Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 3strona oryginału ↗

«Wierzę i mam nadzieję…»

Слово Просвіти, №40 за 2018 рік

— Nadchodzący 2019 rok zapowiada się na obfity w wydarzenia polityczne. Jednym z nich jest obchód 30-lecia powstania Ludowego Ruchu Ukrainy. Jest Pan jednym z uczestników zmagań wyzwoleńczych o ukraińską niepodległość końca lat 80. i początku lat 90. Proszę opowiedzieć, jak to się dla Pana zaczęło? — 11 lutego 1988 roku odbyła się konferencja założycielska Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. Tarasa Szewczenki. Delegatem na konferencję nie byłem, ale już po kilku dniach kompozytor Ołeksandr Biłasz w rozmowie ze mną w Związku Kompozytorów Ukrainy, gdzie pracowałem wówczas jako dyrektor Kombinatu Produkcyjnego Funduszu Muzycznego ZSRR przy ZKU, prosił mnie o wsparcie pracy utworzonego Towarzystwa, którego przewodniczącym był jego przyjaciel Dmytro Pawłyczko. W systemie kombinatu znajdował się zakład poligraficzny, w którym drukowano papier nutowy (partyturowy i klawierowy) dla wszystkich republikańskich związków kompozytorów i instytucji muzycznych Kijowa oraz Ukrainy. W niewielkich nakładach — utwory muzyczne kompozytorów Ukrainy. Z Jurijem Ohulczanśkym, sekretarzem odpowiedzialnym Towarzystwa, umówiliśmy się na pomoc w drukowaniu różnej produkcji poligraficznej. Z czasem zostałem członkiem Towarzystwa Języka Ukraińskiego. Tam spotkałem swojego dobrego przyjaciela Anatolija Kołoszę, którego wybrano przewodniczącym Watutyńskiego Rejonowego Towarzystwa. I to właśnie Anatolij wciągnął mnie do współpracy z RUCH-em. Przedstawił mnie Mychajłowi Horyniowi, w tamtym czasie przewodniczącemu sekretariatu RUCH-u. Horyń, dowiedziawszy się, że mam możliwość drukowania produkcji poligraficznej nie tylko metodą klasyczną, offsetową, ale także sitodrukiem, wykrzyknął: „Przyjacielu! Polska „Solidarność” na sitodruku zrobiła całą swoją rewolucję! Nie mamy własnych mediów, ale już teraz potrzebujemy ulotek, plakatów. Dlatego pokładamy w was wielkie nadzieje. Będziecie pracować w podziemiu”. — Jak często i co musiał Pan drukować? — Całą pracę nad drukowaniem materiałów propagandowych organizowaliśmy i prowadziliśmy w dwóch kierunkach: zamówień oficjalnych i tajnych. TJU im. Szewczenki, które później przemianowano na „Proświtę”, miało status osoby prawnej. W przypadku posiadania odpowiednich materiałów i zezwolenia Gławlitu (cenzury) zamówienia proświtańskie wykonywano w kombinacie. Z tymi ruchowskimi było o wiele trudniej, ponieważ organizacja wtedy jeszcze nie miała rejestracji. Zresztą materiały miały taką treść polityczną, że żadna drukarnia nie otrzymałaby zezwolenia na ich druk. Tak więc przez cały 1989 i 1990 rok drukowałem takie materiały podziemnie. W październiku 1988 roku przy kombinacie zorganizowaliśmy wydawniczo-poligraficzną spółdzielnię „Łybid”, która de iure istnieje do dziś. Właśnie tam drukowaliśmy lwią część zamówień ruchowskich. Szczególnie dużo pracy było w przededniu przygotowań do Zjazdu Założycielskiego RUCH-u, który odbył się 8—10 września 1989 roku, a także wyborów do Rady Najwyższej wtedy jeszcze USRR. Wszystkie materiały agitacyjne i programy kandydatów z Bloku Demokratycznego drukowaliśmy my. Jakaś część zamówień szła przez „Proświtę”. Tym zajmował się Ołeksandr Mazur, asystent przewodniczącego Towarzystwa. Całą odpowiedzialność (administracyjną i karną) brałem na siebie. I nie dlatego, że byłem taki nieustraszony, ale dlatego, że byłem odpowiedzialny przed rodziną i przyjaciółmi. Bo nierzadko drukowaliśmy takie materiały, za które można było „wylądować” na lat 10 i nie mniej. — Jak uniknął Pan prześladowań ze strony reżimu komunistycznego i nie „wylądował” za kratami? — Nie wszystko szło tak gładko. Odbywałem poważne rozmowy w komitecie rejonowym partii, dopóki byłem jej członkiem. Podczas strajku głodowego studentów wystąpiłem z partii komunistycznej. W komitecie rejonowym, w KGB dopytywano się: „Po co drukujecie zamówienia „Proświty” i „RUCH-u”?”. Ale przecież faktycznie niczego nie naruszałem. Na zamawianych materiałach widniał stempel Gławlitu, oficjalna płatność przez bank. Wtedy zaczęły się kontrole organów finansowych, kontroli ludowej, milicji, prokuratury. W 1989 roku była próba usunięcia mnie ze stanowiska dyrektora po Zjeździe Założycielskim RUCH-u za wymyślone naruszenie finansowe — wypłatę zapomogi sprzed trzech lat pracownikom kombinatu na dzieci po awarii w Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej. Chociaż były to pieniądze nie państwowe, a zarobione przez kolektyw. Za takie „straszne” naruszenie kontrola ludowa rejonu lenińskiego m. Kijowa ogłosiła mi surową naganę i nałożyła karę pieniężną w wysokości trzech pensji. Były też inne próby nacisku na mnie, na przykład kompromitacja. Niejednokrotnie próbowano podrzucić do naszego zakładu cudzą produkcję drukowaną, a zaraz potem następował „nalot” OBChSS (Wydziału ds. Walki z Kradzieżami Mienia Socjalistycznego). Wszyscy członkowie kolektywu to rozumieli, pilnowali i w porę usuwali podrzucone materiały. Oto w takich warunkach pracowaliśmy. A co do możliwości „wylądowania”, to były dwa takie kuriozalne przypadki, ale Bóg chronił. — A czy można szczegółowiej o tych „kuriozach”? — Podczas strajku głodowego studentów drukowaliśmy różne ostre materiały z krytyką rządu i władzy. Odbywały się strajki przedsiębiorstw. W Kijowie zorganizowano potężną manifestację kolektywów pracowniczych różnych organizacji i przedsiębiorstw z całej Ukrainy. Kolektyw kombinatu też wyszedł na tę manifestację pod żółto-niebieską flagą. Pewnego razu, gdy z Anatolijem Kołoszą skończyliśmy drukowanie i zabraliśmy paczki materiałów agitacyjnych, wychodziliśmy z warsztatu na ulicę Jarosławiw Wał. Patrzymy, a 6-7 metrów od nas przeszli funkcjonariusze OMON-u. Oni nas nie zauważyli, a my, nie tracąc rezonu, wróciliśmy z powrotem do budynku. Tak rozeszliśmy się z nieszczęściem. Była już gdzieś 11 godzina wieczorem. Śpieszyliśmy się, żeby zanieść produkcję na Majdan do sztabu miasteczka namiotowego. Tak opóźnienie w zakładzie uratowało nas przed aresztowaniem. Po tym przypadku zmieniliśmy miejsce drukowania kompromitujących materiałów, przenosząc się na zaułek Muzejnyj 8. Ten budynek był w tamtym czasie sztabem rewolucyjnym. Oficjalnie wynajmowało go Towarzystwo „Proświta”, tam był RUCH, UNA-UNSO i inne organizacje demokratyczne. Zatem po druku produkcję chowano w pomieszczeniu, a formę i cały sprzęt zabierano ze sobą. Rano przychodził A. Kołosza, odnosił produkcję do RUCH-u, gdzie odbierali ją chłopcy-kurierzy i rozprowadzali wśród ludzi. Ale pewnego ranka, po oddaniu nakładu w RUCH-u, siedzi pan Anatolij i czyta ulotkę, którą drukowaliśmy wieczorem. W tym czasie wchodzi do pokoju „szef” z KGB, który opiekował się RUCH-em (jawnie). Widząc u Anatolija ulotkę, pyta: „Skąd?”. Ten odpowiada, nie tracąc rezonu: „W metrze „Arsenalna” przy wejściu dali”. „Szef” otwiera dyplomatkę, wyciąga z niej ulotkę, porównuje i mówi: „A ja otrzymałem w metrze „Chreszczatyk”. Jedna produkcja. Ale nic, mamy informacje, kto je drukuje. Znajdziemy i gdzie drukują. A co to u was farbą zalatuje?”. Anatolij nie stracił rezonu: „A to chłopcy za ścianą remont pomieszczenia rozpoczęli”. On obejrzał podejrzliwie pomieszczenie, schował swoją ulotkę do dyplomatki i wyszedł. Wieczorem żona Nadija mówi: „Mychajle, bądź ostrożny, bo dzisiaj w Gabinecie Ministrów (pracowała tam w ambulatorium) był zamęt z tymi ulotkami. Oni myślą, że to robota Dmytra Pojizda (kandydata na deputowanego z Bloku Demokratycznego. — przyp. aut.). Przychodził na zabiegi zdenerwowany Piechota, minister Gabinetu Ministrów i powiedział, że jeszcze dzień-dwa i wykryją tę podziemną drukarnię, a Pojizd będzie miał kłopoty”. Tak i po raz drugi zostaliśmy ocaleni Bożą łaską od nieszczęścia. Znowu zmieniliśmy adres. Tym razem umieściliśmy się w budynku przy ul. Jarosławiw Wał 32. Ten budynek Kombinat Produkcyjny wynajmował. Z budynku wyprowadzali się już mieszkańcy. Szereg mieszkań było już wolnych i tam przeniosła się spółdzielnia „Łybid”, a podziemny warsztat Anatolij Nekelśkyj umieścił aż na strychu tego domu. Tutaj ryzykowaliśmy już mniej, bo można było bardziej legalnie, zasłaniając się pracą spółdzielni, i formę zrobić, i odwiedzających przyjąć. Tutaj zastał nas sierpień 1991 roku i wydarzenia GKCzP. W tamtym czasie mieliśmy już większy kontakt z ruchowcami, z Serhijem Odaryczem, Mykołą Porowśkym, Bohdanem Ternopilśkym, Mychajłem Ratusznym i bezpośrednio z Mychajłem Horyniem. Wiele robiliśmy dla UNA-UNSO, innych demokratycznych ośrodków i organizacji. Wielką pracę wykonaliśmy podczas przygotowań do wyborów Prezydenta Ukrainy i referendum za Niepodległością Ukrainy w grudniu 1991 roku. Drukowaliśmy wiele materiałów agitacyjnych: ulotek, afiszy, broszur, naklejek, zaproszeń na różne wydarzenia itd. Wszystko to wytwarzała spółdzielnia „Łybid”, a bardziej krytyczne materiały drukowano wciąż podziemnie. — Panie Mychajle, a kiedy wyszedł Pan z „podziemia”? — Jeśli żartobliwie, to dopiero w przededniu 20. rocznicy RUCH-u, opowiadając o tym po raz pierwszy w ukraińskim radiu w wywiadzie z Ołeksijem Hawryszem. Ta audycja weszła na antenę Światowej Służby Radia Ukraińskiego i miała kilka powtórek. Pewnego razu, piętnaście lat temu, rozmawiając w „Proświcie” z Mychajłem Horyniem w obecności Pawła Mowczana, mówię: „Panie Mychajle! Kiedy Pan wyprowadzi mnie z podziemia na świat Boży?”. A on: „Nie spiesz się, druhu Mychajle, bo faktycznie nie mamy jeszcze prawdziwie Niepodległej Ukrainy. Jeśli po Ciebie nie przyszli dzisiaj w środku nocy, to jeszcze nie znaczy, że wszystkie materiały, które są w SBU na Ciebie, zostały już zamknięte…”. — Panie Mychajle, jako człowiek, który cały czas był w gąszczu tamtych wydarzeń, jak oceniłby Pan rolę i miejsce RUCH-u w kształtowaniu obecnej Ukrainy? Czy wszystko zrobiliśmy tak, jak tego wymagała sytuacja polityczna? — Powstanie Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, RUCH-u — to potrzeba czasu, którą w porę odczuła część myślącej ukraińskiej inteligencji, przede wszystkim elita pisarska, taka jak Dmytro Pawłyczko, Iwan Dracz, Wiaczesław Briuchowecki, Pawło Mowczan, Roman Iwaniczuk i inni. Bardzo ważna jest rola i zasługa w tym szistdesiatnykiw: Wiaczesława Czornowoła, braci Horyniw, Lewka Łukjanenki, Wasyla Owsijenki, Jewhena Swerstiuka i setek innych więźniów sumienia. To oni stali u źródeł RUCH-u. Powstanie RUCH-u, jego kształtowanie i działalność pomogły rozbujać spróchniały komunistyczny reżim, aż do jego obalenia w 1991 roku i ogłoszenia Niepodległości Ukrainy. We wszystkich wydarzeniach, które doprowadziły do powstania naszego Niepodległego państwa, wymarzonego przez wieki i skropionego krwią bojowników o wolność Ukrainy, roli RUCH-u jako siły napędowej trudno nie docenić. A jeśli chodzi o straty, to głównym jest to, że my, ruchowcy, popełniliśmy kilka kluczowych błędów organizacyjnych, kadrowych i politycznych. W szczególności, na III Wielkim Zjeździe RUCH-u w październiku 1990 roku zamiast jednego przewodniczącego wybrano triumwirat; w wyborach Prezydenta Ukrainy w 1991 roku zamiast jednego kandydata wystawiono aż trzech: Wiaczesława Czornowoła, Lewka Łukjanenkę, Ihora Juchnowskiego. Komuniści poszli z jednym kandydatem i Łeonid Krawczuk wygrał. Nie skorzystaliśmy z apelu Prezydenta Ukrainy Ł. Krawczuka do partii Ruchu w sprawie budowy Ukrainy według programu Ruchu. Ruch ogłosił tak zwaną „konstruktywną opozycję”. Otaczając Prezydenta ruchowskim otoczeniem, sami nie dopuścilibyśmy się wielu błędów i Krawczukowi by nie pozwolono. Ale, widocznie, minione gorzkie lekcje nie są dla ukraińskich polityków-demokratów. Na wszystkie kolejne wybory, zarówno Prezydenta Ukrainy, jak i do Rady Najwyższej, nasze siły demokratyczne szły dziesiątkami partii i bloków i dlatego zawsze przegrywały. I w rezultacie doprowadziły do władzy na stanowisko Prezydenta Ukrainy recydywistę Janukowycza, a do Rady Najwyższej — wrogą Ukrainie Partię Regionów. Czy stanie się to lekcją dla ukraińskich partii w kolejnych wyborach do Rady Najwyższej? Liczę tylko na zdrowy rozsądek ukraińskiego narodu. Nam, świadomym Ukraińcom, trzeba być tak samo społecznie i politycznie aktywnymi, jak 28 lat temu. A ja wierzę, mam nadzieję i mimo wszystko będę pracował na lepszą przyszłość Ukrainy. Rozmawiał Mykoła CYMBALUK. Dzisiaj w tym skromnym, przyjaznym człowieku, naszym koledze-proświcianinie, mało kto może dostrzec jednego z aktywnych uczestników narodowo-wyzwoleńczych zmagań końca XX wieku. Jego działalność przebiegała w podziemiu. I nie jest to przesada, bo ta praca, którą Mychajło Sopiwnyk wykonywał dla RUCH-u i innych organizacji demokratycznych, była w tamtym czasie potrzebna i niebezpieczna.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn