Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 13strona oryginału ↗

Duchowe wyspy wśród potopu światowego

Слово Просвіти, №40 за 2018 рік

Lesia BILYK, m. Zborów Zakończenie. Początek w nr 39 z 2018 r. II. Literaturoznawcy nazwali Lesię Łysak-Tywoniuk władczynią żywego słowa. Kiedy w 1983 roku w gabinecie kierownika Zborowskiego Rejonowego Wydziału Oświaty radzono, czyje imię nadać gimnazjum miejskiemu, zostały tylko dwie propozycje: Romana Zawadowicza i Lesi Łysak-Tywoniuk, i w końcu zagłosowano za pierwszym wariantem. Gimnazjum w Zborowie nosi dziś imię Romana Zawadowicza, Księcia literatury dziecięcej, rodem ze wsi Sławna na Zborowszczyźnie. On także pochodził z rodziny nauczycielskiej. Co na to Lesia? Nie obraziła się na wieki, tylko wyrozumiale się uśmiechnęła i przypomniała słowa swojej babci Kateryny z Rozgadowa: „Chłopakowi łatwiej żyć na świecie. Chłopak wszystko sobie poradzi, a dziewczyna zależy od ludzi”. Zwracając się do wyimaginowanej przyjaciółki Reni (czyli do samej siebie) w powieści „Ścieżka do domu”, Lesia z przekorną goryczą przyznaje: „Nie jestem feministką, Reniu, ale myślę, że babunia miała rację. Chociaż w moim przypadku”. Kobieta, która miała talent pisarki i aktorki, swoje utwory podpisywała nazwiskami mężczyzn (Łysak-Tywoniuk), bo panieńskie brzmiało by — Ruda. Lesia urodziła się 14 kwietnia 1921 roku we wsi Wirlów w rodzinie nauczycielskiej. Ojciec — Iwan Rudyj — pochodził z Krasnopuszczy, a matka, Anna Kolisnyk, z Rozgadowa. W Wirlowie była szkoła w chacie, w której uczyła matka, a ojciec pracował w podobnej szkole we wsi Chrabuzna. „Wiejska szkoła na rozstaju dróg. Przez drogę biegają uczniowie, bo podwórka nie ma. Czworokąt ziemi przy szkole ogrodzony jest płotem. Furtka musi być zamknięta, żeby gęsi znad rzeki nie wlazły do ogródka. A przed szkołą klomb. Na nim pachną ostro nagietki. Pod oknami w letnie noce marzy lewkonia. Każdego ranka tatuś idzie do Chrabuzny uczyć dzieci, a mama uczy w Wirlowie. Reńka zostaje sama w małym pokoiku-kuchni” (z książki „Ścieżka do domu”). Później Iwana Rudego mianowano dyrektorem szkoły we wsi Biłohłowy, co ze strony polskich władz było raczej wyjątkiem niż regułą, gdyż takie stanowiska rzadko obejmowali Ukraińcy ze względu na szowinistyczną politykę ówczesnych władz. Być może rodzice najpierw sami uczyli córkę, że tak powiem, prywatnie. Albo dziewczynka chodziła do tej szkoły podstawowej, w której pracowali. Lesia wspomina o nauce dopiero w klasach 5—6 polskiej szkoły podstawowej w Zaliźcach, potem o polskim gimnazjum w Złoczowie. „Jednoroczny pobyt w polskim gimnazjum… nie uważam za zmarnowany. Wręcz przeciwnie. Ponieważ nazywano mnie „Rusinką”, bardzo jaskrawo odczułam swoją ukraińską odrębność. To, co nazywa się uczuciem patriotyzmu, — zahartowało się. Niebezpieczeństwo asymilacji już mi nie groziło. …Antybiotykiem przeciwko chorobie spolszczenia było w moim przypadku właśnie polskie gimnazjum” (tamże). Tak trwałą odporność na asymilację zaszczepiła Lesi ukraińska cerkiew, którą dziewczyna chętnie odwiedzała. „Ta co niedzielna pieśń-modlitwa w cerkwi świętego Mikołaja była cementem, który spajał cegły świadomości narodowej” (tamże). Umocnieniu narodowej samotożsamości młodzieży sprzyjały również przedstawienia ukraińskiego teatru „Zahrawa”, który gościł także w Złoczowie. W biograficznym utworze „Ścieżka do domu” Lesia wspomina o inscenizacji „Ziemia” (wg utworów Wasyla Stefanyka): „Wszystko, co słyszała i widziała, nie mieści się w jej dziecięcym sercu, w jej myślach. Reńka wie tylko jedno: ona, tak jak stary Maksym, jest dzieckiem tej rodzinnej ziemi, jest z nią związana mocnymi nićmi na całe życie, i tych nici nikt i nic nie zdoła zerwać”. Następnie Lesia Ruda zdobywała wykształcenie w gimnazjum w Przemyślanach, a w 1939 roku zdała egzaminy maturalne w Żeńskim Liceum Ukraińskiego Instytutu Dziewcząt. Miała zamiar studiować dziennikarstwo, ale wybuchła II wojna światowa. Na rodzinną ziemię Lesi przyszli krwawi stalinowscy oprawcy. W ich tępym, bezlitosnym okrucieństwie, ciemnocie i nienawiści do Ukraińców dziewczyna miała smutną sposobność przekonać się w tym krótkim czasie, gdy pracowała jako nauczycielka we wsiach Zborowszczyzny, takich jak Moniłówka i Czystopady. Okupanci bolszewiccy wyrywali z korzeniem wszystko, co narodowe. Szczególnie wiele przykrości zaznała Lesia od kierownika rejonowego wydziału oświaty ludowej — byłego enkawudzisty. Mimo to dziewczyna odważyła się doskonalić kwalifikacje pedagogiczne na kursach zaocznych w instytucie pedagogicznym w Krzemieńcu. Lesia znajdowała się pod damoklesowym mieczem czerwonego reżimu, lecz wojna przesunęła się na wschód. Na miejsce jednych zaborców przyszli inni. Jednak za niemieckiej okupacji Lesia Ruda nie zaznała takiego ucisku jak za władzy radzieckiej. Postanowiła spełnić choć jedno ze swoich marzeń i wstąpiła do Szkoły Teatralnej we Lwowie. Studia artystyczne przerwała znów wojna. I ta, która tak kochała rodzinną ziemię, musiała wyemigrować, bo drugiej bolszewickiej okupacji już by nie przetrwała. W kraju pozostał tylko ojciec, a Lesia wraz z matką ruszyły na zachód. Wojna się skończyła, lecz ich tułaczka dopiero się zaczynała. Jednak Ukraińcy nawet w ruinach układali sobie życie i pielęgnowali kulturę. Nie tylko dlatego, że żywy o żywym myśli, lecz przede wszystkim dla zaspokojenia potrzeb duchowych, urzeczywistnienia własnej twórczej natury. Lesia Ruda kontynuowała naukę aktorstwa w Studiach Teatralnych Josypa Hirniaka i jego żony Olimpii Dobrowolskiej. Ta szkoła teatralna działała najpierw na terenie Austrii, potem w Niemczech. O surowości takiego artystycznego szkolenia w niepewnych warunkach obozów DP (osób przemieszczonych) opowiada autorka устами swojej bliźniaczki — bohaterki utworu „Chata w lesie” Blanki: „Wystawiono teatr w nędznych obozowych warunkach. Trafiłam tam wśród profesjonalnych aktorów i solistów. Przydałam się jako chórzystka, bo miałam słuch i głos. …Szkolenie było prawie koszarowe. …Szkolili nas od rana do nocy. Metoda przypominała cyrkowe tresowanie. Powiedziano nam, że niezbędną na scenie giętkość ciała musimy zdobyć za pomocą akrobatyki. Pilnie ćwiczyłam „rundaty” (akrobatyczne „koło”). Pewnego razu nie poszło mi szczęśliwie. Scena była bardzo wąska. Kierownicy po zakończeniu rewii wystawili mi surową naganę za to, że „mogłam uszkodzić własność teatralną — swoje ciało”. …Los chciał, żebym się poślizgnęła i skręciła nogę w kostce. Kierownicy strasznie mnie zbeształi. Ze łzami obiecałam, że będę tańczyć tak, jakby noga nie bolała. Słowa dotrzymałam, i widzowie nie zauważyli, że ktoś na scenie, tańcząc, uśmiecha się mimo wielkiego bólu”. Przedstawienia odbywały się po obozach osób przemieszczonych. W obozie, w którym była Lesia, inscenizacje robiono „w sali, żywcem przerobionej z końskiej stajni. W stajni wciąż stały cementowe koryta. „Sala” była wypełniona po brzegi. Nędzni, wygłodniali na rzadkiej obozowej zupie ludzie, bez przyszłości, byli spragnieni strawy duchowej, może bardziej niż chleba. Dręczyła ich niepewność, czy sowieccy łowcy ludzi nie wdrą się do obozu. Beztroska rewia pozwalała na dwie godziny zapomnieć o koszmarze”. W 1950 roku w życiu Lesi Rudej zaszły zmiany. Ledwie udało się uniknąć groźby deportacji na ojczyznę opanowaną przez stalinistów, gdzie czekało ją zesłanie lub więzienie. Już zamężna z Michałem Łysakiem (pobrali się w Niemczech tuż przed wyjazdem), przepłynęła ocean i przybyła do miasta Buffalo (USA). Ale wkrótce ich małżeństwo się rozpadło. Przez długie lata Lesia mieszkała razem z matką, pracowała ponad dwadzieścia lat w firmach handlowych, pisała utwory, czytała je na pamięć, często występowała na różnych imprezach przed społecznością w miejscach osiedlenia Ukraińców. Pewnego razu Lesię Łysak zaprosili dawni ukraińscy żołnierze, do których pisarka była bardzo przychylna. Tam, w Kanadzie, poznała Wołodymyra Tywoniuka, dawniej starszynę artylerii. Odważył się pokazać tej sympatycznej blondynce osadę „Howerla” — osiedle w lesie (40 mil na północ od Toronto), gdzie ekskombatanci zbudowali kaplicę, domy mieszkalne i założyli swoją społeczność. Na przewodniczącego wybrano Wołodymyra Tywoniuka. On także postawił sobie drewniany dom, który później został opisany przez Lesię w powieści „Chata w lesie”. A potem życie zgniótł śmierć. W 1976 roku zmarła matka Lesi — Anna Ruda, z domu Kolisnyk. Zapisała w testamencie, by Lesia i Wołodymyr wreszcie się pobrali. Zdecydowali się to zrobić rok później, w lipcową sobotę 1977 roku. Ślub udzielono im w wiejskiej cerkwi niedaleko osady „Howerla”. Cerkiew była przyozdobiona kwiatami. „Sobotni poranek był piękny. Świeży, wykąpany wczorajszym deszczem. Radośnie śmiało się słońce. …Przyjechali nowiutkim autem świadkowie. Włączono nagranie magnetofonowe, które grało ukraińskie pieśni. Do fortepianu zasiadła żona księdza w długiej białej sukni. Popłynęły dźwięki marsza weselnego. …Złoto słońca spadło na dwie obrączki ślubne” (z książki „Chata w lesie”). A dwa dni później, 18 lipca 1977 roku, Wołodymyr Tywoniuk zmarł na zawał serca we własnym domu w „Howerli”. Dla kruchej Lesi, która tak długo czekała na rycerza Włodka, był to straszliwy cios. Przez pięć lat jeździła z amerykańskiego Buffalo do osady „Howerla” w Kanadzie, za każdym razem przekraczając granicę swojego niepohamowanego bólu. Jednak 8 sierpnia 1981 roku w miejscowości Mount Albert, niedaleko Toronto i ukraińskiej letniej osady „Howerla”, przerwało się życie jasnej osoby, czarującej Ukrainki, pisarki Lesi Łysak-Tywoniuk. Opiekowała się domem, zbudowanym rękami jej ukochanego męża Wołodymyra Tywoniuka. Jechała własnym autem w sznurze pojazdów pod górę. Naprzeciw wyłoniła się ciężarówka. Czy była niesprawna, czy z kierowcą w niej nie było wszystko w porządku. Pierwszy kierowca w kolumnie to zrozumiał i szybko zjechał na pobocze. Cały impet uderzenia przypadł na samochód Lesi. Pożegnano Lesię Łysak-Tywoniuk w cerkwi św. Mikołaja w Buffalo, a pochowano ją na cmentarzu Świętego Krzyża w sąsiedniej miejscowości Lackawanna, obok grobów najdroższych jej osób — matki Anny Rudej (Kolisnyk) i męża Wołodymyra Tywoniuka. O tej sławnej rodaczce napisali wspomnienia Michał Łoza i ojciec J. Trościanecki w zbiorze „Zborowszczyzna. Nad brzegami Seretu, Strypy i Złotej Lipy” (tom XXXVIII. Wydanie Komitetów Zborowszczyzny. 1985. Toronto—Nowy Jork—Paryż—Sydney). „Słowo o Lesi” — tak nazwał swoją przedmowę do utworu Lesi „Chata w lesie” Ihor Czmoła. Lesia poprosiła go, by został wykonawcą jej ostatniej woli. Matki Ihora i Lesi wspólnie pracowały w jednym z buffalowskich szpitali. „Łączyła nas — pisze Ihor Czmoła — także mocna wiara, że „tylko broń rodzi wolność”. Jako młody chłopak wstąpiłem w szeregi Dywizji Strzeleckiej „Galicja”. Jako młoda dziewczyna Lesia żegnała chłopców, którzy szli jako ochotnicy „podnosić czerwoną kalinę”, korespondowała z nimi, gdy byli na szkoleniach, w bojach i w niewoli w Rimini”. Ihor Czmoła w tej przedmowie nie tylko przedstawił ciekawe fakty biograficzne o autorce, ale też przygotował nas do odbioru utworu: „Teraz przekazujemy naszym czytelnikom łabędzią pieśń Lesi Łysak „Chatę w lesie”. Jest smutna, jak smutne było życie Lesi. Znajdziecie w niej to, czym żyła Lesia i co było jej drogie. Miłość do naszej Ojczyzny, miłość do jej obyczajów, cześć dla naszych chłopców, którzy chwycili za broń, by „podnieść czerwoną kalinę”, pragnienie zachowania (ocalenia) daleko od rodzinnych ziem wszystkiego, co uczyniło nas różnymi od naszych sąsiadów, oraz głęboka wiara w to, że pewnego dnia na naszych ziemiach radośnie zadzwonią niedzielne dzwony”. Lesia Łysak-Tywoniuk pozostawiła bezcenne dziedzictwo — utwory prozą: „Gorzkie wonie” (Wydawnictwo „Swoboda”, Johnson City. — 1969), „Srebrna Madonna” (Wydawnictwo „Echo Ukrainy”, Toronto. — 1973), „Zamek na ulicy Main” (Wydawnictwo „Echo Ukrainy”, Toronto. — 1976), „Ścieżka do domu” (Wydanie autorki, Toronto. — 1978), „Trzy bukiety ziela”, „Przyjdzie wiosna” (obie — w Wydawnictwie Bractwa byłych Żołnierzy 1 Dywizji UNA, Toronto. — 1983), „Chata w lesie” (Drukarnia „TRYZUB”, Buffalo, Nowy Jork. 1986). Są to przeważnie nowele biograficzne, eseje, szkice, zebrane pod symboliczną nazwą. Sama pisarka nie określała konkretnego gatunku swoich utworów, mówiła po prostu: „moja książka” i sama pisała przedmowy. Tak na przykład „Zamek na ulicy Main” ma słowo od autora „Trzy zamki” i trzydzieści trzy opowiadania — każde pod nagłówkiem, jak osobny utwór. „Chata w lesie” składa się z ponumerowanych w spisie treści czterdziestu pięciu opowiadań, wśród nich — ciekawa legenda o kowalu królu Danile. Choć te historie zbudowane są na wydarzeniach z życia samej autorki, nie są to wspomnienia. Kompozycyjnie są to oryginalne

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn