleko stadionu „Dynamo”: od wczesnej wiosny do późnej jesieni jego tarcza, ustawiona ukośnie na trawniku, oraz żłobkowane wskazówki pokrywały się jaskra-

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

TRASY MARIANIWSKIEJ PASTORAŁKI 2010

Iwan OLIJNYK “Moja dusza jest na Ukrainie, we wsi Marianiwka”. Iwan Kozłowski Zawsze radośnie jest trzymać w rękach nową książkę, zwłaszcza taką, która jeszcze pachnie farbą drukarską. Jednak biorąc do rąk katalog artystyczny “Marianiwska pastorałka 2010” (opracowanie: A. Budnyk, M. Burianowa, I. Hopanczuk, O. Somowa), poczułem zapach kwiatów… I nie jest to dziwne, ponieważ katalog łączy w sobie syntezę pleneru artystycznego “Marianiwska pastorałka 2010” (kuratorka Iryna Hopanczuk) oraz święta “Iwana Kupały w posiadłości Iwana Kozłowskiego”. Połączyły się w nim motywy wiosenne, czas, kiedy artyści pracowali na plenerze, letnie bujanie malw, wśród których, pod koronami drzew zasadzonych przez Iwana Semenowicza i jego przyjaciół, umieszczono niezwykłą ekspozycję uczestników pleneru. Jak zaznaczyła kuratorka pleneru Iryna Hopanczuk: “Marianiwska pastorałka” to plener poetycki, plener-refleksja, plener-performans. Staramy się w ten sposób oddać hołd człowiekowi, który jeszcze za życia stał się mitem. Bo aż nazbyt majestatyczny i nieziemski był jego wygląd oraz niezgłębiony, boski głos. Właśnie dlatego postanowiliśmy zrobić pierwszą wystawę pleneru pod gołym niebem, we wsi Marianiwka, w atmosferze święta Iwana Kupały, w posiadłości Kozłowskiego, gdzie pod jabłoniami, wierzbami, kaliną, wśród malw zatrzymał się czas i słychać kroki małego chłopca, i rozbrzmiewa głos sławnego tenora, i brzmią mądre słowa apostoła pieśni. I jestem pewna, że mogło się to stać tylko za błogosławieństwem Kozłowskiego, którego niespokojna dusza błąka się rodzimymi ścieżkami swojej małej Ojczyzny, przeżywając, że wszystko, co zaplanował, do dziś pozostało tylko w projektach. Właśnie dlatego przyszła decyzja, by przenieść na płótna życie, muzykę, pieśń i marzenie wybitnego mistrza, a któż lepiej niż artysta potrafi przedstawić marzenie? Zaproponować jego ucieleśnienie, odrodzić ducha, przepuszczając przez własne serca…” Pojawia się pytanie, a kto będzie realizował wirtualne marzenie dla siebie i swoich potomków. I odpowiedź jest jednoznaczna: my — Ukraińcy. Ukraińskie Towarzystwo Ochrony Zabytków Kultury, z inicjatywy i przy pomocy którego stworzono muzeum-posiadłość I. S. Kozłowskiego z jego unikalnymi eksponatami, do dziś troszczy się o zachowanie pamięci historycznej wybitnego rodaka. Jak uważa dyrektor Muzeum Pamięci-Posiadłości I. S. Kozłowskiego Ołeksandra Somowa: “Wszystko na terenie odnowionej posiadłości i dziś jest niewidzialnie kierowane światopoglądem wielkiego śpiewaka, Jurodiwego i Lohengrina XX wieku, Bożego posła… Spotykając w posiadłości artystów, Iwan Semenowicz Kozłowski kontynuuje realizację swojej kosmicznej misji, inspirując mistrzów pędzla do wysławiania rodzinnej Marianiwki muzyką barw”. Ta “muzyka barw” stała się szczerością dusz i wylała się na płótna znanych ukraińskich artystów: Anatolija Hajdamaki, Leonida Bernata, Anatolija Burtowego, Ołeksandra Biłozora, Anatolija Budnyka, Artema Kopajhorenki, Dmytra Korsunia, Serhija Moskowczenki, Iwana Pyłypenki, Wiktora Semeniaka, plakaty studentów Kijowskiego Państwowego Instytutu Sztuk Dekoracyjno-Stosowanych i Wzornictwa im. M. Bojczuka (kierownik Ołeksandr Mikuła). Muzyka zastygła także w ceramice Ołeksandra Jarowego i w brązie Ihora Romanowskiego (twórcze stowarzyszenie artystyczne “Gryfon”). Projekt artystyczny “Marianiwska pastorałka” to nie tylko hołd dla 110. rocznicy urodzin I. S. Kozłowskiego. Jego głównym celem jest odrodzenie uwagi i zainteresowania kompleksem muzealnym we wsi Marianiwka. Podczas prezentacji katalogu w galerii Fundacji Wspierania Rozwoju Sztuki, gdzie brzmiał głos sławnego tenora, wśród ekspozycji dzieł z katalogu padały zapewnienia organizatorów projektu Maryny Burianowej, Iryny Hopanczuk, Ołeksandry Somowej, Jurija Krulikowskiego, że to wydanie, jak i sama seria akcji, nie mają na celu popularyzacji artystów, którzy już dawno są znani, ani organizacji, które się do tego przyłączyły. Ponad wszystkim góruje postać Kozłowskiego. Właśnie dlatego potrzeba, aby katalog trafił w ręce nie tylko ludzi nieobojętnych, ale tych, którzy mogą realnie pomóc wytyczyć drogi do Marianiwki. Obecnie do projektu dołącza się także Narodowy Związek Artystów Ukrainy, o czym oświadczył zastępca przewodniczącego związku Petro Zykunow. Pomoc w przeprowadzeniu akcji udzieliło towarzystwo “Ukraina-Rosja” i osobiście Serhij Kostrikow. Leonid Bernat, “Na wszystko dobre...” (Iwan Kozłowski w roli Księcia. Opera G. Verdiego “Rigoletto”). Katalog ujrzał światło dzienne dzięki Zarządowi Kultury i Turystyki Kijowskiej Obwodowej Administracji Państwowej, mamy nadzieję na wsparcie Ministerstwa Kultury i Turystyki Ukrainy. Najbliższe trasy “Marianiwskiej pastorałki” już zostały wyznaczone. Od 1 do 8 października w galerii “Peczerska” Centrum Kulturologicznego Ukraińskiego Towarzystwa Ochrony Zabytków Historii i Kultury prezentowany będzie kolejny etap projektu, do którego dołączają tak znani artyści jak Petro Zykunow, Wasyl Kopajhorenko, Wasyl Korczynski, Ołeś Sołowiej i inni. 15 października “Marianiwska pastorałka” zostanie zaprezentowana w Gabinecie Ministrów Ukrainy (przy wsparciu ministra Gabinetu Ministrów Ukrainy Anatolija Tołstouchowa). A w grudniu 2010 roku “pastorałka” powędruje do Ukraińskiego Centrum Kultury w Moskwie. Projekt “Marianiwska pastorałka” to kolejny etap literacko-artystycznego projektu “Świętości ziemi ukraińskiej”, zapoczątkowanego w Fundacji Wspierania Rozwoju Sztuki w 2006 roku. I tutaj prorocze są słowa Iwana Kozłowskiego z książki “Muzyka — radość i ból mój”: “… każdy powinien mieć w swoim życiu święte miejsca, sam umieć tworzyć je, aby potem przenikliwie odczuwać i szanować. Bez tego człowiek nie jest człowiekiem”. Serhij Moskowczenko, “Cichutki wieczór na ziemię spada” Ołeksandr Biłozor, “Krymska feeria Iwana Kozłowskiego”

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

TYDZIEŃ FILMU JURIJA ILLIENKI W KINIE „KIJÓW”

15 października 2010 r. (piątek) Modlitwa za hetmana Mazepę. Nowa wersja. 18.30 16 października 2010 r. (sobota) Cienie zapomnianych przodków. 19.00 Modlitwa za hetmana Mazepę. Nowa wersja. 21.00 17 października 2010 r. (niedziela) Studnia dla spragnionych. 19.00 Modlitwa za hetmana Mazepę. Nowa wersja. 21.00 Sekretarz odpowiedzialny Iryna SZEWCZUK Dział kultury Lesia KOWERZNIEWA 279-49-47 Dział pracy proświtańskiej Nadia KYRIAN 270-55-57 Dział korekty Tetiana SZCZERBAK Olha MOSZKOWSKA 278-63-69 Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK, Ołeh BESSKYJ 278-63-69 Redaktor dyżurny Lesia KOWERZNIEWA 18 października 2010 r. (poniedziałek) Wieczór na Iwana Kupały. 19.00 Modlitwa za hetmana Mazepę. Nowa wersja. 21.00 19 października 2010 r. (wtorek) Biały ptak z czarnym znamieniem. 19.00 Modlitwa za hetmana Mazepę. Nowa wersja. 21.00 20 października 2010 r. (środa) Pieśń lasu. Mawka. 19.00 Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 109B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org Wydrukowano z gotowych fotoform w kombinacie „Presa Ukrajiny” w środę. Zam. nr 3301240 Nakład w październiku — 32 000 Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Modlitwa za hetmana Mazepę. Nowa wersja. 21.00 21 października 2010 r. (czwartek) Legenda o księżnej Oldze. 19.00 Modlitwa za hetmana Mazepę. Nowa wersja. 22.00 22 października 2010 r. (piątek) Jezioro łabędzie. Strefa. 19.00 Modlitwa za hetmana Mazepę. Nowa wersja. 21.00 Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617 Cena prenumeraty, wliczając usługi pocztowe: na miesiąc — 4,77 hrywny, na 3 miesiące — 13,71 hrywny. 1 0 0 4 0 Szef-redaktor Pawło MOWCZAN 4 820095 780016

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

Tekst uszkodzony przy rozpoznawaniu — przeczytaj stronę oryginału

TYGODNIK OGÓLNOUKRAIŃSKIEGO TOWARZYSTWA «PROŚWIATA» im. TARASA SZEWCZENKI ZAPOWIEDŹ

Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Świadectwo rejestracyjne KV nr 4066 z 02.03.2000 r. Redaktor naczelna: Ljubow HOŁOTA Kolegium redakcyjne: Ljubow HOŁOTA (przewodnicząca), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK Zastępcy redaktor naczelnej: Petro ANTONENKO 279-49-47, Jewhen BUKET 279-39-55 Zastępca redaktor naczelnej ds. produkcyjnych Natalia SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks)

Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn