Strona · s. 10strona oryginału ↗
O „chronicznych chorobach” dziennikarstwa narodowego:
Слово Просвіти, №40 за 2018 рік
Mykoła TYMOSZYK, doktor nauk filologicznych, profesor, dziennikarz
Dokładnie 70 lat temu, we wrześniu 1948 roku, w jednym z wydawnictw Niemiec Zachodnich ukazała się drukiem książka o wymownym tytule „Ukrainer uber sich seldst”, co w tłumaczeniu brzmi jako „Ukraina o sobie”. Tą książką wyrządzono Ukraińcom wielką krzywdę. Przy tym – zarówno w diasporze, jak i na ziemi ojczystej, w materiku Ukrainy. Przecież we wstępie do niej jasno stwierdzono, że Ukraińcy historycznie nie są zdolni do budowania życia państwowego, że ich zagadkowa słowiańska dusza spieszy wynosić z własnej chaty na bazar, na publiczne poniewieranie, wszystko to ze swojego życia, co u innych narodów zwykło się załatwiać w gabinetach, na zamkniętych naradach, pod klauzulą „do użytku służbowego”. Ktoś może zapytać: czy warto wyciągać ten fakt z własnej historii, która jeszcze nie została przez nas przemyślana; może nie warto ponownie posypywać popiołem naszych i tak już poruszonych głów. Lecz za tym, by to zrobić, przemawiają dwie istotne okoliczności. Pierwsza: materiał do tej książki pisali nie niemieccy dziennikarze; oni jedynie zebrali i uporządkowali to, co na łamach prasy zachodniej diaspory ukraińskiej o sobie samych drukowali sami Ukraińcy. Druga: przypadki lekceważenia i poniewierania tego, co ukraińskie, w kontekście narodowej historii, języka, tradycji obserwujemy również dziś, w prasie już naszej – formalnie ukraińskiej ze statusu, a faktycznie antyukraińskiej z treści. I tak dalej ukazuje się rodzaj „zabójczego” kompromatu na samych siebie – w poszczególnych wydawnictwach, programach telewizyjnych, w radiu. Znów poniewieramy samych siebie. Znów posypujemy popiołem swoje głowy. Znów płaczemy nad swoim nieszczęsnym losem. Znów szukamy winnych, ale nie działamy. A to wszystko czytają obcokrajowcy. Dlatego szczera rozmowa na ten bolesny temat jest na czasie. I to, sądzę, powinno być dla wielu z nas zimnym prysznicem, pobudką, by się opamiętać, zatrzymać, rozejrzeć i przemyśleć to, co działo się i dzieje się dziś na naszym skrajnie zaśmieconym i skrajnie niebezpiecznym – przede wszystkim z winy wczorajszych i dzisiejszych sterników państwa – ukraińskim polu informacyjnym.
Ujawnienie „gorzkiej prawdy”: za i przeciw
Faktycznie wychodziło na to, że na przewlekłe choroby ukraińskiej społeczności, które przeniosły się na łamy jej prasy, ukraińskich dziennikarzy i pisarzy na emigracji wskazali Niemcy. Przy uważnym przeglądzie roczników takich gazet, zwłaszcza po II wojnie światowej, obraz rzeczywiście miał smutny wygląd. Łamy drukowanych środków przekazu ukraińskiej diaspory tchnęły ostrymi konfliktami, straszliwymi oskarżeniami, sensacyjnymi demaskacjami, gorącym wyjaśnianiem stosunków. Najbardziej dotyczyło to tematów społeczno-politycznych. Nieporozumienia, które w zarodku miały najczęściej charakter osobisty, trafiając na łamy gazet, z czasem nabierały rozmiarów problemu ogólnonarodowego. Udostępniając miejsce do publicznego wyjaśniania podobnych konfliktów, taka prasa mimowolnie sprzyjała tworzeniu grupowości, partyjniactwa, kuluarowych porozumień. Podobnie działo się w ocenie dawnej i zupełnie świeżej w pamięci ówczesnych współczesnych historii Ukrainy. Zwolennicy różnych obozów politycznych, którzy znaleźli się na emigracji, zdawało się, rywalizowali w doborze treściwych epitetów, aby według własnych przekonań publicznie szkalować tę przeszłość: jedni bili hetmanszczyznę, inni petlurowszczyznę, jedni Mazepę, inni Chmielnickiego. Ze stron prasy w ostrej formie nadal wyjaśniali między sobą stosunki banderowcy i melnykowcy, prawosławni i katolicy, przedstawiciele starej i młodej emigracji. W rezultacie — zniekształcony, spaczony jeden z dramatycznych i heroicznych okresów walki Ukraińców o niepodległość i wolność; dobrowolnie oddane obcym i własnym przeciwnikom garście wyrwanego z kontekstu historycznego obfitego faktografu, który zaczął służyć jako materiał kompromitujący przeciwko Ukraińcom. Dlatego też nie dziwiło pojawienie się tej demaskatorskiej książki, którą wydali Niemcy. Po co? Wydaje mi się, że także po to, by sami Ukraińcy kiedyś ją przeczytali — na nowo, z chęcią zrozumienia siebie samych. I wreszcie — zmienić się. Przestać bez przerwy szukać wrogów poza sobą. Wydana przez obcych za sprawą Ukraińców gorzka prawda o nich samych świadczyła o tym, jak uważnie czytano w tamtym czasie ukraińską prasę w stolicach świata. Ujawnienie przez obcych takiej „gorzkiej prawdy” o ukraińskości, za sprawą jej samej, niosło trzy najważniejsze zagrożenia dla jeszcze niezorganizowanej, jeszcze niezbudowanej kilkusettysięcznej ukraińskiej społeczności, rozproszonej w różnych krajach zachodniego świata. Zagrożenie pierwsze. Podważano możliwość pozytywnego rozwiązania od dawna istniejącej, z punktu widzenia historycznego, „kwestii ukraińskiej” z pomocą rządów wiodących krajów Europy. Zagrożenie drugie. W warunkach bezwzględnej krytykanctwa i grupowych wojen o „buławy hetmańskie”, powszechnego wzajemnego fałszowania faktów nieuczciwymi metodami kształtowały się odpowiednie gusta czytelników, których świadomość nie była jeszcze ustabilizowana. Zagrożenie trzecie. Tworzona z trudem za koszty samych Ukraińców taka prasa nie kształtowała rdzenia twórczego narodu, lecz go rozchwiewała, kształtowała u czytelników nastroje, które nie sprzyjały zjednoczeniu i zgodzie.
O „wojnach prasowych” między swoimi. Kluczem do odtworzenia i zbadania zjawiska wyjaśniania stosunków międzyosobowych, międzygrupowych i międzypartyjnych, które wylało się na łamy prasy i później otrzymało nazwę „wojen prasowych”, posłuży szereg publikacji w obfitej prasie naszej emigracji, zwłaszcza londyńskiej „Ukraińskiej Dumki”, paryskiego „Ukraińskiego Słowa”, kanadyjskiego „Ukraińskiego Głosu”. Na ich podstawie wyodrębnię główne cechy tak zwanych wojen prasowych: — niepisana zasada dla publicysty, który porusza tematy społeczno-polityczne: koniecznie kogoś „uderzyć”; — nie wykształcony politycznie ogół ukraiński bardzo szybko nabrał smaku do „popieprzonej” lektury gazetowej i broszurowej, chętnie ją konsumował; — jeśli w numerze gazety nie było jakiejś pikanterii, gazeta uchodziła za jałową, bezzębną i nudną; — każdy z korespondentów, nawet jeśli był początkującym, dążył do bycia ostrym pamflecistą, a każda druga wiadomość prasowa z miejsc, jeśli nie była pochwalnym hymnem, to paszkwilem; — jeden obóz mobilizuje najzdolniejsze pióra, aby udowodnić, że obóz przeciwnika na nic nie jest zdolny; — skutek takiej nieprzejednanej międzyobozowości: w oczach obcego cudzoziemca skompromitowani są jedni i drudzy, a najbardziej — Ukraina; — w świecie kultury już tak się przyjęło, że niektóre konfliktowe sprawy międzypartyjne czy międzyosobowe załatwia się bez publicznego zgiełku; — nie każda sprawa nadaje się do tego, by wstrząsać nią w prasie. Analiza publikacji demaskatorskich z minionego okresu, a także teraźniejszości, daje podstawy do przytoczenia wielu przykładów tego, jak nieprzemyślana z góry publiczna dyskusja może rzucić cień na całe życie ukraińskie, które odbija się w prasie. Weźmy, dla przykładu, serię publikacji Iwana Bahrianego z nowoulmskiej gazety „Ukraińskie Wiadomości”, które dotyczyły problemu kadr przyszłego budownictwa państwowego i które miały niejednoznaczną ocenę w prasie ukraińskiej i obcej. U podstaw tego znanego działacza-patrioty leżała słuszność w swoich przecież „druzgocących” argumentach. Tylko, jak mi się wydaje, pominął on rzecz główną: tak delikatnej i złożonej kwestii, jak zdolność (czy niezdolność) Ukraińców, po wiekach życia w poddaństwie, do wzięcia na siebie odpowiedzialności za tworzenie państwa, nie należało rozstrzygać publicznie. Nie należało jej nawet, ze względu na dobro sprawy, poruszać w prasie. Reakcja zaś licznych przeciwników ukraińskiego odrodzenia wykazała, że Ukraińcy, niestety, nie byli gotowi do publicznych dyskusji w najważniejszych kwestiach naszego życia. Ostro krytyczny i prawdziwy artykuł londyńskiej „Ukraińskiej Dumki” na ten temat, zatytułowany „Nadużywanie prasy”, wywołał żywy oddźwięk nie tylko w Anglii. Przedrukowały go „Chrześcijański Głos” i „Ukraińskie Słowo” w Niemczech, solidaryzując się w ten sposób z „Ukraińską Dumką”. Aktualny wówczas temat odpowiedzialności ukraińskiego dziennikarza i dziennikarstwa miał ciąg dalszy. Wkrótce artykuł Jurija Koszelniaka „Prasa a obywatelstwo: emigracyjna prasa, artykuły „z pieprzem” i „łyżka dziegciu” skłonił czytelników „Ukraińskiej Dumki” do szerszego spojrzenia na poruszony problem. Przytoczywszy przykłady tzw. nadużywania słowa drukowanego przez niemal wszystkie redakcje czasopism i czołowych publicystów, autor proponuje wreszcie położyć kres drobnostkowej skłócie naszej emigracji, poniżającemu chutorianstwu i zbyt dużemu nadmiarowi zjadliwego dziegciu w naszych publikacjach prasowych. Jesteśmy za krytyką, za dyskusją, podkreśla się w artykule, ale kompetentną, wolną od „przeciągania liny”. Z drobiazgowej analizy publikacji tej problematyki na łamach prasy diaspory wyraźnie wynika jedna z przyczyn tego zjawiska: po wielu latach przymusowego milczenia pod reżimami okupacyjnymi prasa ukraińska, otrzymawszy wolne warunki rozwoju na terenach demokratycznej Europy, nie zdołała w pełni skorzystać z tej demokracji, uległa ustępstwom wobec poszczególnych grup, które wykorzystywały siłę słowa drukowanego w interesownych celach. Takie nadużywanie słowa drukowanego dla celów partyjnych stwarza idealną okazję do rozczarowania i krytykowania Ukraińców przez cudzoziemców.
Credo ukraińskiego dziennikarstwa na emigracji
Analiza roczników wiodących ukraińskich gazet ukraińskiej diaspory zagranicznej dowodzi, że szereg redakcji niezmiennie dbało o swoją reputację obiektywnego, ponadpartyjnego organu ogólnonarodowej myśli ukraińskiej. Dotyczy to zwłaszcza londyńskiej „Ukraińskiej Myśli”. Za każdym razem, gdy w życiu społecznym Ukraińców od czasu do czasu pojawiały się konflikty i kryzysy, redakcja uważała za konieczne raz po raz zapewniać swoich czytelników o niezmienności swoich programowych zasad. Tak było również w trudnym okresie końca lat 40. XX wieku. Zwróćmy uwagę na artykuł redakcyjny „Słowo do naszych czytelników: Kilka uwag o pozycji i zadaniach „Ukraińskiej Myśli”. W warunkach kolejnego wybuchu wewnętrznych konfliktów w środowisku ukraińskiej emigracji redakcja podkreśla wierność deklarowanej od początku założenia podwójnej misji: 1. być przekonującym dowodem istnienia zorganizowania ukraińskiej wspólnoty; 2. być wizytówką i reprezentantem tej wspólnoty wobec całego świata.
Artykuł jest cenny tym, że zawiera swoiste credo ukraińskiego dziennikarza, adresowane do kolegów po piórze z innych podobnych wydawnictw oraz do czytelników, z nadzieją, że swoimi tekstami poprą oni trzy najważniejsze zasady ich dziennikarstwa. Istota tych zasad koncentrowała się na niezmiennym przestrzeganiu wymogów „Trzech P”: Przyzwoitości, Profesjonalizmu, Patriotyzmu. Zważywszy na zadziwiającą zbieżność i ostrą aktualność przedstawionych tu myśli dla współczesnych ukraińskich dziennikarzy, ten fragment artykułu warto przytoczyć bez skrótów: „Nowoczesny kryzys duchowy, który przyniósł całemu światu straszliwe nieszczęścia, powstał z tego, że w życiu publicznym narodów zapanowała wszechwładnie fraza. Fraza zastąpiła myśl. Fraza to produkt, który powstał z kompromisu prawdy z kłamstwem. Fraza to główne narzędzie propagandy. A jak wiadomo, głównym celem propagandy jest okłamywanie narodu i odzwyczajanie ludzi od myślenia. My chcemy dawać myśl. To znaczy — każde zjawisko z ukraińskiego czy obcego świata oceniać z punktu widzenia ukraińskiej myśli i ukraińskich interesów. To znaczy być organem ukraińskiej opinii publicznej. A z tego wynika nasz obowiązek — tworzyć tę opinię i ją popierać, bo opinia publiczna jest niezbędnym warunkiem tego, aby naród był naprawdę narodem. Jak człowiek, któremu zniszczono sumienie, przestaje być człowiekiem, tak naród bez opinii publicznej zamienia się w tłum, masę. Opinia publiczna to głos sumienia narodu, to ów niewidoczny, lecz niezbędny przewodnik, bez którego naród prędzej wpadnie w przepaść. Lecz aby istniała opinia publiczna, musi istnieć niezależna prasa. Gazeta, która w jakiś sposób przestaje być rzecznikiem ogólnonarodowych interesów, staje się megafonem życzeń i poglądów tego czynnika, staje się prasą partyjną. Jedynym kryterium, które kieruje redakcją, powinno być sumienie redaktorów, ich poczucie odpowiedzialności, ich oddanie narodowym interesom narodu, z którego się wywodzą”. Tekst głęboki, przekonujący, prawdziwy, patriotyczny, który nawet dziś nie może pozostawić obojętnym każdego, kto go przeczyta. Co więcej, tekst ten jest szczególnie aktualny dla dzisiejszych realiów ukraińskiego dziennikarstwa narodowego. Zwłaszcza tej jego części, wiodącej pod względem zasięgu wpływu na czytelnika (słuchacza, widza), której kierownictwu istota ukraińskiej myśli, ukraińskie interesy, ich dominująca rola w dziennikarskich tematach są obce, nieprzyjazne, dalekie od priorytetów. Przez ostatnie dziesięciolecia bowiem tacy kierownicy są oddani nie „narodowym interesom narodu, z którego się wywodzą”, lecz klanowym oligarchicznym grupom, które przez wszystkie lata niepodległości Ukrainy nie tylko ją grabią, ale także wypłukują z jej duszy to, co narodowe, ludowe, rodzime.
Najważniejsze zadania prasy. W wyżej wspomnianym apelu do czytelników sprecyzowano zadania czasopisma. Przedstawiając je
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
