Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 9strona oryginału ↗

JAK SZEWCZENKO SPOGLĄDA NA MOSKWĘ

Слово Просвіти, №41 за 2005 рік

Wołodymyr Melnyczenko z „talizmanem” — Bohdanem Stupką Moskwy, zawierający wykaz ówczesnych miejskich soborów, świątyń, monasterów, hoteli, budek policyjnych, a także „domów skarbowych, publicznych i prywatnych”. Wśród dokumentów historycznych, które ujawniają pobyt trumny z prochami Szewczenki w cerkwi Tichona przy bramie Arbackiej, na pierwszym miejscu stoją wspomnienia naocznych świadków tego wydarzenia, przede wszystkim Ołeksandra Łazarewskiego, mało znane materiały od osób w nie zaangażowanych, na przykład studenta Uniwersytetu Moskiewskiego z Ukrainy Mykoły Szuhurowa. Również po raz pierwszy wykorzystałem dokumenty archiwalne Centralnego Archiwum Historycznego Moskwy, opowiadające o cerkwi świętego Tichona i jej kapłanach, którzy odprawili panichidę nad prochami Tarasa Szewczenki. Wielką pomocą w naświetleniu moskiewskiej atmosfery czasów Kobziarza stały się po raz pierwszy wykorzystane szkice i wspomnienia współczesnych ówczesnej Moskwy, w szczególności dawno zapomnianych opisujących życie miasta I. Kokoriewa i P. Wistenhofa, prywat-docenta Uniwersytetu Moskiewskiego M. Dawydowa, akademika M. Bohosłowskiego, a także — rdzennego moskwianina i najpłodniejszego tłumacza oraz wydawcy utworów Szewczenki w języku rosyjskim I. Biełousowa i in. L. G.: Jakie zadania badawcze stawiał Pan przed sobą? W. M.: Chciałem skoncentrować się na mało zbadanych lub zupełnie nieujawnionych wątkach pobytu Szewczenki w Moskwie i miałem przed sobą następujące zadania: opowiedzieć o tym, jak poeta, mówiąc jego słowami, „spoglądał na Moskwę”, gdzie i u kogo w mieście bywał, co zdążył zobaczyć i ocenić, jakimi moskiewskimi bulwarami, ulicami i zaułkami przechodził lub przejeżdżał, jakie domy, pałace, cerkwie i budki policyjne go otaczały. Ponieważ znaczną część czasu w Moskwie poeta spędził w rejonach Starego Arbat i okolicach Arbatu, te adresy stały się przedmiotem szczególnej uwagi. Chciałem uzupełnić współczesnymi informacjami zapiski dziennikowe Szewczenki o jego wizycie w Moskwie w marcu 1858 roku, ustalić adresy moskwian, u których bywał Taras Hryhorowycz — po to, by w najbliższym czasie sporządzić wreszcie mapę jego pobytu w mieście, zaakcentować niektóre momenty wpływu moskiewskich znajomości na twórczość i los Szewczenki. I, oczywiście, uściślić nazwiska uczestników panichidy, odkryć historię pobytu trumny z prochami Kobziarza w cerkwi świętego Tichona na Starym Arbacie 27—28 kwietnia 1861 roku. Być może na tych kierunkach badań udało mi się dodać nowe akcenty do moskiewskich stron biografii Tarasa Szewczenki. L. G.: Wołodymyrze Juchymowyczu, Centrum Kultury Ukrainy w Moskwie realizuje wielkoskalowy projekt „Taras Szewczenko”, który ma zakończyć się przed 200-letnim jubileuszem od dnia urodzin Tarasa Hryhorowycza Szewczenki. W. M.: Mamy z czego zdawać sprawę przed państwem w dziedzinie propagowania w Rosji życia i twórczości narodowego geniusza. Co roku w marcu w Centrum Kultury odbywają się uroczyste wieczory i koncerty poświęcone Szewczence, na które zapraszamy znanych artystów, działaczy nauki i kultury. Powiedzmy, w 2002 roku przyjechał do nas z Sankt Petersburga artysta ludowy Ukrainy i Rosji Wałerij Iwczenko. Sala dosłownie zamarła, kiedy poezje Szewczenki czytał artysta ludowy Rosji Ołeksij Petrenko. W 2003 roku na uroczystości poświęcone Kobziarzowi przyjechał do Centrum z szewczenkianą artysta ludowy Ukrainy, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki Anatolij Pałamarenko. W uroczystym wieczorze, poświęconym 190. rocznicy od dnia urodzin Szewczenki, wzięli udział Nadzwyczajny i Pełnomocny Ambasador Ukrainy w Federacji Rosyjskiej Mykoła Biłobłocki oraz deputowany ludowy Ukrainy, dyrektor Instytutu Literatury imienia T. H. Szewczenki Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, akademik Mykoła Żułynski. W 2005 roku na świętach szewczenkowskich w Centrum Kultury gościł deputowany ludowy Ukrainy, przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” imienia T. H. Szewczenki poeta Pawło Mowczan. W uroczystym koncercie wziął udział zespół solistów „Błahowist” Ukraińskiego akademickiego zespołu folklorystyczno-etnograficznego „Kałyna”. Kompozycję poetycką „Nie pytajcie o swój los” według ballad i dum Tarasa Szewczenki brawurowo wykonała artystka ludowa Ukrainy, laureatka Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki Rajisa Nedakiwska. W ramach projektu „Taras Szewczenko” w Centrum wcześniej niż na Ukra- Ludowy artysta Anatolij Pałamarenko podbił salę swoim występem, odbyła się prezentacja pierwszych tomów Pełnego – dwunastotomowego – zbioru dzieł Kobziarza. Również u nas odbyła się prezentacja filmu dokumentalnego „Mój Szewczenko”, nakręconego w „Studii 1+1”. Widzowie spotkali się z autorami filmu Jurijem Makarowem i Ołeną Czekan. Stale przyjeżdżają do Centrum laureaci Narodowej Nagrody imienia Tarasa Szewczenki, a sławny Bohdan Stupka już stał się naszym żywym talizmanem. U nas występowali Nina Matwijenko, Marija Stefjuk, Jewhen Stankowycz, Myrosław Skoryk, odbyła się wystawa fotograficzna Wasyla Pyłypjuka, kilkakrotnie wystawiano gobeliny Ludmyły Żohol... Wiosną 2003 roku zaprosiliśmy do siebie pracowników Szewczenkowskiego Narodowego Rezerwatu w Kaniowie i razem z nimi otworzyliśmy wystawę książkową „Nieśmiertelne słowo Kobziarza” ze zbiorów rezerwatu. Odwiedzający centrum mieli okazję obejrzeć film wideo o Szewczenkowskim rezerwacie i Tarasowej Górze. L. H.: To był masowy ukraiński desant, którego udanemu przedstawicielstwu Pan sprzyjał. A jakie twórcze dokonania Centrum zadziwiły Moskwę i jej mieszkańców? W. M.: Na 190. rocznicę urodzin poety w Centrum Kultury odbyła się prezentacja monografii laureata Narodowej Nagrody imienia Tarasa Szewczenki, doktora nauk filologicznych Jurija Barabasza „Kiedy zapomnę ciebie, Jeruzalem...” Co roku Centrum organizuje konkurs na najlepsze czytanie utworów poetyckich Szewczenki wśród moskiewskich studentów i uczniów, a w moskiewskim liceum lingwistycznym nr 1555 prowadzi lekcje szewczenkowskie. Jednak naszym najważniejszym prezentem na jubileusz Szewczenkowski stało się wydanie zbioru wybranych utworów poetyckich Kobziarza w języku ukraińskim i rosyjskim, uporządkowanego w Centrum Kultury przy wsparciu Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki Narodowej Akademii Nauk Ukrainy oraz Narodowego Muzeum Tarasa Szewczenki. Zbiór ma na celu popularyzację twórczości narodowego geniusza wśród ukraińskiej diaspory w Rosji i innych krajach WNP. Wydanie jest hojnie ilustrowane rysunkami, akwafortami i dziełami malarskimi Szewczenki, które odzwierciedlają jeszcze jedną jasną stronę jego potężnego talentu, namacalnie potwierdzają jego nieogarniony potencjał artystyczny. Rozesłaliśmy ją do wszystkich organizacji ukraińskiej diaspory w Rosji oraz do obwodowych rosyjskich bibliotek. Kolejnym ważnym krokiem, który z pewnością będzie miał dobre kontynuacje w przyszłości, stało się otwarcie w Centrum 27 kwietnia 2005 roku Izby Pamięci, poświęconej Tarasowi Szewczence i Mychajłowi Hruszewskiemu. Teraz każdy może otrzymać potrzebne informacje o pobycie Kobziarza w Moskwie. Z czasem przygotujemy pieszą i autokarową wycieczkę po szewczenkowskich miejscach Moskwy. W procesie naszej specyficznej pracy kulturalnej w stolicy Rosji pojawiają się pomysły i propozycje uczczenia 200-letniego jubileuszu, które wykraczają poza ramy Centrum Kultury. L. H.: Być może warto upublicznić je w naszej rozmowie i wezwać społeczeństwo do wsparcia ich słowem i czynem? W. M.: Przede wszystkim trzeba pomyśleć o tym, aby do koncepcji uczczenia 200. rocznicy urodzin Tarasa Szewczenki włączono ogólnonarodowy pochód ostatnią drogą Kobziarza z Petersburga na Ukrainę wiosną 1861 roku. Chyba najlepiej byłoby to zrobić w 2011 roku, na 150. rocznicę powtórnego pochówku Tarasa Szewczenki. W tym kontekście Moskwa musi zająć kluczowe miejsce na rosyjskim odcinku pochodu, a w niej główne wydarzenia powinny odbyć się w Centrum Kultury Ukrainy w Moskwie oraz niedaleko niego – w tym miejscu, gdzie była cerkiew Tichona Amafunckiego. Swoją drogą, czeka ona na widoczne upamiętnienie w pamięci współczesnej Moskwy, wszak cerkwi świętego Tichona w nowej Rosji powiodło się znacznie mniej niż sąsiedniej, również zburzonej, cerkwi Borysa i Hleba przy Bramie Arbackiej. W maju 1997 roku naprzeciwko kina „Chudożestwiennyj” odsłonięto znak pamięci, poświęcony cerkwi Borysa i Hleba, a także wzniesiono niemałą kaplicę, na której czytamy: „Kaplica pod wezwaniem świętych Błogosławionych Cierpiętników Borysa i Hleba za błogosławieństwem Najświętszego Patriarchy Moskiewskiego i całej Rusi Aleksego II. Wzniesiona w 1997 roku... w granicach historycznego miejsca usytuowania świątyni pod wezwaniem świętych Borysa i Hleba, zbudowanej w 1483 roku, przebudowanej w XVI i XIX wieku i zburzonej w 1930 roku, a także na miejscu cerkwi świętego Tichona Amafunckiego przy Bramie Arbackiej, istniejącej tutaj na początku XVII wieku do 1933 roku”. Kaplicę rzeczywiście zbudowano tylko w przybliżeniu „w granicach historycznego miejsca usytuowania świątyni pod wezwaniem świętych Borysa i Hleba”, bo ta świątynia mieściła się znacznie dalej, w stronę Wozdwizhenki, a kaplica stoi praktycznie na miejscu cerkwi świętego Tichona Amafunckiego... Tak więc mamy teraz możliwość odprawienia panichidy i postawienia świecy za spokój duszy Kobziarza w tym miejscu, gdzie stała jego trumna 27–28 kwietnia 1861 roku. Począwszy od bieżącego roku, Centrum Kultury będzie robić to corocznie. Wszakże, ponieważ kaplica pod wezwaniem świętego Tichona Amafunckiego nie istnieje, to celowo byłoby poruszyć kwestię Czerkaski chór ludowy pytania o ustanowienie choćby osobnego znaku pamięci na cześć cerkwi, która dała schronienie prochom wielkiego Ukraińca. Oczywiste jest, że należy ustanowić tablicę pamiątkową na jednym z moskiewskich budynków, które odwiedzał Taras Szewczenko. Biorąc pod uwagę to, że nie wszystkie one się zachowały, powiedzmy, dawno nie ma pierwszego w tym szeregu domu Szczepotiewej w zaułku Worotnikowskim, w którym mieszkał Szczepkin, można by rozważyć przynajmniej dwa warianty. Pierwszy — budynek nr 24 na bulwarze Twerskim, w którym Szewczenko trzykrotnie przebywał u Siergieja Aksakowa. Drugi — budynek Rosyjskiej Akademii Malarstwa, Rzeźby i Architektury przy Miasnickiej 21, dokąd poeta dwukrotnie przychodził do Apollona Mokryckiego. Tym bardziej, że Szewczenko był akademikiem Petersburskiej Akademii Sztuk Pięknych. Już teraz trzeba określić, kto z szewczenkologów, posiadających dar pisarski, mógłby przygotować książkę „Szewczenko” w serii „Życie znakomitych ludzi” dla moskiewskiego wydawnictwa „Mołodaja gwardija”. Da to możliwość opowiedzenia wielu nowym czytelnikom w Rosji i poza jej granicami o życiu i twórczości wielkiego Kobziarza. Na Ukrainie celowe byłoby wydanie najnowszej monografii zbiorowej (lub zbioru artykułów) na temat „Moskiewscy przyjaciele i znajomi Tarasa Szewczenki”, w której należałoby ukazać relacje poety z Mychajłem Szczepkinem, Osypem Bodianskim, Mychajłem Maksymowyczem, Warwarą Riepniną i innymi współczesnymi Szewczenki, wspomnianymi w tej książce. Byłoby celowe przeprowadzenie w Centrum Kultury Ukrainy w Moskwie konferencji naukowej „Szewczenko i Moskwa” na bazie uniwersytetów Moskiewskiego i Kijowskiego oraz Instytutu Literatury imienia T. H. Szewczenki Narodowej Akademii Nauk Ukrainy. Z uwzględnieniem tego, że moskiewskie trasy Tarasa Hryhorowycza są teraz znane, można by nakręcić o nich film dokumentalny, który pomoże wielu wyobrazić sobie poetę w Moskwie połowy lat 40.—50. XIX wieku oraz zobaczyć współczesny wygląd budynków i miejsc, w których przebywał. Wreszcie, chce się mieć nadzieję na wsparcie państwa w budowie przy wejściu do Centrum Kultury Ukrainy w Moskwie pomnika Tarasa Szewczenki, co stanie się godnym ukraińskim akcentem nie tylko w rejonie Arbatu, ale i w całej Moskwie oraz Rosji. Niechby Taras Hryhorowycz stanął na Starym Arbacie jako młody człowiek, którym po raz pierwszy (lipiec 1844 roku) przyjechał do pierwostolicy i napisał w niej genialnie-bolesne „Czyhrynie, Czyhrynie”... Nie rwicie, dumy, nie palcie! Może wrócę znowu Moją prawdę nieszczęsną, Moje ciche słowo. Zapisała Lubow HOŁOTA Zdjęcie Lubowi BOHDAN W Centrum Kultury witają Jurija Barabasza z okazji otrzymania Narodowej Nagrody imienia Tarasa Szewczenki

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn