Strona · s. 9strona oryginału ↗
PERŁA MIŁOŚCI Z okazji 60. jubileuszu Raisy Charytonowej
Слово Просвіти, №40 за 2011 рік
Dmytro DROZDOWSKI, Instytut Literatury im. T. H. Szewczenki W poezji Raisa Charytonowa nie jest autorką, lecz koneserką piękna, która żyje w przestrzeni estetyki i wewnętrznej harmonii ze światem. Ta harmonia nie zawsze przychodzi łatwo, bo ludzkie życie to nie tylko światło. Jednak artystka znajduje w sobie siły, by odrodzić się w nowym czasie. Proza Raisy Charytonowej, moim zdaniem, zasługuje być może nawet na jeszcze większe zainteresowanie ze strony dzisiejszych czytelników. W jej etiudach i opowiadaniach w najwyższych formach objawiona jest autentyczność ludzkiego odczuwania, wyprostowana postawa człowieka wobec nagiego pragmatyzmu i cynizmu, utrwalenie w naszym czasie odwiecznie pięknych prawd cywilizacyjnych, kategorii etycznego piękna, moralności, miłosierdzia, humanizmu. Czasem w poezji autorki boleśnie dramatyczne stają się przeżycia z powodu utraty etycznych fundamentów „nowoczesności”, kiedy cywilizacja zaczęła kłaniać się Złotemu cielcowi, wypuszczając na zewnątrz to, co leżało w puszce Pandory. Według słów Wadyma Skuratiwskiego, „Raisa Charytonowa zdecydowanie dystansuje się od tej sztucznej architektury”. Poezja milknie, kiedy ludzie tracą zdolność słyszenia siebie nawzajem, kiedy nadciąga ogromna socjokulturowa wyrwa komunikacyjna, kiedy piękno nie jest już prawdą i dobrem duszy. A liryczny podmiot R. Charytonowej poznaje świat właśnie poprzez piękno, które jest jedyną możliwą filozofią artysty”. Nie chcę żyć, nie mogę w świecie, który żywi się śmieciem. Pasują mi szpada i zbroja. Pobłogosław, daj mi siły zielony sztandar trzymać. Jeśli zaś przyjdzie upaść współczesnością w tę nowoczesność — to śniegiem puszystym lub życiodajną ulewą. „Nowoczesność” Przestrzeń artystyczna prozy Raisy Charytonowej (w szczególności w książce „Trójkolorowa Dusja”, 2005) jest humanistyczna, podobnie jak proza polskiej autorki XX w. Marii Dąbrowskiej, tutaj również w niewielkich szkicach rzeczywistości, zarysach, etiudach odzwierciedlone są niepodrobione wartości człowieka, w szczególności poprzez stosunek do zwierząt. Swego czasu Mykoła Winhranowski oraz Anatolij Dimarow wysoko ocenili prozatorskie próby pani Raisy. W tych utworach, zdaje się, nie ma kategorii Zła jako kategorii samodzielnej, ontologicznej. Zło pojawia się jako rezultat zniszczenia człowieka. Jak i w okresie renesansu, człowiek w tej przestrzeni obdarzony jest „wolną wolą”, właśnie w człowieku położona jest miara wszystkich rzeczy i zdolność do wolnego wyboru. Zło zaczyna się w wyniku niewłaściwego współistnienia z naturą, jakichś zewnętrznych, narzuconych form i reguł. I właśnie człowiek może zwyciężyć Zło miłosierdziem, Miłością, która nie ma ograniczeń. Miłość do zwierząt, dzieci, wreszcie wszystkich istnień na tym grzesznym świecie — to jest to, co wyróżnia pisarski styl autorki. Teksty prozatorskie Raisy Charytonowej (Tałłaj) nie mają zbędnej liryczności czy słodkości, są napisane momentami dość „telegraficznym” stylem, stylem konstatacji rzeczywistości. Ale taki „stylistyczny minimalizm” zapewnia potrzebny efekt estetyczny: w wyobraźni czytelnika nakreślone są jasne, wyraziste obrazy artystyczne. Czytelnik łatwo przenosi się w skonstruowaną przestrzeń, w świat niepodzielności człowieka i natury. Zwierzęta w tej przestrzeni również mają zadziwiającą zdolność odczuwania i pomagania człowiekowi w stawaniu się sobą. Te zwierzęta to przeważnie przedstawiciele kociego rodu, czyli istoty niezależne od urodzenia, dumne i oryginalne, zdaje się, że nawet ze swoim własnym spojrzeniem na rzeczy. Zresztą inne zwierzęta-„bohaterowie” R. Charytonowej w zadziwiający sposób wyczuwają człowieka. Jaskrawy przykład — opowiadanie „Kuzia” o psie, którego właścicielka zmuszona jest przekazać swojej przyjaciółce. A pies odmawia przyjmowania pokarmu z rąk „obcej pani”, przeżywa rozłąkę jak zdradę. Zacytuję „pointę” tej psychologicznej etiudy: „— Kuzia, przyniosłam ci kolację. — Gr-r-r-r! — Kuzia wyszczerzył zęby i groźnie przycisnął do głowy swoje kudłate uszy. O tym, żeby odwiązać sznurek od płotu, strach było nawet pomyśleć. Więc Olha pojednawczo odpowiedziała: — Rozumiem cię, ale mimo wszystko zjedz. Kasza przecież gryczana. Olha trzy dni męczyła się z tym stworzeniem — gotowała dwa razy dziennie mu różne kasze i wyrzucała, jakby nie miała co z pieniędzmi robić, żeby żywność marnować. Takie małe, kudłate, a charakter ma. Ona mu jeść niesie, a on jeszcze warczy. Rankiem czwartego dnia Olha przyniosła mu zupę kurzą, którą gotowała już i dla siebie, i dla niego. Kuzia niewzruszenie leżał. Kobieta odważyła się podejść do niego i tylko chciała postawić przed nim miskę, jak on podskoczył i kłapnął zębami jej bluzkę. Olha przestraszyła się, potknęła i upadając, usiadła. Żeby bardzo się potłukła, to nie, ale z jakiegoś powodu tak zabolało, że zapłakała. — Świnia ty niewdzięczna. Ja cię od śmierci uratowałam, a ty jeszcze gryźć mnie… Myślałam, że my, którzy nikomu na tym świecie nie jesteśmy potrzebni, będziemy przyjaciółmi, a ty gryźć mnie… Ty za co mnie nienawidzisz? Za to, że ja cię pożałowałam? Świnia ty, świnia niewdzięczna… Siedziała naprzeciwko psa, objąwszy rękami kolana, i płakała. A jak się wypłakała, przypomniała sobie o swoim korzonkach i długo się podnosiła. Zasmucona, podpierając jedną ręką lędźwia, poszła zarośniętą ścieżką do ogrodu. Malina dawno przereagowała i opadła” („Trójkolorowa Dusja”, s. 17—18). Ten niewielki szkic rozpościera przed czytelnikiem dramat relacji człowieka i psa, ten dramat jest przejmujący i nie pozostawia obojętnym. Poezja Raisy Charytonowej bywa zbyt osobista, biografowie mogliby łatwo sprawdzać według niej puls realnego życia autorki. W tej poezji jest rozpacz i ból, zdolność do odrodzenia w miłości, odnalezienia w sobie nowych sił duchowych, które zmuszają do życia. Jednak właśnie z bólu, jak zauważa we wstępie do „Czarnej perły” pisarka Lubow Hołota, wyrasta prawdziwa perła poezji: „O jakich poetyckich figurach będziesz myśleć, kiedy przed tobą — rozdarta klatka piersiowa, a w niej trzepocze żywe zranione serce? Wszakże autorce w jej wierszach — lamentach, jękach, zaklęciach, przekleństwach, modlitwach — udało się przekroczyć tę granicę, za którą osobiste staje się bezosobowym i zapominają się imiona, zacierają daty i, na szczęście, czyta-”
Już nie interesują jej persony i sytuacje życiowe, bo wrażliwie wyłapuje to archetypowe, pieśniowe, wieczne: „wokół mego serca jak żmija się wije” albo „miłość-miłość, od wieczora do rana”. Rozpacz i smutek, miłość i namiętność stają się energią słowa, energetyką tworzenia wierszy, które, zdaje się, same nie chciały być tylko kardiogramem uczuć autorki, a zaczęły żyć własnym życiem w tym świecie, w naszym dziwnym czasie. Dziwnym, bo — chwała Bogu — jeszcze nie straciliśmy zdolności odczuwania tego, co naturalne, jeszcze umiemy oddzielać ziarno od plew, jeszcze wiemy, czym prawdziwa perła różni się od sztucznej, wyhodowanej bez bólu”. Poezja ze zbioru „Czarna perła” („Fakt”, 2008) wypowiada samo dno kobiecej duszy, a poezja Raisy Charytonowej jest zawsze kobieca, a przez to intymna, subtelnie przekazuje paletę wewnętrznych odczuć. Szczególne miejsce zajmuje w niej „temat rodzinny”, poetyckie dedykacje dla córki („Mojej Sołomiji”, pisze pani Raisa). Błąka się dusza w labiryncie, szuka zerwanej nici. Od niej odsuwają się cienie w zasłoniętym lustrze. Cicho! Cicho, córko moja. Zatrzymaj się. Nie trzeba straszyć sikorki: wleciała przez lufcik, być może, żeby przekazać od taty, od naszego ogrodu, od zamarzniętego w szybkę jeziorka gorzką kropelkę kaliny — jako ostatnią kropkę? Jako pokutę? Jako cząstkę serca? Jest w poetyckim kosmosie Raisy Charytonowej ironia i samoironia, jest groteskowość, a nawet elegancka kobieca prowokacyjność. Jednak już w zbiorze „Jeszcze wszystko możliwe” („Szczek”, 2011) gorzka rozpacz zostaje pokonana jasną energią życia. Poetka jakby znajduje drugi oddech dla życia dla innych, dla czerpania radości ze słońca i wody, nieba i ptaków. Muszla rozpaczy osiada w oceanicznych głębinach, a w zamian pojawia się przestrzeń odrodzenia płaczu. 9 października Raisa CHARYTONOWA (Tałałaj), nasza autorka i była współpracowniczka, obchodzi swój jubileusz. Wydaje się, że nazwisko tej pisarki nie jest wystarczająco wyartykułowane w naszej przestrzeni socjokulturowej. A twórczość Raisy Petriwny to poezja odczuć, która z czasem obrasta chrześcijańsko-mistycznymi aluzjami, dopełnia się eschatologicznością i nadzieją na Zmartwychwstanie. W takiej poezji w zdumiewający sposób to, co intymne i osobiste, łączy się z kosmiczną epifanią. Pisarka nie dąży do rozgłosu. Nie istnieje w przestrzeni hałasu i plotkarstwa, cynizmu i antyestetyki, w której ginie słowo.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
