— Problemy, które wyniesiono na ogólnonarodowy porządek obrad — zauważył, otwierając okrągły stół w Ukrinformie, przewodniczący Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki Pawło Mowczan — są dziś, jak nigdy dotąd, niezwykle dotkliwe. Świadczą o tym wydarzenia ostatnich dni, kiedy we wszystkich obwodowych miastach i mniejszych miejscowościach Ukrainy odbyły się ogólnonarodowe wiece z kategorycznym żądaniem, skierowanym do prezydenta, rządu i parlamentu, by nie iść przestępczo i bezmyślnie na pasku Putina, nie wciągać głupio do Ukrainy trojańskiego konia w postaci „formuły Steinmeiera”, nie dopuszczać do tzw. pokoju kosztem wyrzeczenia się interesów narodowych.
— W zeszłym tygodniu — przypomniał obecnym Pawło Mowczan — tygodnik „Słowo Proświty” opublikował cały panteon strat na froncie wschodnim, jakie poniosła Ukraina we wrześniu. Wśród nich jest człowiek mi bliski, mój krewny z Obuchowa — dziś minęło dziewięć dni, odkąd się z nim pożegnaliśmy.
Dlaczego o tym wspomniałem? Ponieważ ci ludzie u władzy, którzy decydują o życiu całego narodu, wciąż nie uświadamiają sobie, w jakim miejscu się znaleźli. Choć może jest odwrotnie: prowadzą tajną, wieloetapową grę dla przysługi swoim panom i bardzo dobrze zdają sobie sprawę z tego, co może czekać nie tylko naród ukraiński, ale i całą Europę w wyniku takiej polityki. Jesteśmy świadkami tego, że lekcje historii nikogo niczego nie uczą. Wszystko, co działo się 100 lat temu na europejskiej arenie społeczno-politycznej, zakończyło się ogromnymi stratami dla tych, którzy chcieli zabezpieczyć siebie, dystansując się od problemów Ukrainy.
Oto dlaczego dziś podnosimy głos na placach, dlaczego zebrali się przy tym okrągłym stole przedstawiciele ukraińskiej opinii publicznej. Bo zdajemy sobie sprawę, co może nas czekać przy obecnej polityce zarówno naszych władz, jak i tych, którzy pchają je ku zbrodniczemu ugodowstwu. Wraz z dojściem do władzy nowych sił politycznych, w tym przedstawicieli piątej kolumny, na pełnych obrotach ruszyła kolosalna machina manipulacyjna, którą kierują siły antyukraińskie, nie tylko w osobie rodzimych oligarchów. Odzew „szarej eminencji”, szefa Biura Prezydenta Bohdana, który rzekomo twierdzi, że akcje protestacyjne, które przetoczyły się przez Ukrainę
Tłumaczenie maszynowe
10 października o 17:00. Narodowe Muzeum Literatury wspólnie z wydawnictwem „Jarosławiw Wał” zapraszają na wieczór autorski Pawła Mowczana „W kręgu przyjaciół” wraz z prezentacją nowej książki poetów zagranicznych w przekładzie autora pt. „Echo”. Do udziału zaproszeni zostali: Dmytro Pawłyczko, Jurij Szczerbak, Mykoła Żułynśkyj, Wałerij Hużwa, Ołeksandr Bożko, Mykoła Waśkiw. Moderator: Mychajło Słaboszpyćkyj. Adres: ul. B. Chmielnickiego 11. Wstęp wolny i pożądany! Pawło Mowczan to osobna poetycka Ameryka, której nie wystarczy jeden Kolumb, gdyż wymaga ona codziennych odkryć. Wszakże jest też Mowczan, którego znamy mniej. To Mowczan-tłumacz. Czy możliwe jest dokonanie językowego przetoczenia krwi? Czy możliwe jest znacjonalizowanie wiersza w swoim języku, nie zniekształcając rodzimego oblicza utworu? Czy możliwe jest powiedzenie „prawie to samo”, przekazując mentalną osobliwość pierwowzoru? Na to stara się odpowiedzieć autor w swoich przekładach poetyckich z języków: azerskiego, bengalskiego, bułgarskiego, ormiańskiego, gruzińskiego, estońskiego, kazachskiego, litewskiego, mansyjskiego, mołdawskiego, rosyjskiego, rumuńskiego, serbsko-chorwackiego, tadżyckiego, tamilskiego, tatarskiego, turkmeńskiego, węgierskiego, uzbeckiego oraz czeskiego. O tym (i nie tylko) będzie mowa na wieczorze autorskim Pawła Mowczana z okazji jego 80. urodzin.
Tłumaczenie maszynowe
O początku rzekomej realizacji tzw. formuły Steinmeiera – krok po kroku planu zaprzestania działań bojowych na froncie wschodnim i wprowadzenia środków ustanawiania pokoju na Donbasie i Ługańszczyźnie – Ukraina dowiedziała się nie od ukraińskich władz, przede wszystkim od głowy państwa, lecz… z moskiewskich mediów. Oczywiście na tle utajnionych i – z punktu widzenia wielu ekspertów politycznych – nieudanych działań prezydenta Zełenskiego i jego zielonej ekipy („w 100% jego ludzi”) ta wiadomość błyskawicznie wybuchła. W pamięci ludzi nie zatarły się jeszcze polityczne wybryki byłego prezydenta-recydywisty Janukowycza. Więc wybuch oburzenia pod hasłami „Nie kapitulacji!” natychmiast wylał się pod mury Biura, protestujących po raz pierwszy i po raz drugi, w zeszłą niedzielę, na Majdan. Zaraz potem Towarzystwo „Proświta” wraz z organizacjami społecznymi zorganizowało okrągły stół na temat „Kto i dlaczego zagraża państwu ukraińskiemu?”
…ною, opłacone przez „wczorajszych”, potwierdza całą głębię cynizmu i zuchwalstwa części „sług narodu”. Władza wciąż nie pojmuje, że tysiące ludzi wychodziło na te akcje z wewnętrzną, jeszcze do końca nieprzemyślaną trwogą, która jest wyraźnie sformułowana w formule „Chrońmy Ukrainę!” Dzieje się tak, choć Europa, igrając z Putinem w poddawanie się, do końca nie uświadamia sobie: problem Ukrainy i narodu ukraińskiego może zakończyć się znacznie tragiczniej dla globalnej cywilizacji. Więc jak słusznie podkreślono we wstępie do martyrologium „Słowa Proświty”: „Dla nich, poległych bohaterów – obrońców Ojczyzny, nie było dwóch prawd: wojna była wojną, a nie konfliktem; front był frontem, a nie linią rozdziału; obowiązek obrony ziemi ojczystej był honorem i godnością mężczyzny i wojownika, a nie chytrością i służalczością kramarza”. To najwyraźniejsze i najbardziej zrozumiałe kategorie naszej współczesności, kategorie, które powinien wypowiadać także nasz prezydent Zełenski. Dziś zamiast niego robią to majdany na całej Ukrainie. A on, nieustannie unikając otwartości, pod naciskiem świadomej części społeczeństwa zmuszony jest wreszcie obiecać, że „zdrada zostaje odwołana”… Czyli – czy ona była przygotowywana?
Uczestnicy okrągłego stołu, m.in. pułkownicy w stanie spoczynku Mychajło Chabarow, który jeszcze niedawno walczył na froncie wschodnim jako szeregowy w batalionie OUN, oraz Mykoła Seluk, który wydał książkę dokumentów o historii rozkładu Sił Zbrojnych Ukrainy, na podstawie faktów dowodzili, że ruina armii, a w konsekwencji wszystkich instytucji państwowych, rozpoczęła się jeszcze za prezydentury Leonida Kuczmy, który – wbrew ironii ukraińskiej rzeczywistości (a może na życzenie Putina?) – kieruje ukraińską delegacją w rozmowach w Mińsku. I każdy z kolejnych prezydentów, być może z wyjątkiem Wiktora Juszczenki, na swój sposób przysłużył się planom Moskwy. Obecne władze również, jak pokazują wydarzenia ostatnich dni, próbują powrócić w kильwater polityki Putina. Jak inaczej to rozumieć – mówił jeden z założycieli Ruchu, deputowany kilku kadencji, pułkownik Mykoła Porowski – że w projekcie przyszłorocznego budżetu państwa na obronę kraju (podczas wojny!) chcą przeznaczyć tylko 110 mld hrywien? To dwa razy mniej niż w zeszłym roku.
Kandydat nauk prawnych Mykoła Syryj, Myrosław Kotwicki z partii „Patriot”, akademik Narodowej Akademii Nauk Pedagogicznych Ukrainy Heorhij Filipczuk, działacz społeczno-polityczny Iwan Zajec, przewodniczący Ługańskiej Organizacji Towarzystwa «Proświta» Wołodymyr Semystiaha zwrócili uwagę na inne składowe bezpieczeństwa narodowego, bez których Ukraina nie ostoi się w wojnie z putinowską Rosją. Ale same odpowiedzi na pytanie: „Kto i dlaczego zagraża ukraińskiemu państwu?” – to za mało. Potrzebna jest aktywizacja społecznej kontroli i ludzkiego oporu wobec nieodpowiedzialnych planów i działań przedstawicieli władzy, która może zdradzić interesy ukraińskiej Ukrainy. Dlatego musimy domagać się: Ukraina – ponad wszystko!
Inf. własna
ODKRYLI NAGOŚĆ KRÓLA
NAUKI ABAJA KUNANBAJEWA
Tłumaczenie maszynowe
Wasyl ŁYZANCZUK, doktor nauk filologicznych. Realizacja tak zwanej „formuły Steinmeiera” to kapitulacja Ukrainy przed moskiewskimi najeźdźcami, którzy już szósty rok prowadzą niewypowiedzianą wojnę przeciwko naszemu Państwu w celu jego kolonizacji i zniszczenia Ukraińców jako narodu. Podstępne, agresywne idee kremlowskiej kliki Putina wrogowie Ukrainy wydają za pokojową „formułę Steinmeiera”, która przewiduje przeprowadzenie wyborów na okupowanym przez Rosję ukraińskim terytorium Donbasu i nadanie tym rejonom specjalnego statusu. Bezsprzecznie, pokoju pragnie każdy człowiek. Podkreślał to również Ołeh Sencow. Ale nie za wszelką cenę! Nie na warunkach ukrytej kapitulacji według tak zwanej „formuły Steinmeiera”, a w istocie – podstępnej, niemoralnej, imperialnej formuły Putina. Dla myślącego człowieka jest jasne, że wybory na obecnie okupowanym terytorium Donbasu mogą odbyć się tylko pod warunkiem całkowitego uwolnienia od moskiewskich najeźdźców i zbrodniczych formacji separatystów. Najpierw realizacja komponentu bezpieczeństwa, a potem, przy sprzyjających okolicznościach politycznych, przeprowadzenie wyborów według ukraińskich praw, z udziałem tych mieszkańców, którzy zmuszeni byli się przesiedlić, aby ratować życie. W wyborach obowiązkowo muszą brać udział ukraińskie partie polityczne i organizacje społeczne. Podczas spotkania „czwórki normandzkiej” prezydent Ukrainy W. O. Zełenski musi zająć jasne ukraińskie stanowisko państwowotwórcze, przekazać do świadomości jej uczestników zrozumienie zasadniczych, humanistycznych podstaw funkcjonowania ukraińskiego społeczeństwa. Raz po raz przypominać przywódcom państw europejskich i ich mieszkańcom, że Ukraina jest państwem unitarnym i takim musi pozostać, aby zachować swoją duchową soborowość, niepodległość i wejść jako pełnoprawny członek do cywilizacji europejskiej i światowej. Jednocześnie Prezydent nie ma moralnego prawa ukrywać przed ludźmi, którzy powierzyli mu buławę rządów, treści rozmów o losie Ukrainy z przywódcami różnych państw. Żadnych ustępstw wobec agresora! Partia „PATRIOTA” występuje za przywróceniem integralności terytorialnej. Ukraina, Prawda, Honor, Godność – ponad wszystko! Głowa państwa i naczelny dowódca W. O. Zełenski jest zobowiązany jasno przedstawić opinię społeczną i opierać się podczas negocjacji na moralno-politycznej, duchowo-narodowej woli ukraińskich obywateli, którzy bezsprzecznie są za pokojem, za tym, aby okupowane terytoria Donbasu i zaanektowany Krym zostały zwrócone na łono Ukrainy razem i jednocześnie, jak podkreślono w otwartym apelu ukraińskiej społeczności do prezydenta. Aby przeprowadzić uczciwe, sprawiedliwe wybory w Donbasie, należy, moim zdaniem, najpierw obowiązkowo spełnić następujące wymagania: Federacja Rosyjska powinna całkowicie wycofać z okupowanych terytoriów swoje wojska, uzbrojenie, różnych konsultantów, doradców-podpowiadaczy, wszystkich włóczęgów. Nielegalne formacje bojowników muszą złożyć broń, a nie przekształcać się w tak zwaną milicję ludową. Na całej linii granicy rosyjsko-ukraińskiej Ukraina musi przywrócić swoją kontrolę. Dla zagwarantowania ochrony przed naruszeniami ze strony rosyjskich wojskowych wzdłuż granicy rozmieścić siły pokojowe Organizacji Narodów Zjednoczonych, ale bez udziału moskiewskich satelitów. Na amnestię od ukraińskich władz mają prawo ci, na których rękach nie ma krwi ukraińskich patriotów, kto nie niszczył i nie niszczy fundamentów ukraińskiego niepodległego państwa, uświadamia sobie agresywną istotę polityki Moskwy i jej nie wspiera. Terytoria obwodów donieckiego i ługańskiego, które są uwalniane od okupacji przez Federację Rosyjską, nie mogą mieć żadnych specjalnych statusów, które podważałyby unitarny ustrój Państwa Ukraińskiego. Zdjęcie Heorhija Łukjanczuka. Moskwa powinna uwolnić wszystkich ukraińskich obywateli, których nielegalnie przetrzymuje w Rosji oraz na okupowanych przez nią ukraińskich terytoriach. Osiągnięcie pokoju nie może opierać się na rezygnacji Ukrainy z konstytucyjnie zapisanego euroatlantyckiego wyboru cywilizacyjnego oraz kursu na pełnoprawne członkostwo w NATO i Unii Europejskiej. Nie wycofywać ukraińskich wojsk jednostronnie ze swoich przygotowanych pozycji, gdyż prorosyjscy bojownicy nie przestrzegają porozumienia dotyczącego wycofania ze swoich pozycji, a Rosja w tak podstępny sposób tworzy taktyczne i strategiczne przewagi nad ukraińskimi obrońcami. Niewypowiedzianą wojnę przeciwko Ukrainie rozpętała Moskwa, zadała ogromne zniszczenia w gospodarce, sferach socjalno-kulturalnych i bytowych, dlatego Federacja Rosyjska powinna całkowicie naprawić szkody. Zatem przeprowadzać wybory w obwodach donieckim i ługańskim według tak zwanej „formuły Steinmeiera-Putina” można tylko wtedy, gdy zostaną spełnione sformułowane komponenty bezpieczeństwa, gdy ustabilizuje się ukraińskie środowisko życia. Przecież cały naród ukraiński pragnie pokoju, wolności i bezpieczeństwa. Za duchowo soborną ukraińską Ukrainę oddały życie miliony Ukraińców. Świętym obowiązkiem prezydenta Ukrainy W. O. Zełenskiego oraz wszystkich „sług narodu” jest nie tylko pamiętać i szanować ofiarność najlepszych synów i córek narodu ukraińskiego, ale zająć obecnie przejrzyste, uczciwe, moralne, patriotyczne stanowisko wobec zaprzestania agresji Federacji Rosyjskiej przeciwko Ukrainie na zasadach ukrainocentryzmu – zachowania i rozwoju niepodległego, praworządnego, demokratycznego, unitarnego, duchowo sobornego Państwa Ukraińskiego.
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
Z polecenia zarządu Czerniowieckiego obwodowego zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” przewodniczący organizacji Ostap Sawczuk skierował apel do prezydenta Ukrainy oraz Rady Najwyższej Ukrainy, w którym bukowińscy proświcianie oświadczają: „W ciągu 150 lat istnienia najpotężniejsza i najbardziej autorytatywna narodowo-patriotyczna organizacja społeczna — ukraińska „Proświta”, jako nieodłączny składnik społeczeństwa, była przewodnikiem narodu, powołanym do jednoczenia się wokół idei narodowej i bycia strażnikiem ukraińskiej państwowości. Niestety, wymarzona przez wiele pokoleń niepodległość jest obecnie zagrożona. Jak stało się wiadome z mediów, podczas posiedzenia Trójstronnej grupy kontaktowej w Mińsku uzgodniono tekst tak zwanej „formuły Steinmeiera” dotyczącej wyborów lokalnych organów władzy na okupowanych terytoriach obwodów donieckiego i ługańskiego, co Rosja już nazywa „poważnym sukcesem”. Ukraińska „Proświta” żąda niedopuszczenia do zdrady interesów narodowych. Ta formuła nie rozwiązuje kwestii bezpieczeństwa — wycofania lub rozbrojenia nielegalnych (rosyjskich hybrydowych) formacji zbrojnych oraz przywrócenia kontroli nad granicą. Zamiast tego jest to zdrada 16 tysięcy Ukraińców, którzy zginęli na wojnie, oraz nasza nieodpowiedzialność wobec teraźniejszości i przyszłości Ukrainy. Jedyną formułą musi być twarde obstawanie przy polityce ukrainocentrycznej. Ukraińcy już wyszli na akcje protestacyjne przeciwko implementacji „formuły Steinmeiera” i wzywamy Pana, Panie Prezydencie, oraz wszystkie siły polityczne reprezentowane w Radzie Najwyższej, aby wsłuchały się w głos protestujących — nie dopuścić do kapitulacji przed Rosją, rozlewu krwi i stanąć w obronie ukraińskiej państwowości. Sława Ukrainie! Bohaterom sława!”
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
integralności Ukrainy w granicach uznanych przez prawo międzynarodowe. Zgodnie z artykułem 2 Konstytucji, Ukraina jest państwem unitarnym. Terytorium Ukrainy w granicach istniejącej granicy jest integralne i nienaruszalne. Wzywamy władze do podjęcia niezwłocznych działań w celu zapewnienia wykonania normy Ustawy Zasadniczej. Wszelkie negocjacje w istniejących formatach — kontynuacja porozumień mińskich, negocjacje w formacie normandzkim na warunkach Federacji Rosyjskiej — stanowią zagrożenie dla bezpieczeństwa narodowego Ukrainy i suwerenności państwowej naszego państwa. Przeprowadzanie wyborów na terytoriach okupowanych, wprowadzenie specjalnego statusu jest sprzeczne z Konstytucją Ukrainy. Żądamy od władz zainicjowania zwołania nadzwyczajnego posiedzenia Rady Bezpieczeństwa ONZ z określeniem opracowanego planu zdecydowanych działań w sprawie przywrócenia integralności terytorialnej i suwerenności Ukrainy. Wzywamy kierownictwo państwa do zwrócenia się do krajów-sygnatariuszy Memorandum Budapeszteńskiego, liderów krajów G-20 oraz społeczności międzynarodowej o udzielenie nam wszelkiego możliwego wsparcia i pomocy w tej kwestii. Od Rady Najwyższej Ukrainy żądamy niezwłocznej ratyfikacji Statutu Rzymskiego Międzynarodowego Trybunału Karnego w celu pociągnięcia do odpowiedzialności karnej prezydenta Rosji, jego otoczenia oraz przywódców organizacji terrorystycznych ŁNR/DNR za rozpętanie zbrojnej agresji przeciwko Ukrainie, zbrodnie przeciwko ludzkości na naszej ziemi.
Tłumaczenie maszynowe
Heorhij FILIPCZUK, akademik NAPN Ukrainy, profesor, pierwszy zastępca przewodniczącego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Od wielu lat znam tę niezgłębioną, niezwykle przyjazną Kobietę. Jej powab wykuwa się silnymi, budzącymi podziw cechami życzliwości i wyrafinowania. Wygląd, sposób bycia, przyjazne słowo, taktowne rady, unikalność etyki, cierpliwość w przybliżaniu prawdy, niepohamowane pragnienie czynienia dobra, niczym nieosłonięte zakochanie w Pedagogice czynią Nelli Hryhoriwnę Nyczkało niedoścignioną. Odszukując dla siebie jakieś tajemne, niewidoczne, a zarazem istotne cechy tej Indywidualności, dochodzisz do wniosku o jej niezastąpioności w odniesieniu do tego socjokulturowego środowiska (nie tylko akademickiego), w którym odbywa się żywotwórczość tak szlachetnego Człowieka. Utalentowany pedagog, naukowiec, badacz, organizator spraw oświatowych, niestrudzony oświeceniowiec, krzewiciel dusz ukraińskiego nauczycielstwa — to charakterystyki zawodowe, które można by kontynuować. Jednak decydującą cechą, która obramowuje pozytywy naszej niepowtarzalnej Nelli Hryhoriwny, jest jej Ludzkość, która kształtuje jej zamysły, idee, czyny, logikę działalności, normy zachowania w stosunku do „innego”, hamulec pragnień i dążeń, by czynić Nauczyciela lepszym, godniejszym, bardziej humanitarnym. Bardzo naturalnie wpisuje się w jej codzienną normę życiowej prozy bytu wieczna zasada i przypomnienie Pisma Świętego: „Kto skąpo sieje, ten skąpo i żąć będzie, a kto sieje hojnie, ten hojnie i żąć będzie!”. Ta piękna ogólnoludzka cecha bycia hojną nie tyle w słowach, co w czynach, nie może nie budzić sympatii i zachwytu nawet u emocjonalnie chłodnych. Kiedy spotykam się, rozmawiam czy dyskutuję z wiecznie niestrudzoną Nelli Hryhoriwną, to łapię się na tej pokusie, że przebywam w stanie „oczarowania wychowaniem”. Poznać wielowymiarowość istoty tej, nawet bardzo dobrze znanej tobie osoby, jest dość skomplikowaną sprawą. rzeczy dla XX i XXI w. Pierwsza polega na realizacji idei kształtowania profesjonalnie i twórczo przygotowanej, krytycznie myślącej i humanistycznie wychowanej osobowości, kładąc podwaliny pod edukację i samokształcenie przez całe życie. Drugim zadaniem jest konieczność realizacji nie mniej znaczącej misji — wspierania poprzez edukację formowania takiego ustroju społeczno-państwowego, który będąc ludzko-centrycznym, maksymalnie zapewniałby rozwój „kapitału ludzkiego”, przynosił korzyść największej liczbie obywateli swojego kraju. Takie podejścia są bardzo spójne z wyzwaniami czasu, wektorami cywilizacyjnego zrównoważonego rozwoju świata, kiedy to właśnie człowiek staje się najbardziej cenionym składnikiem w systemie bogactwa narodowego, najwyższą wartością społeczną. Jako prawdziwy inteligent, współodczuwa ona losy i perspektywy naszej współczesnej młodzieży, za każdą placówkę oświatową — przedszkole, szkołę, szkołę zawodową, szkołę artystyczną, muzyczną czy sportową, uniwersytet, pracownię twórczą czy laboratorium naukowe, dobrze uświadamiając sobie, że właśnie tutaj kładzione są fundamenty dzisiejszego i przyszłego postępu. Po obywatelsku mężnie ocenia rolę państwa, jego instytucji dla jakościowej edukacji, wykorzystując główny wskaźnik do „przymiarki” sprawiedliwej polityki państwowej – humanizm w stosunku do „małego, słabego i starego”. Własnym przykładem Nelli Hryhoriwna umożliwia odpowiedź na aktualne pytanie dzisiejszego czasu: w czym, w jakich charakterystykach zawiera się „siła dydaktyczna” rodzimego pedagoga? Dla niej te źródła i początki znajdują się w energii motywacji, by być zawsze potrzebnym, ciekawym i użytecznym dla ludzi, w obsesyjnej determinacji i sile woli czynienia dla nich Dobra. A także — w Miłości do bliźniego, swojego Narodu, Ukrainy, całej ludzkości. „Błogosławiony, kto wydawać potrafi…”, — pisał W. Stus. Dla Człowieka, Ojczyzny, dobra społecznego… Nelli Hryhoriwno! Pani, natchnionej niebiańskim Natchnieniem, godnej wysokiego szacunku, życzę siły, porannej rosy i zakochanej Wiosny! Oczywiście, odpowiedź należy odszukiwać w tych wiecznych prawdach, którymi posługiwali się i będą posługiwać się ludzie — Bóg (i ludzie także) kocha tego, kto z radością daje! „Przyjrzyj się uważnie swojemu odbiciu…”, — pisał znany poeta. Rzeczywiście, wtedy zadajesz sobie pytanie, a dlaczego wielkie i małe sprawy, za które bierze się ta niczym niepohamowana kobieta, udaje się rozwiązywać skutecznie, dlaczego finiszuje częściej pierwsza niż druga. Myślę, że prawda kryje się w etyce pracy. Tworzy ona jakby według etyki życia wielkiego filozofa pracy T. Carlyle’a: „Pracuj i nie trać nadziei.., poznaj swoją sprawę i wykonaj ją”. Kieruje się nieznaczącą tylko na pierwszy rzut oka formułą życiowej afirmacji, która zawiera jedno wymaganie — po to, by być pierwszym, należy do sprawy zawsze zabierać się pierwszym. W wielu przypadkach taka cecha tworzyła ją jako Lidera, co jednak nie było dla niej celem samym w sobie. Pozostaje ona jednym z tych wybitnych współczesnych pedagogów-akademików, którzy potrafili w swojej pracy naukowo-edukacyjnej połączyć dwie niezwykle ważne strategiczne. Podczas prezentacji: Heorhij Filipczuk, Nelli Nyczkało i Łarysa Łukjanowa. Akademik NAPN Ukrainy Nelli Nyczkało.
Tłumaczenie maszynowe
Jurij MOSENKIS, profesor KNU imienia Tarasa Szewczenki Twórczość wybitnego poety Mihaia Eminescu stała się dla kultury europejskiej zjawiskiem nieprzemijającym. Jednocześnie imię tego utalentowanego mistrza słowa jest związane z Ukrainą, wszak to właśnie w czerniowieckim gimnazjum zdobywał wykształcenie klasyk literatury rumuńskiej. W celu popularyzacji jego nieprzemijającego dorobku została stworzona Międzynarodowa Akademia Literacka im. Mihaia Eminescu, do założenia której dołączyli tacy znaczący twórcy, jak nobliści Cz. Miłosz i W. Soyinka, a także Eugenio de Andrade, Vincenzo Bianchi, Takis Varvitsiotis, Eugène Guillevic, Ismail Kadare i Blaže Koneski. Na czele tej instytucji, akredytowanej przez Komitet Noblowski do zgłaszania kandydatur do nagrody w dziedzinie literatury, stanął znany rumuński poeta, wieloletni profesor wydziału stosunków międzynarodowych Uniwersytetu w Krajowej, członek rzeczywisty Akademii Nauk Mołdawii i Akademii Rumuńskiej Ion Diaconescu. Cieszy fakt, że w tym roku na rocznym zebraniu Akademii, które odbyło się podczas kolejnego Międzynarodowego Festiwalu Literackiego w Krajowej, jubileuszową nagrodą imienia Mihaia Eminescu został uhonorowany również wybitny ukraiński poeta i tłumacz, laureat Nagrody Szewczenkowskiej Pawło Mowczan z okazji wspaniałego jubileuszu oraz za wkład w rozwój kultury europejskiej, w szczególności za wzmocnienie ukraińsko-rumuńskich stosunków kulturalnych. O tej pracy wymownie świadczy świeżo wydrukowany zbiór wybranych przekładów pisarza „Echo”, do którego weszły między innymi przekłady z Tudora Argheziego i Virgila Teodorescu, a poezję jubilata odtwarzał niezapomniany klasyk literatury rumuńskiej Nichita Stănescu. Na wyjątkowej twórczej i społecznej drodze nagrodzonego podkreślił Międzynarodowy sekretarz sekcji literatury Europejskiej Akademii Nauk, Sztuk i Literatury, laureat Nagrody im. M. Eminescu, nasz rodak Dmytro Czystiak. Nakreśliwszy etapy artystycznego dorobku jubilata, zauważył, że „natchnione słowo i istotne dzieło Pawła Mowczana zaczyna otwierać Europie ukraiński kosmos” i świadczy o tym niedawne wydanie jego tomu poetyckiego „Srebrna krew” w serii „Poeci pięciu kontynentów” znanego francuskiego wydawnictwa „L'Harmattan” oraz wybór pisarza na członka zagranicznego Europejskiej Akademii Nauk, Sztuk i Literatury, przygotowywane są przekłady również na inne języki. Naukowiec podkreślił: Ukraina musi nie tylko szczycić się takimi wysokimi osiągnięciami artystycznymi, ale i wszelkimi sposobami (w szczególności na szczeblu państwowym) wspierać ich rozpowszechnianie na świecie, bo właśnie takie dzieła reprezentują za granicą głębię ukraińskiego dziedzictwa duchowego. Wierzy się, że wkrótce twórczość wybitnego poety odkryją dla siebie także rumuńscy czytelnicy. W pracy Międzynarodowego Festiwalu Poezji w Krajowej wzięło udział ponad 40 autorów z różnych zakątków kuli ziemskiej: od Korei Południowej i Chin po Kongo i Amerykę Łacińską. W znaczących rumuńskich i mołdawskich wydawnictwach ukazały się drukiem przekłady tomów poetyckich przewodniczącego Związku Pisarzy Szanghaju Zhao Li Honga oraz prezydentki Międzynarodowego Festiwalu „Poetycka Europa” Laury Garavaglii (Włochy), odbyły się prezentacje, wieczory muzyczne, przedstawienia teatralne, żywe spotkania z czytelnikami, w szczególności z elitą polityczną i naukową Rumunii. Laureatem Wielkiej Nagrody w dziedzinie poezji został Kama Sywor Kamanda, znany społeczny i kulturalny działacz francuskojęzyczny z Konga (a obecnie mieszkaniec Japonii), laureat nagród Akademii Francuskiej, wielokrotnie zgłaszany przez szereg instytucji międzynarodowych do Nagrody Nobla w dziedzinie literatury. Imię Mihaia Eminescu skupiało i obecnie skupia pod swoją niezgasłą „Gwiazdą” nowych i kolejnych wielbicieli jego talentu, który promieniuje daleko poza granicami Rumunii i Ukrainy. Już w przyszłym roku do gościnnej Krajowej zawitają nowi uczestnicy międzynarodowego festiwalu poezji, ale zapewne spotkają się i wcześniej na innych imprezach literackich — w szczególności, jak zauważył nam Dmytro Czystiak, w styczniu 2020 r. w Senacie Francji — na ceremonii wręczenia Międzynarodowych Nagród w dziedzinie poezji Europejskiej Akademii Nauk, Sztuk i Literatury, gdzie na miłośników słowa artystycznego czekają nowe odkrycia artystyczne. I to napawa nadzieją: prawdziwa twórczość nie ma granic, bo, jak subtelnie zauważył Pawło Mowczan, „światło ze światła powstaje // i odbija bliźniaka”, i — oświeca...
Tłumaczenie maszynowe
Stepan TROCHYMCHUK, profesor
Ideałem takiej osobowości jest dla nas Jezus Chrystus, którego życie, czyn, prześladowania i męczeńska śmierć na krzyżu nie osłabiły ani na jotę jego pragnienia niesienia ludziom miłości i radości. Uwierzono mu, wspierano go, witano jako Zbawiciela, śpiewano „hosanna”, kwiatami ścielono drogę do Jerozolimy! Ale przeciwnicy, na czele z królem Herodem i prokuratorem Poncjuszem Piłatem, jak prawdziwi populiści tak zmanipulowali tłum, że odwrócił się on od niego, skazując go na męczeńską śmierć na jego i naszej Golgocie! Później nie raz w historii ludzkości prawdziwym dobroczyńcom przyszło powtórzyć ciernistą drogę i los Jezusa Chrystusa.
Wielką lekcją dla całej ludzkości stała się działalność, ideologia i praktyka bezprzemocowego oporu wobec kolonizatorów, jego prześladowania i tragiczna śmierć z rąk swoich sławnego syna narodu indyjskiego Mahatmy Gandhiego. Całe życie walczył z niesprawiedliwością, bronił skrzywdzonych, podrywał naród do pokojowego oporu wobec ciemiężycieli, zorganizował partię polityczną, która według jego programu wywalczyła niepodległość narodom Indii. Prześladowano go, więziono, zastraszano, szantażowano, ale on stoicko dążył do swojego celu. Fizycznie zabili go sami Hindusi, jego ideologiczni przeciwnicy jeszcze u zarania państwowej niepodległości Indii, ale duch Gandhiego i dziś żyje i zwycięża na całym świecie, ponieważ uważa się go za jednego z największych oświecicieli ludzkości!
Wiodące państwo demokratyczne, Stany Zjednoczone Ameryki, przez długi czas było trawione przez niewolnictwo, a po jego zniesieniu — przez segregację Afroamerykanów. Kilka pokoleń próbowało pozbyć się tej hańby, były częściowe zwycięstwa, były porażki, była krew i nienawiść. Największy sukces odniósł bojownik z nierównością Martin Luther King, który stanął na czele bezprzemocowego ruchu na rzecz likwidacji nierówności rasowej. Całemu światu znane są jego protesty, wystąpienia, publikacje, masowe marsze na Waszyngton, konfrontacje z siłami porządkowymi. Prześladowano go, szczuto, szkalowano, napadano na niego, ale on uparcie dążył do celu. Przeciwnicy równości w końcu go zabili, podstępnie zastrzelili, ale nawet to stało się jednym z jego zwycięstw. Cały świat uznaje go za męczennika za wolność, sprawiedliwego wśród narodów świata, humanistę i bohatera.
Najwybitniejszym liderem w zwycięskich wojnach nad niemieckim nazyzmem i rosyjskim bolszewizmem był premier Wielkiej Brytanii, wszechstronnie utalentowany Winston Churchill, polityk, filozof, historyk, pisarz, malarz, mówca. O kilka kroków zawsze wyprzedzał swoich wrogów i przyjaciół, znajdował właściwe i jedyne możliwe w tamtym czasie kroki i środki, a przez to wywoływał falę krytyki i niezrozumienia ze wszystkich stron. Zarówno gorąco go kochano, jak i okrutnie nienawidzono, zawsze był na celowniku przeciwników, ale uparcie dążył do celu. Brytyjczycy nie wybrali go i jego partii do parlamentu u progu zwycięstwa w II wojnie światowej, co było wyrazem niewdzięczności i niezrozumienia przez naród tego wielkiego czynu, którego dokonał. Był autorem idei stworzenia Unii Europejskiej, ale nie widział w niej miejsca dla swojego kraju, o czym świadczą także współczesne wysiłki jego kraju, by wyjść z UE z jak najmniejszymi szkodami dla obu stron.
Wybitną postacią XX wieku stał się lider Francji generał Charles de Gaulle, który pokazał siłę i niezłomność ducha w czasach wielkich prób swojego narodu. Kiedy w 1940 roku Hitler pokonał Francję, a bohater I wojny światowej marszałek Pétain haniebnie skapitulował, stając na czele marionetkowego rządu Vichy, w obronie honoru swojego kraju stanął młody pułkownik de Gaulle. Stanął na czele sił oporu Francji, stanął na czele tymczasowego rządu, odrodził armię, przywrócił wielkość i sławę Francji, stając się jednym z organizatorów zwycięstwa w II wojnie światowej. Za jego rządów Francja podniosła się gospodarczo i politycznie, stała się jednym z wiodących europejskich liderów. Zwycięsko zakończył wojnę w Algierii, gdzie długotrwała wojna wyzwoleńcza Algierczyków kosztowała ich ponad milion ofiar tylko zabitych, a Francji przysporzyła wyczerpania gospodarczego i społecznego oraz konfliktów wewnętrznych, co doprowadziło do oporu przeciwko generałowi i zamachów na jego życie. Generał był jednym z twórców Unii Europejskiej, podniósł na światowy poziom swoje państwo, które stało się członkiem siedmiu najpotężniejszych potęg wojskowych i politycznych wolnego świata. Mimo to Francuzi w kolejnych wyborach wyrazili mu wotum nieufności i dożywał swoich dni niemal zapomniany przez swój naród.
Ukraińcy jako najbardziej wolnościowy naród nigdy nie ubóstwiali swoich liderów i zbawców. W naszym kodzie genetycznym zapisano niemało wad, które przeszkadzają w tworzeniu i wzmacnianiu naszego niepodległego państwa. Jest to wywołane także warunkami geograficznymi i historycznymi, obecnością zachłannych sąsiadów, łasych na cudze. Ale decydującą rolę odgrywają nasze hetmaństwo i zaściankowość, zazdrość, chciwość, paternalizm, zdrady i odstępstwo. Jeszcze Iwan Franko z goryczą pisał: „Dlaczego odstępców tak wielu i czemu odstępstwo nie jest straszne?”.
Wielki hetman Ukrainy Iwan Mazepa stał się bodaj najskuteczniejszym ukraińskim budowniczym państwa, który w warunkach okrutnego nacisku ze strony ówczesnego „Putina” — cara Piotra I, zdołał podnieść na wysoki szczebel życia politycznego, gospodarczego i duchowego swój kraj. Dbał o duchowy rozwój ukraińskiego narodu, budował świątynie i szkoły, rozwijał gospodarkę, nawiązywał przyjazne stosunki z innymi krajami. Współcześni go podziwiali, ale podwładni snuli intrygi, pisali donosy do cara. W decydującej bitwie z carem Piotrem wraz ze swoim sojusznikiem szwedzkim królem Karolem XII, przez niesłychaną zdradę swoich pułkowników i innych działaczy, którzy nie zrozumieli jego zamiarów, poniósł klęskę, zmuszony był emigrować na obczyznę, gdzie wkrótce zmarł. Twierdził, że Ukraińcy „sami siebie zwalczyli, sami siebie pokonali!”. Ale jego działania, środki, mecenat, cała działalność zainspirowały kolejne pokolenia do oporu, do pragnienia odzyskania swojej państwowości, których zaczęto i wrogów, i przyjaciół nazywać mazepińcami.
Niezwykle nie poszczęściło się ostatniemu hetmanowi Ukrainy Pawłowi Skoropadskiemu, którego działalność państwowotwórcza przypadła na najbardziej dramatyczną epokę konfliktów w czasie upadku europejskich imperiów kolonialnych po I wojnie światowej. Potomek sławnego hetmańskiego rodu, wychowany w duchu imperialnym, był skutecznym działaczem w otoczeniu Mikołaja II. Ale pasjonarski zryw rewolucyjnej doby przywrócił mu świadomość narodową, stał się jednym z twórców ukraińskiej armii, a w warunkach bezładu zgodził się stanąć na czele państwa. Jego krótkie rządy okazały się najbardziej skuteczne na tym etapie ukraińskiej rewolucji narodowej. Zaprowadził porządek w państwie, podniósł gospodarkę, naukę, szkolnictwo, kulturę, stworzył Akademię Nauk, przeprowadził reformę walutową oraz szereg innych ważnych decyzji państwowych. Ale okazało się, że ma zbyt wielu wewnętrznych i zewnętrznych wrogów, którzy pozbawili go władzy, a żyć musiał na wygnaniu w Niemczech, gdzie zmarł, przez wszystkich w tamtym czasie zapomniany, od ran odniesionych podczas bombardowania Berlina przez aliantów.
Dziennikarz z zawodu i pacyfista z ducha, Symon Petlura stał się politykiem i wojskowym wbrew logice, ponieważ takich ludzi w Ukrainie krytycznie brakowało. Jako prawdziwy ukraiński patriota, sumiennie niósł swój ciężki krzyż, budował państwo, tworzył armię, kierował operacjami wojskowymi, dbał o mniejszości narodowe. Bronił Żydów przed pogromami, tworząc specjalne ministerstwo, ale bolszewicy i inni wrogowie robili z niego zagorzałego antysemitę. Zabił go agent bolszewickich służb specjalnych rzekomo za żydowskie pogromy, a ukrainofoby ukształtowały z niego obraz bandyty, szczuli go i prześladowali na emigracji. Jego imieniem nazywano wszystkich zwolenników, wszystkich bojowników o wolność Ukrainy, dla których miano petlurowca było zaszczytne. Porażka Ukraińskiej Rewolucji w latach 20. XX wieku nie złamała ukraińskich patriotów, a skłoniła ich do kontynuowania walki o własne państwo. W awangardzie tej walki stanęła Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów, stworzona przez pułkownika Jewhena Konowalca. Nasilenie ucisku narodowego, procesy pacyfikacji i katolicyzacji Ukraińców przez władze polskie w latach 30. wywołały wzmocnienie oporu wobec kolonizatorów. W tamtych warunkach młodzi liderzy OUN na czele ze Stepanem Banderą opracowali programy aktywnej walki o odrodzenie państwa ukraińskiego, w tym zbrojnej, akty terrorystyczne jako odwet. Kierowane przez Banderę skrzydło OUN(b) znalazło poparcie przeważającej większości miejscowej ludności ukraińskiej, wyznaczyło rozwój walki wyzwoleńczej na dziesięciolecia naprzód. Nowych radykalnych bojowników zaczęto nazywać banderowcami, z nimi polscy, niemieccy i moskiewscy najeźdźcy prowadzili bezkompromisową walkę. Tragiczny okazał się los samego Stepana Bandery, więzili go Polacy i Niemcy, skazywali na karę śmierci, przetrzymywali w obozach koncentracyjnych, nieustannie prześladowali i szkalowali. W końcu agent KGB Staszynski zabił go w Monachium, podstępnie zamordowano także jego ojca i dwóch rodzonych braci, reszta rodziny doświadczyła prześladowań. Lecz nie zabili kolonizatorzy banderowskiego ducha, który panował na barykadach Rewolucji Godności, w okopach wojny rosyjsko-ukraińskiej. Proputinowscy przywódcy państwa W. Janukowycz, M. Azarow, J. Tymoszenko i ich poplecznicy dewastowali gospodarkę państwa, bezlitośnie okradali naród, próbowali podporządkować Ukrainę Moskwie. Odmowa W. Janukowycza (pod naciskiem W. Putina) podpisania umowy stowarzyszeniowej Ukrainy z Unią Europejską wywołała sprzeciw studentów, którzy wyszli z protestami na kijowski Majdan. Próba brutalnego stłumienia przez władzę wystąpienia studenckiego wywołała wsparcie sił demokratycznych, które przerodziło się w zwycięską Rewolucję Godności i doprowadziło do obalenia skorumpowanego reżimu W. Janukowycza. Wybrani w przedterminowych wyborach prezydent Petro Poroszenko i nowa Rada Najwyższa zaczęli w ciężkich warunkach kryzysu i podstępnej agresji putinowskiej Moskwy reformować państwo, demokratyzować, ukrainizować je. Wywołało to szalony opór zarówno zewnętrznych, jak i wewnętrznych wrogów, aneksję Krymu przez Rosję, okupację części Donbasu, długotrwałą okopową wojnę rosyjsko-ukraińską, których celem jest rozczłonkowanie Ukrainy i podporządkowanie jej ordyńskiej Moskwie. Kiedy władzę w Ukrainie objął Petro Poroszenko, skuteczny biznesmen, polityk i dyplomata, zaczęło się odrodzenie ukraińskiej Ukrainy na wzór polskiej Polski czy czeskich Czech. Poroszenko przeszedł drogę narodowego przejrzenia, jak i miliony byłych sowietów. Od zwykłego rosyjskojęzycznego chłopaka etapami wyrósł na świadomego narodowo działacza społecznego i politycznego, lidera narodowego światowego formatu. Tego nie mogli mu i teraz nie mogą wybaczyć nasi zewnętrzni i wewnętrzni wrogowie-okupanci, populiści oraz nieświadomi chochołowie i małorosjanie. Pięć lat szalonego nacisku, szantażu, prowokacji, hamowania reform i innych metod jego szkalowania. Szczególnie starały się rosyjskie wojska informacyjne, GRU i FSB, wszystkie media, które połowę swoich audycji i publikacji poświęcały walce z Poroszenką i wolną Ukrainą. Przecież to on lub z jego inicjatywy rozwinął się cały szereg reform, stworzono zdolną do walki armię i Gwardię Narodową, zorganizowano aktywną światową opozycję antyputinowską, narodzono ukraińską autokefaliczną cerkiew prawosławną, o której Ukraińcy marzyli przez wiele stuleci. Poroszenko dla Ukrainy zrobił o wiele więcej pożytecznego i postępowego niż wszyscy poprzedni prezydenci razem wzięci. I teraz, po wyborach, prześladowania P. Poroszenki nie ustają. Jeśli przez pięć lat nasi wrogowie organizowali walkę różnych sił politycznych wszystkich przeciw wszystkim i wszystkich przeciw Poroszence, w wyborach prezydenckich wszyscy kandydaci, z wyjątkiem jednego, walczyli przeciwko niemu, to teraz próbują zaangażować organy karne państwa do walki z nim i całym świadomym ukraiństwem. Różni poplecznicy Putina i oligarchów cudzoziemców, tacy jak Portnow, organizują postępowania karne za fejkowe „zbrodnie”, a wrogie media przypisują mu zbrodnie popełnione przez inne osoby, które miały choć jakąkolwiek styczność z prezydentem. Zapewne żaden jeszcze działacz państwowy naszych czasów nie doświadczył takich prześladowań i szkalowania, jak Petro Poroszenko. Już światowi działacze, w szczególności były prezydent Polski Kwaśniewski, ostrzegł obecne władze ukraińskie, że prześladowania Poroszenki będą miały dla nich katastrofalne skutki. Do niego dołączą się także inni czołowi światowi liderzy. Cywilizacyjny rozwój ludzkości odbywa się dzięki pełnej poświęcenia i ofiarnej działalności światłych umysłów, tytanów myśli i czynu, którzy wbrew istniejącej praktyce wprowadzają nowe zasady i modele dla polepszenia życia ludzi, zmniejszenia napięcia w ich relacjach, przezwyciężenia konfliktów i zapobiegania wzajemnemu zniszczeniu. Różnią się oni od zwykłych ludzi, ponieważ myślą i działają nietypowo, wbrew temu, co rozumie ogół. Są opętani swoją ideą, nikogo i niczego się nie boją, oddają wszystkie siły, wiedzę i doświadczenie dla realizacji zamierzonego celu, ponieważ pragną dobra i szczęścia wszystkim ludziom.
Tłumaczenie maszynowe
Ołeksandr Riznykiw (pseudonim — Ołeksandr Riznyczenko) — szestdziesiatnyk (a raczej pięćdziesiątnik, bo za ulotkę z 1958 roku aresztowany 1 października 1959 roku!), członek Związku Pisarzy Ukrainy, autor dwóch tuzinów książek poezji i prozy — „Ozon”, „Cierniowy ogień”, „Sam na sam z Bogiem”, „Jednorymki. Słownik homonimów” (2002), „Składownia języka ukraińskiego” (2003), „Ilłejko, z Boga turejko”, „Bran. Dziedzictwo tysiącleci. Czym język ukraiński jest bogatszy od innych?” (5 wydań), „Majunella”, „UkraMars” i inne. Laureat nagród literackich im. Pawła Tyczyny (1995), Konstantego Paustowskiego, Tarasa Melnyczuka, Stepana Olijnyka, Borysa Hrinczenki, Jarosława Doroszenki, Todosia Osłmaczki, Leonida Czerewatenki, Jurija Horlisa-Horskiego, Jewhena Małaniuka (2019). Był dwukrotnie represjonowany w Odessie przez organy KGB — w 1959 i 1971 roku. Skazany na półtora roku, za drugim razem — na pięć i pół. Proponujemy opowieść o pierwszej represji, która miała miejsce 60 lat temu — 1 października 1959 r. Ołeksandr RIZNYKIW To, że król jest nagi, widziało bardzo wielu ludzi. I wszyscy rozumieli, że na głos mówić o tym nie wolno — zapłacisz wolnością albo i głową. Odważali się o tym powiedzieć tylko wielcy miłośnicy prawdy albo dzieci, jak ów chłopiec w baśni Andersena „Nowe szaty króla”. Dzieci z reguły nie są świadome tego, co im za to grozi, albo nawet jeśli są świadome, to naturalny pociąg do Prawdy-Prawdy przeważa w ich duszy nad wszelkim strachem i zdążą, zanim się przestraszą, wykrzyknąć: — A król jest nagi! Wtedy zaczynało się zamieszanie. Jedni czym prędzej chowali oczy, żeby ktoś nie zauważył, że i oni widzą nagość króla, inni — rozglądali się na boki, czy ktoś nie zauważył, że i oni widzą... Szewcy, którzy wystawili na pośmiewisko króla i cały naród, zapewniając, że Nową Materię są w stanie widzieć tylko ludzie mądrzy, bali się najbardziej. Ci iluzjoniści, czy raczej „materialiści”, doskonale wiedzieli, że jej, tej Materii, tak naprawdę nie ma, ale liczyli na siłę Słowa: „Nazwij człowieka sto razy świnią — a zacznie chrumkać”, „Powiedz sto razy chałwa, a w ustach stanie się słodko”. I tutaj oni, ci „materialiści”, wykorzystują ten sam chwyt, zaczynają krzyczeć: „Łapać złodzieja!”, tak jak złodziej, uciekając, udaje, że łapie, goni złodzieja, wrzeszczy: „Łapać!!!”. Za kim pójdą ludzie, kogo usłyszą? A król? Czy będzie mu wstyd za nagość swoją? Czy będzie musiał udawać dalej, że wierzy w to, iż jest ubrany? 60 lat temu byłem jednym z tych chłopców, którzy krzyknęli: „A król jest nagi!”. Chociaż nie, nie krzyknęli, a po cichu napisali o tym w ulotce i rozpowszechnili tę wieść po Kirowohradzie i Odessie nocą, potajemnie. Musiało minąć niejedno lato, zanim my i inni zrozumieliśmy, że trzeba robić to nie skrycie, nie potajemnie, a mówić o tym na głos, jak z czasem czynili akademik Sacharow, Iwan Dziuba, też obecnie akademik, Mykoła Rudenko, Swiatosław Karawanski, Wiaczesław Czornowił. Lecz wtedy, latem 1958 roku, my, wychowani przez szkołę, i rozmawialiśmy potajemnie, i pisaliśmy tę ulotkę konspiracyjnie, aby nikt z zewnątrz nie wiedział, nie usłyszał o tym, o naszych zamiarach, nawet o naszych myślach! W m. Pierwomajsk w obwodzie mikołajowskim, dokąd moi rodzice jeszcze w 1948 roku przeprowadzili się z Donbasu, z Jenakijewego, uciekając przed głodem, była grupa młodzieńców, połączonych pociągiem do pisania wierszy. Studio literackie istniało tutaj od 1951 roku, uczęszczaliśmy do niego my, jeszcze uczniowie szkoły — Mykoła Winhranowski, Witalij Kołodij, Stanisław Pawłowski, Andrij Jarmulski, Isaak Sawranski, Stanisław Szweć i ja, grzeszny. Pierwszy wiersz mój gazeta rejonowa wydrukowała 5 maja 1952 roku. Występowaliśmy po szkołach, w radiu, przyzwyczajając się do słowa „poeta”. W 1958 roku ukończyłem Odeski Państwowy Teatralno-Artystyczno-Techniczny College i otrzymałem skierowanie do Kirowohradzkiego Ukraińskiego Muzyczno-Dramatycznego Teatru im. Kropywnyckiego. Wiosną zacząłem tam pracować jako elektryk oświetleniowiec. Zamieszkałem w akademiku, gdzie były dwa pokoje. Co wieczór, a kiedy i w dzień, szły cudowne ukraińskie sztuki, które ja jeszcze z odeskich teatrów, gdzie praktykowałem, znałem niemal na pamięć. W bibliotece czytałem „Wprowadzenie do filozofii indyjskiej”, „Moje życie” Mahatmy Gandhiego, pisałem wiersze, przeważnie po rosyjsku, chociaż dziwiłem się, że niektórzy aktorzy w życiu prywatnym posługiwali się rosyjskim. Często w dni wolne odwiedzałem rodziców, którzy mieszkali w trzeciej części miasta Pierwomajsk, w unikalnym miejscu, na Bohopolu, to taki trójkąt między dwiema rzekami, które zlewają się — Bohem i Synuchą. Byli moi koledzy z koła literackiego rozjechali się kto gdzie — Mykołę sam Ołeksandr Dowżenko zabrał do Moskwy, do WGIK-u, na wydział reżyserii, Jarmulski i Kołodij — do Odessy, Pawłowski — do Kijowa. Ja, odwiedzając rodziców, spotykałem się z kolegami z koła literackiego — Wołodią Barsukiwskim, Iwanem Hałyniakiem, Stanisławem Szweciem, Walentyną Krawczuk i innymi. Przypomnijcie sobie, jaki to był czas. Nikita Chruszczow dopiero co odkrył straszny mechanizm kultu jednostki, naświetlił środki i sposoby niszczenia ludzi; niedawno wprowadzono „sojusznicze”, czyli imperialne, wojska na Węgry. W ogromnym imperium fermentowało nowe wino. My, upojeni jego oparami, byliśmy z jakiegoś powodu pewni, że takie grupy, jak nasza, są w każdym mieście i miasteczku. Jak my mówimy „o polityce” — tak i oni mówią. Jak my nie lubimy dyktatorskiej „partii”, tak i oni nie lubią, jak my piszemy ulotkę — tak i oni piszą. Tak, tak, postanowiliśmy walczyć z dyktaturą kompartii jedynym dostępnym nam sposobem — ulotkami. Pisaliśmy ją na brzegu rzeki Synuchy, aby z daleka widzieć, kiedy ktoś będzie podchodził. Zaszywaliśmy ten cieniutki arkusz w mankiet nogawki, wymyślaliśmy i umawialiśmy się, jakimi tajnymi słowami pisać w listach o naszej sprawie. I choć w końcu my z Wołodymyrem Barsukiwskim zostaliśmy we dwóch, wszystko jedno podpisaliśmy ulotkę „SOBOZON”, co oznaczało „Związek walki o wyzwolenie narodu”. We dwóch ją drukowaliśmy w gabinecie Pierwomajskiego kombinatu spożywczego, gdzie pracował Wołodia Barsukiwski. Robiliśmy zakładki po 9-10 arkuszy cienkiego papieru z kalką. Więc do dnia rozpowszechnienia mieliśmy do 30 ulotek. Rozpowszechniać postanowiliśmy w Odessie, dokąd Wołodia jechał do matki na tak zwane święta październikowe, i po Kirowohradzie, gdzie ja pracowałem. Rozpowszechniać ulotkę trzeba było tylko na „święta październikowe”, które nadciągały. Żeby był dotkliwszy cios w komunistów, władzę posiadających, którzy stali się w istocie nową klasą wyzyskiwaczy, wyzyskiwaczem narodu. To im poświęciłem wtedy wiersz, napisany według kanonów Majakowskiego, wtedy mojego ulubionego poety. Wam! Wam, nie znającym z tłuszczu robić co, Trwoniącym tysiące na błahostki, Jak wam nie wstyd wykręcać się drobnostką, Rzuconą w dłoń narodowej ręki!? O niej tłumy krzyku spacerują wszędzie, Pną się w oczy, w uszy i w usta, A szeptu o tym, że przez was naród rozebrany, Nie otworzą nawet wrót! Wyciągi z „Postanowienia o przedstawieniu oskarżenia” z 30 grudnia 1959 r., sporządzonego przez starszego śledczego Rożka: „20 lipca tego samego roku 1958 Barsukiwski przyjechał do oskarżonego Riznykiwa do m. Kirowohrad w celu sporządzenia antysowieckiej ulotki, przy tym przywiózł ze sobą...”
pisane przez niego na kartce papieru poszczególne wyrażenia polityczne i słowa w celu włączenia ich do tekstu antyradzieckiej ulotki. Tamże, w mieście Kirowohradzie, 21 lipca 1958 roku Reznikow i Barsukowski sporządzili wzór antyradzieckiej ulotki i przepisali go własnoręcznie w dwóch egzemplarzach, a także umówili się między sobą, że powielą go na maszynie do pisania Szwecia. Przed wyjazdem z miasta Kirowohradu, w celach konspiracji, za propozycją Reznikowa, Barsukowski wymienił się z nim rękopiśmiennymi tekstami antyradzieckiej ulotki i zaszył ją w mankiet swoich spodni... Pod koniec lipca lub na początku sierpnia 1958 r. Barsukowski zgubił posiadany przez siebie antyradziecki druk ulotny, w związku z czym postanowił ponownie wyjechać do Reznikowa do miasta Kirowohradu w celu napisania innej ulotki. 10 sierpnia 1958 r. do Reznikowa po raz drugi przyjechał oskarżony Barsukowski i przywiózł ze sobą własnoręcznie napisany przez siebie tekst zgubionej ulotki, odtworzony z pamięci. Reznikow wspólnie z Barsukowskim z egzemplarza antyradzieckiej ulotki, przechowywanego przez Reznikowa, własnoręcznie napisali z niego 2 egzemplarze ulotki, wnosząc do jej tekstu pewne zmiany i uzupełnienia. Wtedy też ponownie omawiali plany dotyczące nabycia czcionki drukarskiej, sposobów i miejsc rozpowszechniania tych ulotek...” A oto jeszcze cytat z tego samego Postanowienia o ponownym przedstawieniu oskarżenia: “Będąc w mieście Kirowohradzie, Reznikow w ciągu dnia 7 listopada 1958 r. jedną antyradziecką ulotkę wrzucił do skrzynki pocztowej przy ul. K. Marksa, dom nr 56, a wieczorem tego samego dnia pięć sztuk takich ulotek oddał do rozpowszechnienia W.W.K., przy tym powiedział W., że jeśli rozpowszechni ulotki, to będzie uważany za członka “SOBOZONU”. Po tym, tego samego wieczora Reznikow jedną antyradziecką ulotkę położył na bramie wejściowej technikum budowlanego przy zaułku Teatralnym nr 3, jedną położył na żelaznym ogrodzeniu domu nr 4 przy ul. Dekabrystów, jedną założył za tabliczkę drzwi wejściowych Apteki nr 4 przy ul. Wołodarskiego 56, jedną położył na żelaznej bramie domu nr 97/59 lub też nr 93 przy ul. Gogola, tj. osobiście rozpowszechnił po mieście pięć antyradzieckich ulotek, o czym w zawoalowanej formie informował w liście Barsukowskiego w grudniu 1958 r”. Takie oto działania, taka oto propaganda. 9 listopada 1958 roku zabierają mnie do marynarki wojennej, wiozą do Sewastopola i przez rok uczę się w szkole radiometrystów. Latem na polecenie KGB, które już wpadło na trop SOBOZONU, kierują mnie do Odessy i umieszczają na 16. stacji Wielkiego Fontanu, gdzie wtedy mieścił się brzegowy posterunek sygnalizacji i obserwacji wejścia do portu, i przez kilka miesięcy odbywam tam służbę, gdzie mnie obserwują i sygnalizują. Tego lata do Odessy wrócił Wołodia Barsukowski, odpracowawszy w Pierwomajsku dwa lata po technikum. Nas z nim zderzają, żeby dalej obserwować. I pierwszego dnia października 1959 roku robią rewizje u mnie w “kubryku”, u Wołodii, u moich rodziców w Pierwomajsku, u Szwecia... Ale, zdaje mi się, pora zapoznać się z tą ulotką, którą przez cały czas organy śledcze nazywały antyradziecką. Czytając ją, policzcie, ile razy występowaliśmy przeciwko RADOM, antyRADOM: APEL DO NARODU DRODZY PRZYJACIELE I TOWARZYSZE! Do waszego rozumu i serca zwracają się ludzie, którzy znaleźli w sobie siłę i odwagę wystąpić przeciwko znienawidzonej dyktatorskiej polityce partii i obecnych rządzących. PRZYJACIELE! Spójrzcie na świat przejrzanymi oczami, odrzućcie zasłonę kłamliwych słów, którymi oplata Was za pomocą gazet i radia garstka komunistów, którzy przejęli władzę. Czyż nie uśmiechacie się ironicznie, czytając gazety lub słuchając radia, czyż nie oburzacie się podłym kłamstwem i dwulicowością, przebijającą z każdego zdania, z każdego wystąpienia? Oni krzyczą o wolności i demokracji, ale to — wolność w klatce, a władza ludowa została uduszona i zastąpiona władzą wierzchołka partii. Oni krzyczą o bogactwie narodu, o wzroście jego dobrobytu, ale naród tymczasem jest biedniejszy niż przed rewolucją. Robotnik za swoją mizerną pensję nie może wyżywić siebie, nie mówiąc już o rodzinie. A jak żyje chłop? Ziemię, polaną potem dziadów i ojców, mu odebrano. Zagoniony do kołchozu, nieposiadający żadnego zainteresowania, żadnego przywiązania do ziemi, odchodzi do miasta, żeby nie widzieć wiejskiej nędzy. Ale co znajdzie on tam? Takie samo bezprawie, nędzę i zgnębioną egzystencję. Brak produktów, obuwia i odzieży, drożyzna i nędzne zarobki — to wszystko osiągnięcia za ponad czterdzieści lat, w ciągu których naród nie widział niczego oprócz wojen, ruiny, głodu, samowoli i oszustwa. Nierozumna i dyktatorska polityka partii komunistów, zarówno wewnątrz, jak i poza państwem, prowadzi świat do rozłamu, do nieokiełznanego wyścigu zbrojeń z wydatkowaniem niezliczonych środków narodowych i wnosi w serca ludzi zamęt i strach o swoją przyszłość. PRZYJACIELE I TOWARZYSZE! My pragniemy braterstwa, prawdziwego braterstwa, a nie wrogości między narodami wszystkich krajów świata! Dość dzielić świat na dwa tak zwane “obozy”! Precz z faszystowską dyktaturą partii! Nam potrzebna jest prawdziwa wolność poglądów, słowa, druku! Stoimy za uznaniem religii i cerkwi przez państwo! Precz z ateistyczną propagandą! Niech żyje prawdziwa wolność narodu! Związek Walki o Wyzwolenie Narodu (SOBOZON) No i co? Ile razy nazwaliśmy Rady? Ani razu? Właśnie o to chodzi, że ulotka jest całkowicie antypartyjna, a nie antyradziecka. I to nie dziwi — wiedzieliśmy i wtedy, że realna władza należy do partii, a Rady — to tak sobie, dla stworzenia pozorów władzy ludowej. Zresztą, z drugiej strony, Rady były i w Rusi Kijowskiej, i u kozaków, i Centralna Rada była w latach zmagań wyzwoleńczych. Zatem organy śledcze KGB świadomie przekręcały fakty, oczywiście za wiedzą tej samej partii, która przywłaszczyła, brutalnie uzurpowała władzę, zabierając ją od Rad, ale natarczywie nazywała ją, władzę, radziecką. Jak pisał Majakowski, “my mówimy jedno, a mamy na myśli drugie...” Ciąg dalszy nastąpi.
Tłumaczenie maszynowe
7 lipca minęło 200 lat od dnia urodzin Pantelejmona Kulisza. Jest on postacią wielowymiarową: pisarz, literaturoznawca, tłumacz, językoznawca, historyk, folklorysta, orientalista, ilustrator, budowniczy państwa. Dziś jest aktualny jak nigdy dotąd: “A tymczasem dbajmy o słowną autonomię, twórzmy swoją autonomiczną przyszłość, wiedzmy dobrze, że jesteśmy u siebie w domu, wśród swojej rodzinnej rodziny, w swojej rodzinnej chacie, że nikt nam jej nie da, nikt jej nie odbierze, nikt też jej nie ogrzeje i nie oświetli tak, jak my sami”. Aleksander KASJANOW, dział kontaktów społecznych Instytutu Filologii KNU imienia Tarasa Szewczenki Zdjęcie Walerija POPOWA Ta wypowiedź Kulisza stała się mottem międzynarodowej konferencji naukowej “Pantelejmon Kulisz w przestrzeni kulturowej i intelektualnej Ukrainy”, która odbyła się 2—5 października w Kijowie w Instytucie Filologii KNU imienia Tarasa Szewczenki. Konferencja ta weszła w cykl wydarzeń poświęconych 200-leciu Pantelejmona Kulisza. “Symboliczne jest to, że konferencja odbywa się właśnie w KNU imienia Tarasa Szewczenki, gdzie studiował i stawiał pierwsze kroki literackie Pantelejmon Kulisz. Na naszej konferencji Kulisz przedstawiony jest jako literaturoznawca, folklorysta, przekładoznawca, językoznawca i co najważniejsze – jako budowniczy państwa. Ukraińcy muszą zbliżyć się do przestrzeni europejskiej. Właśnie tę myśl rozwijał Kulisz, któremu należą słowa: “Ukraina leży głową do Europy”, – zauważył rektor KNU imienia Tarasa Szewczenki Leonid Huberski. Kulisz nie bał się wyzwań. Wiele rzeczy musiał robić po raz pierwszy, w szczególności napisać pierwszy ukraińskojęzyczny elementarz (“Hramatka”), pisać historię Ukrainy i pisać ją właśnie w języku ukraińskim, napisać po ukraińsku powieść historyczną, która byłaby beletrystyczną historią Ukrainy, zbierać skarby ludowej twórczości i wydawać je, i robić to z wielką miłością do swojego narodu. Kulisz stworzył nową paradygmat myślenia, w którym na pierwszym miejscu stoi rozwój i wzbogacanie własnej tożsamości. “Pantelejmon Kulisz był wielkim Europejczykiem. Człowiekiem wielkiego talentu. Człowiekiem pięknym i wielkim w swoich czynach, jak i w błędach oraz sprzecznościach. Stworzył etnopsychologiczny trójkąt, którego wierzchołkami są język, naród, pisarz”, — podkreśliła w swoim wystąpieniu kierownik katedry historii literatury ukraińskiej, teorii literatury i twórczości literackiej Instytutu Filologii KNU imienia Tarasa Szewczenki Ludmyła Hrycyk. Pantelejmon Kulisz stworzył nową literaturę, krytykę, opracował kanon literacki, tłumaczył światowych klasyków (na przykład 15 utworów Szekspira, Heinego). Wszystko to robił w jednym celu — włączyć swój naród w światowe osiągnięcia, stworzyć takie warunki rozwoju dla Ukraińców, aby oni, dbając o tożsamość narodową, formowali nowoczesne państwo. “Nie ma takiej strony w przestrzeni kulturowej, do której nie byłby przywiązany Pantelejmon Kulisz”, — zaakcentował Leonid Huberski. Tamara Hundorowa, literaturoznawca i kulturoznawca, kierownik działu teorii literatury Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki NAN Ukrainy, członek korespondent NAN Ukrainy, występując, zauważyła: “Kulisz kochał Ukrainę i jednocześnie krytykował ją. Miał swoją kulturozoficzną wizję. Swój projekt narodu ukraińskiego”. O “kuliszowskim projekcie narodu ukraińskiego” opowiedział Mykoła Żułynski, dyrektor Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki NAN Ukrainy, akademik NAN Ukrainy: “Kulisz wzywał do skutecznej działalności narodowotwórczej. A mianowicie do formowania narodowo świadomej elity, która jest gotowa obudzić masy i podnieść je do zmian i przekształceń. Kulisz sformułował swoją działalnością i twórczością główną ideę budowania państwa, która polegała na tym, że początkowo, aby zmienić ustrój społeczny i osiągnąć niepodległość, trzeba stworzyć narodowo jednolity organizm. Z czasem te idee zaczął rozwijać Iwan Franko, wzywając do robienia z ukraińskiej masy ukraińskiego narodu. Narodu jako systemu, kulturowo i politycznie niezależnego, który jest zdolny do samodzielnego rozwoju”. Kulisza krytykowano, że nie wzywał do walki. W rzeczywistości to nieprawda. Rozumiał, że państwo tworzy inteligencja, a mianowicie pisarze, naukowcy, działacze kulturalni. Dlatego kładł nacisk na wzmocnienie edukacji, na to, że trzeba oświecić masy. Te idee rozwinęli inni pisarze w XIX, XX wiekach. A zorganizowana konferencja, według słów Mykoły Żułynskiego, jest nie tylko świadectwem rozwoju idei Kulisza dzisiaj, ale i koniecznością ich rozwoju. “Niestety, do tej pory nie mamy narodu, który uświadamiałby sobie swoją tożsamość, kulturową inność. Dlatego przed studentami i wykładowcami stoi zadanie tworzenia elity i narodu w ogóle, rozwijając idee Pantelejmona Kulisza”, — powiedział Mykoła Żułynski. Pantelejmon Kulisz to postać znacząca nie tylko dla Ukraińców, ale i dla świata. O tym powiedział Mychajło Ratuszny, przewodniczący Ukraińskiej Światowej Rady Koordynacyjnej: “Kulisz był mostem zjednoczenia — Wschodniej i Zachodniej Ukrainy, Iwana Franki i Szewczenki, Puluja i Neczuja-Łewyckiego. On połączył Ukrainę “Czarnej rady” i Europę Szekspira. Postać Kulisza obecnie jest niedostatecznie zbadana i poznana. Takie spotkania zwracają nas ku poznaniu ludzi, którzy swoją skalą nie wpisują się w ramy tylko jednego państwa”. O znaczeniu Kulisza i jego działalności mówili naukowcy Pawło Hrycenko, Mykoła Sulyma, Andrij Danyłenko, Switłana Zadorożna. W formacie obrad sekcyjnych konferencji wystąpili naukowcy i działacze kulturalni Ukrainy Ołeś Fedoruk, Ludmyła Zadorożna, Roksana Charczuk, Ołeksandr Szapiro, Ołena Iwanowśka, Anżelika Rudnyćka, Jurij Kowaliw. Całą istotę Pantelejmona Kulisza można scharakteryzować słowami Tarasa Szewczenki: “…A Kulisza jak zobaczysz, to pocałuj go za mnie i powiedz mu, że takiej książki, jak “Zapiski o Jużnoj Rusi” ja jeszcze nigdy nie czytałem. I nie było jeszcze takiego dobra w ruskiej literaturze. Dzięki niemu, on mnie jakby na skrzydłach przeniósł na naszą Ukrainę i posadził między starymi ślepymi towarzyszami-kobzarzami. Żywo i prosto wylana starcza mowa. A może ono tym i żywe, że proste”.
europejski wektor, tak jak 360 lat temu, stał się kluczową przyczyną agresji Moskowszczyzny już w naszych czasach!” Atrakcją festiwalu stały się występy popularnego młodzieżowego zespołu etno-rockowego „Kozak System” oraz gości z Konotopu – kolektywu orkiestry dętej 58. samodzielnej brygady piechoty zmotoryzowanej imienia hetmana Iwana Wyhowskiego. Widzom zapadnie w pamięć także B&B Project — zespół, który popularyzuje instrumenty ludowe, od czego też wzięła się nazwa grupy (bandura i bajan). Z programem „Kod narodu” na cześć 360-lecia bitwy pod Konotopem wystąpiły połtawianki Natalia Maj oraz jej córki Olesia i Stanisława. Festiwal odwiedzili także goście z miasta Dniepr — twórcy show „Wściekli kozacy”, którzy pokazali bojowy hopak i prowadzili warsztaty dla wszystkich, którzy nie bali się szabli czy bata. A jeszcze przybyli uczestnicy teatrów kozackich i konnych, mistrzowie sztuki dekoracyjno-stosowanej i użytkowej.
Tłumaczenie maszynowe
Festiwal władze rejonowe zapoczątkowały po Rewolucji Godności z inicjatywy działacza społecznego Ołeksandra Zozuli. Wydarzenie upamiętnia wydarzenia, które miały tu miejsce w 1658 roku. To właśnie w okolicach Hadziacza zawarto ugodę hadziacką, której istotą było stworzenie konfederacyjnego związku Hetmanatu, Polski i Litwy. „Podkowa kozackiej sławy” ma na celu przypominanie, że ponad trzy wieki temu Ukraina już mogła być krajem europejskim — nie tylko geograficznie, ale i mentalnie. Zatem główną ideą festiwalu jest nie zapominać, że trwa walka o niepodległość z rosyjskim agresorem oraz przynależność do demokratycznych wartości europejskich. Mówili o tym w słowie powitalnym p.o. przewodniczącego rejonowej administracji państwowej Serhij Bondarenko oraz przewodniczący rady rejonowej Wołodymyr Nikitenko. „W czasach ZSRR postać hetmana Iwana Wyhowskiego rosyjsko-imperialni komunistyczni ideolodzy woleli albo przemilczać, albo piętnować jako rzekomego zdrajcę Rosji i pachołka Polski. W rzeczywistości zaś Iwan Wyhowski nie podobał się rosyjsko-komunistycznemu reżimowi przez to, że odmówił zgubnego dla Hetmanatu promoskiewskiego kursu w polityce zagranicznej. Na początku sierpnia 1658 r. otwarcie wystąpił przeciwko Moskwie, która zaczęła ingerować w wewnętrzne życie polityczne Ukrainy. Czyli już trzy lata po radzie perejasławskiej zdecydował się na jej denuncjację, zawierając 16 września niedaleko Hadziacza na Połtawszczyźnie słynną ugodę, którą nazywa się pierwszą próbą eurointegracji Ukrainy” — zauważył podczas ceremonii otwarcia festiwalu regionalny przedstawiciel Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej w obwodzie połtawskim Ołeh Pustowhar. — Właśnie ta ugoda stała się przyczyną agresji Moskowszczyzny przeciwko Hetmanatowi. Równo 360 lat temu, w lipcu 1659 r. pod Konotopem wojska kozackie pod dowództwem Iwana Wyhowskiego przy wsparciu tatarskiej konnicy zadały klęskę moskiewskim wojskom okupacyjnym, które wtargnęły na Lewobrzeżną Ukrainę. Wtedy wojsku Wyhowskiego i sojuszników udało się całkowicie rozbić moskiewskiego wroga pod Konotopem”. Zacytował on również słowa rosyjskiego historyka XIX wieku Sołowjowa, który opisywał reakcję moskiewskiego cara. Na Połtawszczyźnie Hadziacka rejonowa administracja państwowa oraz rada rejonowa wspólnie z Sarywską radą wiejską przeprowadziły tradycyjny festiwal artystyczny „Podkowa kozackiej sławy”. Do wsi Krasnyj Kut niedaleko hetmańskiej stolicy Hadziacza, na miejsce, gdzie hetman Iwan Wyhowski podpisał ugodę hadziacką, przybyły tysiące gości. W tym roku wydarzenie obchodziło mały jubileusz — pięciolecie, i było poświęcone nie tylko jednemu z najbardziej znaczących wydarzeń ukraińskiego państwowotwórstwa czasów Hetmanatu – ugodzie hadziackiej, szczególny akcent położono na uczczeniu 360. rocznicy bitwy pod Konotopem.
Tłumaczenie maszynowe
Lilija SLEDZIŃSKA, przewodnicząca Krzemienieckiego Rejonowego Oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki
Zawieźcie mnie na Ukrainę, gdzie się urodziłem, tam spocznę… Z powstańczej pieśni
26 września rodzinna ziemia przyjęła w swoje objęcia Wielkiego Syna Ukrainy. W mieście Nadwórna w obwodzie iwanofrankiwskim odbył się pogrzeb Wołodymyra Łuciwa — śpiewaka i bandurzysty światowej sławy, publicysty, działacza społecznego, patrioty rodzinnego kraju, mecenasa, honorowego obywatela miasta Nadwórna, zwycięzcy III międzynarodowego europejskiego konkursu wykonawców piosenki estradowej, który wtedy nazywał się (1961 rok) „O puchar Europy”, a który z czasem przerodził się w Eurowizję, i wreszcie — Wielkiego Ukraińca. Tej nocy spadł ulewny deszcz — to niebo płakało, bo ziemia straciła drogiego człowieka, a rano zrobiło się bardzo ciepło, to „spragniona ziemia”, która tak długo czekała na „płodną” ulewę (według I. Franki), całą swoją potężną piersią odetchnęła lekko i krzepko, wszak Ukraina tamtej nocy przyjmowała w swoje objęcia syna, swojego Budowniczego — Wołodymyra Łuciwa. Marzenie człowieka-legendy się spełniło. Maestro na wieki powrócił na Ukrainę. Od dzisiaj będzie tutaj spoczywał i już nikt i nigdy nie rozłączy go z miłą sercu Ojczyzną. Jeszcze całkiem niedawno, a było to w czerwcu, świętowaliśmy 90-letni jubileusz Wołodymyra Łuciwa. W miastach Iwano-Frankiwsk i Lwów z obecnością Maestro odbyły się niezwykłe wydarzenia. Nawet zaśpiewał swoim wspaniałym tenorem. Była to jego łabędzia pieśń, pieśń radości spotkania z rodzinnym krajem, za którym tęsknił przez całe życie. We Lwowie Maestro Wołodymyr Łuciw otrzymał najwyższą nagrodę proświtańską — medal „Budowniczy Ukrainy”. Wspomina jego żona, pani Lesia, że bardzo cieszył się tą nagrodą, bo zawsze uważał się za proświtańczyka… Nagród miał tak wiele! A jeszcze nieco wcześniej, 10 lutego 2019 roku, w Londynie, w sali Oddziału Związku Ukraińców Wielkiej Brytanii odbył się rzadki koncert charytatywny na wsparcie krzemienieckiej „Proświty” dla budowy Domu Ludowego. Inicjatorem tego wydarzenia był ataman, śpiewak, muzyk, działacz społeczny pan Łewko Tymoszczuk — honorowy członek krzemienieckiej „Proświty”, urodził się tutaj, na ziemi krzemienieckiej, ale póki co mieszka w Londynie… 10 lutego odbył się ten koncert, a 12-go — z Londynu rozległ się telefon od pana Wołodymyra. Radość bezgraniczna! Krótko przekazał, kto brał udział w koncercie charytatywnym i obiecał przesłać nam swój artykuł o tym wydarzeniu. Wkrótce otrzymaliśmy artykuł. Starałam się rozpowszechnić słowo Maestro w naszych gazetach, przede wszystkim wydrukowało je „Słowo Proświty” obok mojego artykułu „Człowiek-legenda”, poświęconego 90-leciu Wołodymyra Łuciwa, który tak wiele zrobił dla Krzemieńca, dla Ukrainy. Pozwolę sobie zacytować kilka wersów tego artykułu: „Czy nie po raz pierwszy od wszystkich powojennych lat odbyło się takie wydarzenie… Całkiem możliwe, że jest to również pierwszy w obecnych czasach taki projekt na Ukrainie. A dlaczego „Proświty”? Bo to taki magnes, który przez ostatnie 150 lat był i jest platformą jednoczącą, czytelnią, sceną, która zorganizowała tysiące bibliotek, stworzyła tysiące chórów, zespołów tanecznych i dramatycznych, w ten sposób pomogła wielu pokoleniom Ukraińców zachować ukraińską kulturę i tym samym przeciwstawić się wszelkim procesom asymilacji. „Proświta” łączyła i łączy masy Ukraińców wokół idei wspólnej ofiarnej pracy na rzecz narodu ukraińskiego. Tak, jak różne pokolenia na Ukrainie są połączone przez „Proświtę”, tak w Londynie, na obczyźnie, zgrupowały się różne pokolenia, aby wziąć udział w programie tego rzadkiego koncertu charytatywnego…”
My, proświtańczycy ziemi krzemienieckiej, mamy nadzieję, że ten początek zbiórki funduszy na budowę Domu Ludowego będzie bardzo szczęśliwy… Wspominam te kilka przyjazdów Maestro do Krzemieńca, wszak nasze miasto spowinowaciło się z Wołodymyrem Łuciwem poprzez testament jego najlepszego przyjaciela i druha, artysty, grafika i ikonografa Rostysława Hłuwka, aby przekazać miastu jego lat dziecięcych — Krzemieńcowi, kilkadziesiąt obrazów malarskich, które znalazły swoje miejsce w murach Krzemienieckiej Akademii Humanistyczno-Pedagogicznej. Mam nadzieję, że ta świetlica stanie się z czasem muzeum-pomnikiem sławy dwóch Wielkich Ukraińców — Rostysława Hłuwka i Wołodymyra Łuciwa. Tak musi być! Krzemieńczanie powinni odwdzięczyć się sławnym synom swojego narodu. W muzeum krzemienieckiej „Proświty” przechowuje się tyle różnorodnych materiałów o pełnym poświęcenia życiu Wołodymyra Łuciwa i jego tytanicznej pracy. A czego warte są jego listy! To niezaorana dziewina spuścizny epistolarnej Maestro. W każdym z tych listów były takie słowa: „Moi drodzy! Szczerze dziękuję za uwagę poświęconą mnie i za Wasze dobre serce!” Ostatnie listy Maestro zostały wysłane pocztą elektroniczną, pisał je literami łacińskimi, a my tutaj przepisywaliśmy na papier ukraińskimi. Pogrzeb Wołodymyra Łuciwa w mieście Nadwórna w obwodzie iwanofrankiwskim stał się wielkim ogólnonarodowym wydarzeniem. Wydawało się, że z całej Ukrainy zjechały się jej dzieci, wszak tutaj Maestro się urodził i tutaj spoczął. Zjechali się, aby odprowadzić w ostatnią drogę Wielkiego Syna rodzinnej ziemi, bo, jak śpiewa się w pieśni o Nazariju Jaremczuku: „Ja kochałem was wszystkich, lecz najbardziej kochałem Ukrainę, i w tym jedyna wina moja”. Bardzo poważna była delegacja ze Lwowa. Roman Jaciw — historyk sztuki, prorektor ds. naukowych Lwowskiej Narodowej Akademii, zasłużony pracownik kultury Ukrainy. Dołożył niemało starań w sprawie popularyzacji imienia Rostysława Hłuwka — znanego na świecie artysty-grafika, ikonografa, z którym przez wiele lat przyjaźnił się Wołodymyr Łuciw. 15 września 2007 r. w Krzemieńcu z inicjatywy Romana Jaciwa odbyło się wielkie wydarzenie — Międzynarodowa konferencja naukowa „Poświęcił się sztuce” z okazji 80-lecia od dnia urodzin Rostysława Hłuwka. Wzięła w niej udział córka artysty Switłana Hłuwko, która przyjechała z Włoch,
Dmytro Stepowyk — doktor filozofii, doktor nauk o sztuce, doktor nauk teologicznych, profesor, akademik Akademii Nauk Szkolnictwa Wyższego Ukrainy, Kijów. Wołodymyr Łuciw — śpiewak i bandurzysta, działacz kulturalno-społeczny społeczności ukraińskiej, przesłał z Wielkiej Brytanii swoje słowo o najwierniejszym przyjacielu i towarzyszu broni Rostysławie Hłuwku „On sercem żył w Ukrainie”. Roman Jaciw na konferencji wygłosił referat „Etnopsychologiczna tożsamość i ewolucja twórczego myślenia R. Hłuwka”. Na naukowo-artystyczne sympozjum „Artystyczne recepcje twórczości Rostysława Hłuwka w kontekście rozwoju ukraińskiej diaspory XX w.”, które odbyło się z okazji 90. rocznicy urodzin malarza-grafika, ikonografa Rostysława Hłuwka 11—12 maja 2017 roku w Krzemieńcu, pan Roman Jaciw przesłał referat „Syntetyka pamięci narodowej i różnorodności kulturowej: Rostysław Hłuwko”. Orest Cymbała — ukraiński śpiewak, autor wielu projektów artystycznych, popularyzator imienia Wołodymyra Łuciwa. To on 17 czerwca 2019 roku zorganizował we Lwowskiej Filharmonii jubileuszowy koncert „Powstańcze tango”, poświęcony 90-leciu naszego drogiego jubilata. Wtedy obaj z Wołodymyrem Łuciwem zaśpiewali pieśń „Przyjdzie jeszcze czas”. Orest Cymbała usystematyzował i uporządkował spuściznę pieśniarską Maestro, wydał kasety, a później płyty z nagraniami pieśni i dum w jego wykonaniu. Nadija Kos — żona Kos-Anatolskiego, kierowniczka katedry dyrygentury chóralnej Lwowskiego Kolegium Muzycznego. Ołeh Cyhyłyk — dyrygent chóralny, kierownik chóru „Homin”. Ołeś Żariwski — autor książki o Wołodymyrze Łuciwie „Od Bystrzycy do Tamizy”. Marija Trylowska — córka Romana Szuchewycza. Jurij Atamaniuk — dziennikarz i inni. Wszyscy ci znani i cenieni na Ukrainie i poza jej granicami ludzie przyjaźnili się z W. Łuciwem, współpracowali z nim, przyjechali do Nadwórnej, aby odprowadzić drogiego Ukrainie człowieka w ostatnią drogę. Z miasta Dolina przybył Wołodymyr Harazd, wszak tam urodził się Myrosław Antonowycz, który daleko od Ukrainy zorganizował Chór Holenderski, w którym swego czasu śpiewał Wołodymyr Łuciw. Od krzemienieckiej „Proświty” na pogrzebie były Ołena Kotlar i Iryna Łanowyk, te młode proświcianki skłoniły mnie do napisania tego artykułu. Byłam zachwycona ich wrażeniami i bezgranicznie wdzięczna, że rozumieją naszą wspólną ogólnoukraińską sprawę. W składzie delegacji z Londynu była żona Maestro pani Łesia i ich trzy córeczki: Anna, Oksana oraz Iwanka (przybyła z dalekiej Australii), syn Anny Maksym przyleciał z Chin, gdzie obecnie mieszka. Wszyscy oni byli w wyszywankach i czarnych keptarykach, wesołe i smutne połączyło się w tych dwóch kolorach. Wesołe — bo syn Ukrainy powrócił do domu, smutne — ból rozłąki z najbliższą osobą. Od Chóru Holenderskiego, w którym jest czterdziestu wykonawców żywotnej muzyki — ukraińskiej pieśni ludowej, przyjechało ośmiu śpiewaków, aby oddać ostatni hołd człowiekowi, który 40 lat swojej działalności poświęcił, aby ukraińska pieśń brzmiała na całym świecie. Wyjazdy Chóru Holenderskiego organizował Wołodymyr Łuciw. Na Ukrainie wszystkie koncerty tego zespołu były bezpłatne. Posłańcem od Ukraińców Brazylii był ojciec Ireniej, Niemiec — biskup Iwan Dacko. Będąc całkiem młodym, występując we Włoszech pod pseudonimem Tino Valdi, Wołodymyr Łuciw mocno postanowił sobie: „Jestem Ukraińcem! Będę nieść ludziom świata ukraińską kulturę! Będę propagować wszystko, co ukraińskie i walczyć językiem sztuki, słowem, czynem, aby Ukraina była znana na świecie, aby ukraińscy artyści nie byli zapomniani, ale godnie uczczeni i należycie ocenieni przez swoich potomków. Nie jestem Tino! Jestem Wołodymyr Łuciw!”. W przestronnej sali Klubu Naftowców przez cały czas brzmiała muzyka klasyczna w wykonaniu kwartetu smyczkowego wykładowców szkoły muzycznej w Nadwórnej. Mam nadzieję, że wkrótce tej szkole muzycznej zostanie nadane imię Maestro Wołodymyra Łuciwa. 15 księży odprawiło panichidę, a chór „Werwycia” odśpiewał liturgię żałobną. W tym chórze śpiewa pani Ola Maksymjuk, która jest przewodniczącą Fundacji Kulturalno-Artystycznej Wołodymyra Łuciwa, altowiolistka, dobra organizatorka, wspaniały człowiek. Trumnę z prochami zmarłego na miejscowy cmentarz w Nadwórnej nieśli uczestnicy działań wojennych na froncie wschodnim. Wśród nich był także nasz proświcianin, który ponad pięć lat odwalczył w okopach strasznej wojny z moskiewskimi okupantami, dwukrotnie kontuzjowany, dwukrotnie ranny, ale z niezłomnym duchem dzielnego wojownika i z bezgraniczną miłością do Ukrainy w swoim sercu. Dwie trembity nad otwartym grobem żałośnie wygrywały smutne huculskie melodie, a niedaleko zamarły, obserwując i słuchając wszystkiego, co się dzieje, dwie karpackie góry, w ludzie nazywają je Siostrami. Te góry stoją na straży pokoju i spokoju w rodzinnej Ukrainie.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
te ideologiczne mury, którymi byliśmy otoczeni w tamtych czasach. Jakże konieczne jest dla nas teraz wyjście na ten obszar wspólnej przeszłości, która bezpośrednio dotyczy nas, Ukraińców, w szczególności naszych bliskich sąsiadów: Połowców i Kipczaków. Tak samo, jak naszych południowych sąsiadów, Tatarów krymskich i Tatarów nogajskich, nie mówiąc już o Oguzach, sojusz z którymi książę Światosław zniszczył niegdyś przez chazarszczyznę, która handlowała naszymi przodkami. Aby nie mieć wypalonych stron w naszym narodowym dzienniku, musimy już teraz stworzyć warunki do przyciągania, studiowania, tłumaczenia i popularyzacji wielkich tego świata i ich tekstów, włączając ich do naszego duchowego obiegu. Dlatego w istniejącym Instytucie Książki muszą być odpowiednie programy tłumaczenia i popularyzacji apostołów ducha, tych, z którymi przyszło nam przebywać w długotrwałej imperialnej niewoli. Wczytajcie się w teksty Abaja, a zrozumiecie, dlaczego jest to nam niezbędne. Przy okazji wyrażam wdzięczność Mykole Waskiwowi za to, że robi to z nakazu swojego serca. że, być mu niesprawiedliwie osądzonym, doświadczać niedostatków i przeciwności, nie znajdując w życiu godnego miejsca i zajęcia. Osiągnąwszy władzę podstępem i intrygami, wołostni nie zwracają uwagi na cichych i skromnych, a starają się ułożyć stosunki z ludźmi podobnymi do siebie — zwrotnymi i chwytnymi, licząc na ich wsparcie, a przede wszystkim — obawiając się ich wrogości. Obecnie w obiegu jest nowe przysłowie: “Nie istota sprawy, istota osoby jest ważna”. Zatem osiągnąć pożądane można nie prawdziwością zamierzonej sprawy, a zręcznością i przebiegłością jej wykonawcy. Wołostnych wybiera się na okres trzech lat. Pierwszy rok ich kierowania mija na wysłuchiwaniu obelg i wyrzutów: “Czyż nie my cię wysuwaliśmy?”. Drugi rok mija na walce z przyszłymi rywalami. A trzeci — na przedwyborczych kłopotach, aby znów zostać wybranym. Co pozostaje? Obserwując, jak naród coraz bardziej pogrąża się w swarach, doszedłem do wniosku: na wołostnych należy wybierać ludzi, którzy otrzymali choć niewielkie, ale rosyjskie wykształcenie. Jeśli takich nie ma, lub są, ale nie chcą ich wysuwać, niech wołostnych wyznacza władza powiatowa i gubernator wojskowy. Byłoby to pożyteczne pod wieloma względami. Po pierwsze, próżni Kazachowie zaczęliby oddawać dzieci do nauki; po drugie, wołostni nie zaleźliby od kaprysów miejscowej szlachty, a podlegaliby tylko wyższej władzy. Aby nie mnożyć nieuniknionych donosów i skarg i nie dawać im biegu, warto byłoby ograniczyć wyznaczonego od wszelkich kontroli i prób. Mieliśmy okazję przekonać się o marności wyborów bijów-sędziów w każdej wołosti. Nie każdy jest w stanie sprawować sprawiedliwość. Aby radzić radę, jak mówią, na “szczycie Kułtobe”, trzeba znać zbiory praw, które dostały się nam od przodków — “Jasna droga” Kasym-chana, “Stara droga” Jesim-chana, “Siedem kanonów” Az Tauke-chana. Zresztą i one zestarzały się z czasem, wymagają zmian i nieomylnych sędziów, których w narodzie jest mało lub wcale. Ludzie, którzy dobrze znają Kazachów, mówili: “Jeśli bijów jest dwóch, to sporów — cztery”. Brak najwyższego sędziego i parzysta liczba bijów tylko komplikują rozwiązywanie sporów. Po co zwiększać liczbę bijów? Czy nie lepiej wybrać z każdej wołosti po trzy wykształcone i rozumne osoby, nie określając terminu ich przebywania na stanowisku, i usuwać tylko tych, którzy splamią się niegodnymi czynami. Niechby spory rozstrzygało dwóch sędziów i mediator wybrany przez powodów. I dopiero nie osiągnąwszy prawdy u tych ludzi, nie doszedłszy do ugody, kłócący się zwracaliby się do jednego z trzech stałych sędziów. Wtedy sądy nie przeciągałyby się. 1891 Słowo czwarte Ludzie uważni dawno zauważyli: głupi śmiech jest równoznaczny z upojeniem. Upojenie prowadzi do przewinień, rozmowa z odurzonym przyprawia o ból głowy. Pogrążając się w pustym śmiechu, człowiek traci sumienie, uchyla się od spraw, dokonuje niep
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
pas... Unikalny poziom znaczeniowy. Wizje poety czy fantazje czasu... Jednym słowem — nominologia wyobraźni. Albo rozważania klasyka Amana na temat „być i wydawać się”... Prawie według formuły Fromma... Wydaje się, że coś słyszałem, coś wiem, coś sobie wyobrażam, coś przewiduję, coś przypominam... I to coś jest takie ogólne, takie nieokreślone, takie stereotypowe, takie nijakie, jak wszystko, co dotyczyło klasyków literatury bratnich narodów byłego Związku Radzieckiego... I wszystko to zbiegło się w czasie ze spotkaniem ze znanym naukowcem, pedagogiem i tłumaczem Mykołą Waskiwem, który na moje pytanie: co on robi teraz, — położył przede mną przekłady „Księgi słów” Abaja, o którym w informatorach powiedziano tyle samo „wiele”, co i o, na przykład, Tukaju... I znowu, jak 150 lat temu, byłem oszołomiony, ale tym razem tekstami Abaja Kunanbajewa. Jaka głębia, jaka precyzja diagnozy, jaka lapidarność wypowiedzi, jaka organiczność i wszechogarniający wzrok... I znowu zwróciłem się do swoich dziennikowych tekstów... Jednak tam znalazłem skupiska niczego... Przecież i 50 lat temu breżniewowsko-andropowska ciemność wypalała wszystko, co mogło być świadectwem o samym sobie. Nie odtworzyć z pamięci ani lat z moim współseminarzystą Olżasem Sulejmenowem, ani z Łotyszem Knutsem Skujenieksem, ani z Ałtajczykiem Paslejem Sałmykowem, ani z Estończykiem Matsem Traatem, ani z Gruzinem Tamazem Cziładze, ani z Rosjaninem Serhijem Gandlewskim czy Wołodymyrem Makalinem, ani z Grantem Matewosjanem... Nie jestem w stanie nawet sporządzić pełnej listy imion, dzięki którym poszerzałem swoje własne pole poetyckie, pole wyobraźni, pole szerokich treści, na całą przestrzeń geograficzną, która właściwie oficjalnie sprowadzała się tylko do rosyjskiej literatury. Oni niszczyli
Tłumaczenie maszynowe
Pawło MOWCZAN Przeglądając pozostałości zapisków dziennikowych, których większą część zmuszony byłem spalić w 1971 roku w toalecie akademika wytwórni filmowej im. O. P. Dowżenki, gdzie wtedy mieszkałem, natrafiłem na recenzję-zapis na temat tomu poezji wybitnego kazachskiego poety Olżasa Sulejmenowa „Określenie brzegu”, który ukazał się w Ałma-Acie ze wstępem Leonida Martynowa... „Zdumiewające, nieoczekiwane... zapiera dech w piersiach... To jest zjawisko, moim zdaniem, w poezji światowej... Swoją drogą, koniecznie trzeba przeczytać Abaja, o którym Olżas napisał tak: „Poeta wielki swoim tematem. Mijają wieki, a temat jego jest aktualny, i wiersze jego, które kiedyś brzmiały gniewnie i smutno. Umiera temat, umierają wiersze. Ale żyje Abaj, który wyobcowywał tępotę i samochwalstwo XIX stulecia...” Czyż to nie o Szewczence?! „Żyje i wiecznie będzie żył...” I zapytałem sam siebie: a co ja wiem o Abaju? Absolutnie nic... Tak samo, jak i o bohaterze poematu „Kaktus” O. Sulejmenowa Żap- Słowo pierwsze Dobrze ja żyłem czy źle, a przebyto niemało: w walce i kłótniach, sądach i sporach, cierpieniach i niepokojach doszedłem do podeszłego wieku, osłabiony, przesycony wszystkim, wykazałem nietrwałość i bezpłodność swoich spraw, przekonałem się o upokorzeniu swojego bytu. Do czego teraz się wziąć, jak przeżyć resztę życia? Zbija z tropu to, że nie znajduję odpowiedzi na swoje pytanie. Kierować narodem? Nie, naród jest niesterowalny. Niech ten ciężar zwali na siebie ten, kto zapragnie nabyć nieuleczalną chorobę, albo żarliwy młodzieniec z płomiennym sercem. A mnie uchowaj Allah od nieprzejednanego brzemienia. Czy pomnażać stada? Nie, nie warto zajmować się tym. Niech dzieci hodują bydło, jeśli mają potrzebę. Nie będę przyćmiewać resztek dni swoich, doglądając bydła na radość łotrom, złodziejom i żebrakom. Oddać się nauce? Jak pojąć naukę, kiedy nie ma z kim słowem rozsądnym się zamienić? Komu przekazać zgromadzoną wiedzę, kogo zapytać o to, czego nie wiesz? Jaka korzyść z tego, że będziesz siedzieć w bezludnym stepie, rozłożywszy zwoje płótna, z metrem w rękach? Wiedza zamienia się w gorycz, która przynosi przedwczesną starość, kiedy nie ma obok człowieka, z którym można podzielić radość i smutek. A może poświęcić się służbie bożej? Boję się, nie wyjdzie. To zajęcie wymaga pełnego spokoju i ukojenia. Ani w duszy, ani w życiu nie zaznałem spokoju, więc jakież pobożności wśród tych ludzi, w tym kraju! Wychowywać dzieci? I to robić nie jestem w stanie. Wychowywałbym, ale nie wiem, jak i czego nauczać. Jakiej sprawie, z jakim celem nauczać, dla jakiego narodu wychowywać je? Jak pouczyć, dokąd skierować, kiedy sam nie widzę, gdzie by dzieci mogły zastosować swoją wiedzę? I tutaj nie znalazłem dla siebie zastosowania. Wreszcie zdecydowałem: papier i atrament staną się odtąd moją rozrywką, będę zapisywać swoje myśli. Jeśli ktoś znajdzie w nich potrzebne dla siebie słowo, niech przepisze czy zapamięta. Okażą się niepotrzebne moje słowa dla ludzi — zostaną przy mnie. I nie mam teraz innych trosk. 1890 Słowo drugie W dzieciństwie zdarzało mi się słyszeć, jak Kazachowie śmiali się z Uzbeków: „Och wy, sartowie szerokopolowi, trzcinę z daleka nosicie, żeby dachy pokryć, spotykając się, przypochlebiacie się, a za plecami jeden drugiego obzywacie, każdego krzaka boicie się, pleciecie bez ustanku, za co i przezwali was sart-surt”. Spotykając się z Nogajami, też śmiali się i łajali ich: „Nogaj wielbłąda się boi, wierzchem na koniu męczy się, pieszo idzie — odpoczywa; i uciekinierzy, i żołnierze, i handlarze — z Nogajów. Nie Nogajem, a nokajem by warto was nazywać”. „Rudogłowy Urus, temu warto tylko dojrzeć ał, jak skacze do niego na łeb na szyję, pozwala sobie na wszystko, co do głowy przyjdzie, wymaga „uzun-kułaka” pokazać, wierzy we wszystko, co tylko nie palną” — mówili oni o Rosjanach. „Boże mój! — myślałem ja wtedy, dumny. — Okazuje się, nie znaleźć na całym świecie narodu godniejszego i szlachetniejszego od Kazacha!” Cieszyły i rozweselały mnie te rozmowy. Teraz widzę: nie ma takiej rośliny, której by nie wyhodował sart, nie ma takiego terenu, gdzie by nie przebywał handlarz sart, nie ma takiej rzeczy, której by on nie skonstruował. Żyją mieszczanie w zgodzie, waśni nie szukają. Póki nie było rosyjskich kupców, sartowie dostarczali Kazachom odzież dla żywych i całun dla zmarłych, skupowali stadami bydło, którego ojciec z synem między sobą podzielić nie mogli. Teraz, za Rosjan, sartowie wcześniej od innych przejęli nowacje. I możni bajowie, i wykształceni mułłowie, i kunszt, i przepych, i szacunek — wszystko jest u sartów. Patrzę na Nogajów — oni mogą być dobrymi żołnierzami, niezłomnie znoszą niedostatek, pokornie spotykają śmierć, chronią szkoły, szanują religię, umieją pracować i dorabiać się dobra, strojnie ubierać się i weselić. My zaś, Kazachowie, służymy u ich bajów za żałosny posiłek. Naszego baja oni wyganiają ze swojego domu: „Hej, Kazachu, nie po to wyłożona podłoga, żebyś ty ją brudnymi butami deptał”. Siła ich w tym, że nieustannie uczą się oni rzemiosła, pracują, a nie trwonią czasu w upokarzających kłótniach między sobą. O wykształconych i możnych Rosjanach i mówić nie ma co. My — nie równia i dla ich przybocznych. Dokąd zniknęły nasze dawne zachwyty? Gdzie nasz radosny śmiech? 1890 Słowo trzecie W czym polega przyczyna rozbicia Kazachów, ich niechęci i nieżyczliwości jeden do drugiego? Od czego słowa ich nieszczere, a sami oni leniwi i opętani żądzą władzy? Mędrcy świata dawno zauważyli: człowiek leniwy, z reguły, jest tchórzliwy i bezwolny; bezwolny — tchórzliwy i samochwalczy; samochwalczy — tchórzliwy, głupi i niewykształcony; głupi — niewykształcony i nie ma pojęcia o honorze, a bez honoru żebraje u lenia, nienasycony, nieustępliwy, beztalencie, nie życzy dobra otoczeniu. Wady te od tego, że ludzie przejmują się tylko jednym — jak najwięcej zdobyć bydła i zdobyć w ten sposób szacunek w otoczeniu. Gdyby oni zajęli się rolnictwem, handlem, dążyli do nauki i sztuki, nie stałoby się to. Ojcowie, pomnożywszy swoje stada, troszczą się o to, jak by stada u ich dzieci stały się jeszcze tęższe, aby przekazać troskę o stada pasterzom, a samym prowadzić bezczynne życie — do syta jeść mięso, pić kumys, napawać się pięknościami oraz podziwiać skoczki. W końcu ich zimowiska i pastwiska stają się zbyt ciasne, wtedy oni, uciekłszy się do siły swojego wpływu czy zajmowanego stanowiska, wszystkimi dostępnymi dla nich środkami wykupują, wyłudzają czy odbierają grunty sąsiada. Ten, ograbiony, ucieka się do ucisku innego sąsiada czy zmuszony opuszcza rodzinne miejsca. Czy mogą ci ludzie życzyć jeden drugiemu dobra? Im więcej biedoty, tym tańsza ich praca. Im więcej pokrzywdzonych, tym więcej wolnych zimowisk. On oczekuje mojego zrujnowania, ja oczekuję, kiedy on dojdzie do nędzy. Stopniowo nasza ukryta niechęć jeden do drugiego przerasta w otwartą, nieprzejednaną wrogość, my wściekamy się, sądzimy się, dzielimy się na partie, przekupujemy wpływowych zwolenników, aby mieć przewagę nad przeciwnikami, bijemy się o stanowiska. Poszkodowany nie będzie pracować — domagając się dostatku w inny sposób. Ani handel, ani rolnictwo nie interesują go, on będzie przystawać to do jednej, to do drugiej partii, sprzedając się, wegetując w nędzy i bez honoru. Kradzieże w stepie nie ustają. Gdyby była w narodzie jedność, nie tolerowaliby ludzie złodzieja, który, zręcznie korzystając ze wsparcia tego czy tamtego ugrupowania, tylko wzmacnia swój rozbój.
Wobec uczciwych synów stepu wszczynane są sprawy karne na podstawie kłamliwych donosów, prowadzone są upokarzające przesłuchania, z wyprzedzeniem znajdują się świadkowie gotowi potwierdzić to, czego nie widzieli i nie słyszeli. A wszystko po to, by zniesławić uczciwego człowieka, nie dopuścić go do wyborów na wysokie stanowiska. Jeśli prześladowany dla własnego ratunku musi zwracać się o pomoc do tych samych łotrów, traci swój honor; jeśli nie idzie do nich z pokłonem — ot
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
widoczne błędy, za co czeka ją odpłata, jeśli nie na tym, to na tamtym świecie. Człowiek skłonny do rozmyślań jest zawsze rozważny, skupiony, czy to w sprawach świeckich, czy przed sądem śmierci. Skupienie w sprawach i myślach to podstawa dobrobytu. Czy oznacza to, że musimy nieustannie trwać w smutku? Czyż dusza może tylko smucić się, nie znając radości i śmiechu? Nie, wcale nie chodzi mi o to, byśmy tylko to robili, co smucili się bez przyczyny. Lecz warto zastanowić się nad swoją beztroską, zasmucić się z tego powodu i spróbować pozbyć się beztroski, podejmując się pożytecznego zajęcia. Nie pusta wesołość, a pożyteczna i rozsądna praca uleczy duszę. Tylko słabi duchem mogą zamknąć się w sobie, wpadając w gorzkie rozmyślania, nie znajdując pocieszenia. Jeśli śmiejesz się z głupoty człowieka nierozumnego, śmiej się, nie ciesząc się z cudzej głupoty, lecz gniewnie. W taki śmiech nie będziesz wpadać często. Śmiech z gniewu to śmiech gorzki. Śmiej się z entuzjazmem, szczerze ciesząc się, gdy widzisz człowieka, który osiągnął dobro, dokonał czynów dobrych, godnych naśladowania. Dobry przykład skłania do powściągliwości, w porę zatrzyma, nie dopuści do odurzenia. Nie każdy śmiech zasługuje na aprobatę. Istnieje bowiem wśród reszty śmiechu taki, który nie wychodzi z piersi drogą daną przez Boga, lecz jest udawany i pustym dzwonem rozbrzmiewa wyłącznie po to, by wygłosić coś pięknie. Człowiek rodzi się na świat z płaczem i odchodzi w żałobie. W przerwie pomiędzy tymi dwoma zdarzeniami, tak i nie zaznawszy prawdziwego szczęścia, nie rozpoznawszy do końca wartości i niepowtarzalności podarowanego mu życia, bezmyślnie trwoni je w poniżających waśniach i niegodnych sporach. Otrząsa się, gdy życie jest już u kresu. I dopiero wtedy zaczyna rozumieć, że za żadne skarby świata nie da się przedłużyć go choćby o jeden dzień. Żyć podstępami, krętactwem, płaszczeniem się — to los beztalenci i łotrzyków. Wierz w Boga, licz na swoje umiejętności i siły. Na uczciwą i pełną poświęcenia pracę nawet ziemia odpowie plonami. 1891 Słowo piąte Smutek przyćmiewa nam duszę, chłodzi ciało, krępuje wolę i wreszcie wylewa się słowami z ust lub łzami z oczu. Widziałem, jak ludzie modlili się: „O Allahu, uczyń nas beztroskimi jak niemowlęta”. Widzą siebie jako cierpiętników, obarczonych ciężkimi troskami i nieszczęściami, jakoby byli mądrzejsi od dzieci. O ich troskach można wyrobić sobie zdanie na podstawie przysłów: „Jeśli życia zostało do południa, rób zapasy na dzień”, „Dla żebraka i ojciec staje się obcym”, „Bydło dla Kazacha to ciało z ciała jego”, „U bogatego oblicze jasne, a u biednego — wszystko jedno co kamień szlifierski”, „Dżygit i wilk zdobędą pożywienie w drodze”, „Stada szanowanych mężów przebywają u ludzi, przejmują się oni swoim dobrem z bezczynności”, „Ręka, która umie brać, umie i dawać”, „Kto zdołał się dorobić, tego i racja”, „Darczyńca zrywa zasłonę wyobcowania”, „Jeśli na baja nadzieje marne, to i na Boga nie licz”, „Jeśli głodny, skacz do domu, gdzie stypa”, „Strzeż się jeziora głębokiego i narodu niemiłosiernego”. Takich przysłów jest niemało. O czym w nich mowa? Nie o nauce i wiedzy, nie o pokoju i sprawiedliwości smuci się Kazach, jemu by się wzbogacić, lecz nie wie — jak? Oto i kręci się, kombinuje, by choć pochlebstwami wywabić zamożność u innych, nie udaje się — będzie zaciekle wrogo nastawiony do całego świata. Ojca rodzonego nie przeciw byłby okraść i nie uważałby tego za hańbę dla siebie. Nie przyjęto u ludzi potępiać tych, którzy zdobywają sobie bydło oszustwem, podłością, żebractwem, rozbojem czy innymi podstępami… Czymże różni się ich rozum od dziecięcego? Dzieci boją się rozżarzonego pieca, dorosłych nie zastraszyć i piekielnym ogniem. Dzieci, wstydząc się, gotowe są zapaść się pod ziemię, a dorośli nie znają wstydu. W czym ich przewaga nad dziećmi? Jeśli nie rozdamy im tego, co mamy, nie pozwolimy im zrujnować siebie, nie poniżymy się do ich poziomu — oni gotowi są odwrócić się od nas. I to jest naród, do którego lśniemy duszą? 1891 Słowo szóste Jedno z kazachskich przysłów głosi: „Początkiem sukcesu jest jedność, podstawą dostatku — życie”. Lecz u jakich ludzi bywa jedność i jak osiągają zgodę pomiędzy sobą, Kazachowie nie wiedzą. Przypuszczają, że to — wspólnota bydła, majątku, żywności. Jeśli tak, to jaki pożytek z bogactwa i jaka szkoda z nędzy? Czy warto pracować dla bogactwa, nie pozbywszy się uprzednio krewnych? Nie, jedność powinna być w głowach, a nie we wspólnocie dobra. Połączyć można ludzi różnych pochodzeniem, religią i duchem, hojnie obdarowując ich bydłem. Dążyć do jedności kosztem bydła — oto początek moralnego upadku. Bracia powinni żyć w zgodzie nie dlatego, że pozostają w zależności jeden od drugiego, lecz mając nadzieję na swoje umiejętności i siłę, polegając każdy na własnym losie. Inaczej i Boga zapomną, i za sprawy się nie wezmą, a zaczną szukać niezgody jeden dla drugiego. Pogrążą się we wzajemnych urazach, będą kłamać, kombinować i oszukiwać jeden drugiego? Jak tu osiągnąć jedność? „Życie — podstawa dobrobytu”. O jakie życie chodzi? O bytowanie po to, by dusza ciała nie opuściła? Ale takie istnienie i psu jest dane. Ten, kto ceni takie życie, drży przed strachem śmierci, staje się wrogiem życia niebieskiego. Ratując się, ucieka od wroga i ma sławę tchórza, uchyla się od pracy i ma sławę lenia, przekształca się w przeciwnika prawdziwego dobrobytu. Nie, chodzi tu o inne życie. O to, kiedy żywa jest dusza i jasny rozum. Jeśli jesteś żywy, lecz dusza twoja martwa, słowa rozumu nie dotrą do twojej świadomości, nie zdołasz zarobić na życie uczciwą pracą. Leniuch, próżniak, głupiośmiech — On cieszy głupotami wszystkich. Z wyglądu zuch — dusza zaś niema… On i kropli wstydu nie ma. Stawszy się takim, nie uważaj się za żywego. Sprawiedliwa śmierć godniejsza jest takiego życia. 1891 Słowo siódme Dziecko rodzi się na świat, dziedzicząc dwa pierwiastki. Pierwszy z nich potrzebuje jedzenia, picia i snu. To — potrzeby ciała, bez tego ciało nie może służyć za przystań dla duszy, nie będzie rosnąć i krzepnąć. Inny — pociąg do poznania. Niemowlę wyciąga ręce do jasnych przedmiotów, bierze je do ust, próbuje na smak, przykłada do policzka. Wzdrygnie się, usłyszawszy dźwięki fujarki czy piszczałki. Podrośnięte, biegnie na szczekanie psa, na głosy zwierząt, na śmiech i płacz ludzi, traci spokój, wypytując o wszystko, co widzą oczy i słyszą uszy: „Co to? Po co to? Dlaczego on tak czyni?” To już potrzeba duszy, pragnienie wszystko widzieć, wszystko słyszeć, wszystkiego się uczyć. Nie odkrywszy dla siebie widzialnych i niewidzialnych tajemnic Wszechświata, nie wyjaśniwszy wszystkiego sobie, człowiek nie stanie się człowiekiem. I byt duszy takiego człowieka wtedy niczym nie różni się od bytu jakiegokolwiek stworzenia. Odwiecznie Bóg wyróżnił człowieka od zwierzęcia tym, że obdarzył go duszą. Dlaczego my, dorośli i zmądrzali, nie szukamy i nie znajdujemy zadowolenia dla tej ciekawości, która w dzieciństwie zmuszała nas zapominać o jedzeniu i śnie? Dlaczego nie wybieramy drogi tych, którzy szukają wiedzy?
Powinniśmy nieustannie poszerzać krąg swoich zainteresowań, pomnażać wiedzę, która nasyca nasze dusze. Powinniśmy zrozumieć, że dobra duszy są nieporównanie wyższe od cielesnych i podporządkować potrzeby ciała nakazom duszy. Ale nie, nie zdobyliśmy się na to. Hałasując i kracząc, nie posunęliśmy się dalej niż gnojowisko przy aule. Dusza kierowała nami tylko w dzieciństwie. Dorósłszy i wzmocniwszy się, nie pozwoliliśmy jej nami kierować, podporządkowaliśmy duszę ciału, na cały świat patrzymy oczami, a nie rozumem, nie ufamy poruszeniom duszy. Zadowalając się zewnętrznym wyglądem tego, co obejmuje wzrok, nie staramy się przeniknąć w wewnętrzne tajemnice, uważając, że nic nie tracimy na tej niewiedzy. Na uwagi i rady ludzi rozumnych odpowiadamy: „Ty żyj swoim rozumem, a ja swoim przeżyję”, „Niż być bogatym cudzym rozumem, lepiej być biednym, ale po swojemu”. Nie jesteśmy w stanie ocenić ich przewagi nad nami, nie rozumiemy sensu tego, co mówią.
Nie ma ani iskry w piersiach, ani wiary w duszy.
Czym różnimy się od zwierzęcia, jeśli widzimy tylko oczami? W dzieciństwie byliśmy lepsi. Wtedy byliśmy ludzkimi dziećmi — pragnęliśmy dowiedzieć się jak najwięcej. Teraz jesteśmy gorsi od bydła. Zwierzę nie wie nic i do niczego nie dąży. My nie wiemy nic, ale jesteśmy gotowi spierać się do zachrypnięcia, broniąc własnej ciemnoty, pragniemy swoją ignorancję wydać za wiedzę.
1891
Słowo ósme
Czy będzie ktoś słuchał naszych rad albo przyjmował pouczenia?
Ktoś jest urzędnikiem, a ktoś bajem. Mając zamiar nabierać rozumu, czy wzięliby się za ubieganie o takie stanowiska? Ci ludzie uważają się za wystarczająco rozumnych i dążą do władzy, aby nauczać i wychowywać innych, jakby osiągnęli pełną doskonałość i jedyne, co dla nich zostało, to innych napominać. Czy słuchać im nas, a nawet gdyby chcieli słuchać, czy znajdzie się u nich na to czas? Głowy ich zaprzątają troski: jakby niechcący nie zawinić przed zwierzchnością, nie rozgniewać złodzieja, nie zamącić ludu, nie ponieść strat, a znaleźć korzyść. Komuś trzeba pomóc, kogoś wyzwolić. Ciągle brak czasu…
Bogacze? Ci niczego nie potrzebują. Choćby na dzień, ale dane im jest bogactwo, wydaje im się, że posiadają skarby niemal połowy świata, a czego im brakuje, to kupią za bydło. Spojrzenia ich są wysoko, a myśli jeszcze wyżej. Honor, sumienie, szczerość nie są dla nich droższe od bydła. Byłoby bydło, są pewni, można przekupić samego Boga. Bydło zastępuje im wszystko: ojczyznę, naród, religię, rodzinę, wiedzę. Gdzie im słuchać cudzych rad? Posłuchałby, ale czasu nie ma. Trzeba bydło napoić-nakarmić, korzystnie sprzedać, przed złodziejem i wilkiem uchronić, przed chłodem przykryć i znaleźć człowieka, który zająłby się tym wszystkim. Póki wszystko załatwi-uporządkuje, do przechwałek doprowadzi. Brakuje czasu mu!
A złodziej-przestępca i oszust przebiegły tak czy inaczej nikogo słuchać nie będą.
Biedacy, niczym potulne owce, przejęci swoim wegetowaniem. Co dla nich rady, wiedza, nauka, kiedy wszystko to niepotrzebne bogatym. „Nie dotykajcie nas, rozmawiajcie z tymi, którzy więcej od nas rozumieją” — mówią, jakby jeśli biedny, to i wiedza niepotrzebna. Oni niczym się nie przejmują. Gdyby mieli to, co mają inni, oni i zmartwienia żadnego by nie mieli.
1891
Słowo dziewiąte
Sam jestem Kazachem. Kocham ja Kazachów czy nie kocham? Gdybym kochał, pochwalałbym ich zwyczaje, znalazłbym w ich zachowaniu choć jakąś cząstkę, która przyniosłaby mi radość czy pociechę, dała możliwość zadowolenia się nie tymi, to innymi ich cechami i nie zgasłyby nadzieje moje. Ale nie ma tego. Gdybym nie kochał, nie zaczynałbym rozmawiać z nimi, dzielić się skrytymi myślami, radzić się, wchodzić w ich krąg, interesować się ich sprawami, wypytując, co tam robią, co się dzieje, położyłbym się sobie spokojnie, nie — to i całkiem odjechałbym od nich. Nadziei takich, że oni się zmienią czy ja ich pouczę, naprawię ich, też nie żywię. Nie odczuwam żadnego z tych uczuć. Jakże tak? Powinienem skłonić się ku czemuś jednemu.
Ja choć żyję, żywym się nie uważam. Nie wiem, czy z gniewu na ludzi, czy z niezadowolenia z siebie, a może i z jakiejś innej przyczyny. Z zewnątrz żywy, wewnętrznie wszystko martwe. Gniewam się, ale nie odczuwam gniewu. Śmieję się, ale nie mogę się cieszyć. Słowa, które wypowiadam, i śmiech wydają mi się nie moimi. Wszystko obce.
W młodych latach nawet nie zastanawiałem się nad tym, że można zostawić swój naród, kochałem Kazachów całą duszą, wierzyłem w nich. Kiedy przyszło poznać ludzi, kiedy stopniowo zgasła moja nadzieja, odkryłem: nie ma już tej siły, która pozwoliłaby porzucić rodzinne strony, zbratać się z obcymi. Dlatego w piersi mam teraz pustkę. A w ogóle myślę: może to i na lepsze? Umierając, nie będę cierpiał: „Szkoda, nie dane było zaznać jeszcze takiej oto radości!..” Nie gryząc się żalami o ziemskie, cieszę się nadziejami na przyszłe.
Słowo dziesiąte
Ludzie błagają Boga o dziecko. Po co człowiekowi dziecko? Mówią, trzeba spadkobiercę zostawić, aby syn karmił rodziców na starość, modlił się za nich po ich śmierci. Tylko tyle?..
Co oznacza zostawić spadkobiercę?
Boisz się, że po śmierci twoje mienie zostanie bez gospodarza? Czy tobie martwić się o rzeczy, które zostaną po tobie? Czy tobie szkoda zostawić je ludziom? Jakie skarby zdobyłeś, aby żałować ich?
Dobre dziecko — na radość, złe — na troski. Jak wiedzieć, jakie dziecko da ci Bóg? Czy tobie mało upokorzeń, których doznałeś za swojego życia? Czy mało niegodziwości stworzyłeś swoimi rękami? Dlaczego tobie chce się jeszcze zrodzić dziecko, wychować je na takim samym łotrze, skazać je na te same upokorzenia?
Chcesz, aby syn modlił się za ciebie po twojej śmierci? Jeśli w życiu czyniłeś ludziom dobro, kto nie pomodli się za spokój twojej duszy? Ale jeśli czyniłeś tylko zło, co tobie z modlitwy syna? Czyż on dokona za ciebie tych dobrych uczynków, których ty sam nie spełniłeś?
Jeśli prosisz o dziecko dla radości życia pozagrobowego, zatem zawczasu życzysz mu wczesnej śmierci. Jeśli prosisz dla radości tego życia, czyż narodzi się u Kazacha taki syn, który by, zmężniawszy, otoczył rodziców troską, opiekował się nimi od mąk? Czy twojemu narodowi, czy takiemu ojcu jak ty, wychowywać podobnego syna?
Ty chcesz, aby on karmił cię, kiedy osłabniesz? I to na próżno. Po pierwsze, czy dożyjesz do zniedołężniałej starości? Po drugie, czy wyrośnie twój syn na tyle miłosierny, aby dbać o twoją starość? Jeśli masz bydło, kto nie weźmie na siebie troski o ciebie? Nie będzie bydła, jeszcze nie wiadomo, kto i jak będzie karmił cię. Także nie wiadomo, czy twój syn będzie pomnażał dobro, czy weźmie się za trwonienie zdobytego przez ciebie.
Dobrze. Powiedzmy, Bóg usłyszał twoje modlitwy, dał ci syna. Czy zdołasz dać mu dobre wychowanie? Nie. Nie zdołasz. Mało ci twoich grzechów, zanurzysz się jeszcze w grzechy syna.
Od samego początku życia będziesz oszukiwać dziecko, wabiąc go to jednym, to drugim. I będziesz cieszyć się, że udało się oszukać. Kogo będziesz winić, kiedy wyrośnie na kłamcę? Uczysz go złorzeczyć, łajać innych, ledwo co — bronisz: „Nie dotykajcie tego uparciucha”. Pobłażasz jego rozrabianiu. Oddając do nauki, wybierasz mułłę za małą opłatą, byle nauczył dziecko czytać i pisać, uczysz przebiegłości i podłości, wlewasz w jego duszę nieufność do rówieśników, wpajasz złe skłonności. To jest twoje wychowanie? I od tego dziecka ty będziesz oczekiwać miłosierdzia?
Ludzie tak samo błagają Boga o zamożność. Po co człowiekowi zamożność? Błagałeś Boga? Błagałeś. Bóg ci daje, a ty nie bierzesz! Dał on ci siły, abyś mógł pracować i dorabiać się. Czyż wydajesz tę siłę na prawą pracę? Nie. Bóg daje ci siły, abyś mógł się uczyć, dał rozum, zdolny przyswajać nauki, lecz nie wiadomo, na co ty je wydałeś. Kto nie zdoła się wzbogacić, jeśli będzie pracował bez lenistwa, dążył niestrudzenie, tworzył z rozumem?! Lecz tobie nie tego potrzeba, tobie chce się otrzymać bogactwo zastraszając, żebrząc, oszukując innych. Czyż to jest błaganie? To żebractwo, rozbój, który czyni człowiek bez sumienia i honoru. Nu, powiedzmy, wybrałeś tę drogę, zdobyłeś dla siebie dobytek. Tak wykorzystaj go na to, aby otrzymać wykształcenie. Nie dla siebie, to dla syna. Bez oświaty nie ma ani wiary, ani dobra. Bez wiedzy ani namaz, ani posty, ani pielgrzymki nie osiągną celu. Ja jeszcze nie spotkałem człowieka, który by, zdobywszy bogactwo rozbójniczą drogą, wykorzystał je dla zbawiennej sprawy. To, co zdobyte w psi sposób, i wydaje się w psi sposób. I nie zostaje z takiego bogactwa nic, oprócz goryczy rozczarowania, złości, duchowych mąk. Dopóki bogactwo jest w jej rękach, ona chwali się nim. Roztrwoniwszy, chwali się tym, że i ona kiedyś była bogatą. Zbiedniawszy, poniża się do żebractwa. 1892 Przełożył Mykoła WAŚKIW
Tłumaczenie maszynowe
W tym roku Ukraińska Cerkiew Greckokatolicka obchodzi 140. rocznicę urodzin sławnego syna narodu ukraińskiego, biskupa pomocniczego Ioana (Iwana) Łatyszewskiego. Władyka Ioan przeszedł przez życie ciernistą drogą ukraińskiego duchownego, któremu przyszło zmierzyć się z wieloma próbami. Jego życie jest odzwierciedleniem losów wielu Galicjan, którzy urodzili się w jednym kraju, żyli w wojennych realiach podczas tworzenia innego, niestety nie ukraińskiego państwa, i którzy w dojrzałym wieku musieli zetknąć się z ateistycznym totalitarnym reżimem sowieckim. Wasyl ROMANIUK, pisarz i publicysta Iwan Łatyszewski urodził się 17 października 1879 roku Bożego w Bohorodczanach w rzemieślniczej rodzinie Julijana (Ilii) i Anny Haławaj (córki Iwana i Rozalii z domu Koczkodan). Z księgi metrykalnej dowiadujemy się, że Iwana ochrzczono 19 października. Jego rodzicami chrzestnymi byli Dmytro Wolanski i Marija Komarnycka. W siódmym roku życia Iwan poszedł uczyć się do czteroklasowej szkoły ludowej w Bohorodczanach. Po ukończeniu szkoły wstąpił do c.k. gimnazjum w Stanisławowie, które ukończył z wyróżnieniem. Następnie podjął studia na wydziale teologicznym Uniwersytetu Lwowskiego, skąd po drugim roku nauki przeniósł się na wydział teologii Uniwersytetu Wiedeńskiego. 24 listopada 1905 r. w Wiedniu uzyskał stopień doktora teologii na podstawie pracy o unii florenckiej. Kontynuował studia w Innsbrucku i Wiedniu. 20 października 1907 roku biskup Hryhorij Chomyszyn wyświęcił Iwana Łatyszewskiego na kapłana. Ojciec Iwan zamieszkał w budynku kapituły greckokatolickiej przy ul. Lipowej w Stanisławowie (obecnie ul. T. Szewczenki 14 w Iwano-Frankiwsku). Tutaj zajmował się pracą naukową. Wiele czasu poświęcał sprawom narodowo-kulturalnym. W latach 1907–1911 ks. Łatyszewski zostaje prefektem i profesorem Stanisławowskiego Seminarium Duchownego oraz liceum im. św. Jana Złotoustego, później katechetą w szkole realnej i gimnazjum, a następnie radcą i zastępcą przewodniczącego Sądu Kościelnego w sprawach małżeńskich. Po kilku latach pracy w eparchii stanisławowskiej ks. Iwan wyjechał na studia do Monachium, a potem do Fryburga (Szwajcaria). W latach 1911–1912 przygotowywał pracę habilitacyjną z historii Kościoła na Uniwersytecie Lwowskim. Pracował nad monografią o patriarsze konstantynopolitańskim Iwanie XI Bekkosie († 1297). We Fryburgu (Niemcy) studiował pomocnicze nauki historyczne. W 1913 roku w Stanisławowie wydał pracę „Ipatij Potij i jego znaczenie dla unii”. Po proklamowaniu ZURL dr Iwan Łatyszewski był referentem ds. religijnych przy Sekretariacie Państwowym Oświaty w Stanisławowie. Protokoły posiedzeń konsystorza biskupiego z 1919 r. świadczą o tym, że duchowieństwo eparchii wspierało procesy państwowotwórcze w Galicji. Przez długie lata ks. Łatyszewski był przewodniczącym Rady Nadzorczej Banku Ziemskiego we Lwowie. W 1923 roku ks. Iwan został członkiem rzeczywistym-założycielem Sekcji Historyczno-Prawnej Naukowego Towarzystwa Teologicznego we Lwowie. W 1926 roku ks. dr Iwan Łatyszewski opublikował w „Bohosłowiji” artykuł „Metropolita Andrzej Szeptycki jako biskup stanisławowski (od 24 września 1899 – 13 stycznia 1901)”, a następnie pracował nad przygotowaniem do druku nieopublikowanego dzieła polemicznego Jowa Jazby z XIII wieku, związanego z unią liońską z 1274 roku. Ks. dr Iwan był współpracownikiem czasopisma „Dobryj Pastyr”. 4 lipca 1927 r. władyka Hryhorij Chomyszyn mianował go kanonikiem (radcą biskupim). 24 listopada 1929 r. z Rzymu przyszła wysoka nominacja dla ks. Iwana Łatyszewskiego – na biskupa tytularnego Akadei i biskupa pomocniczego stanisławowskiego. A 19 stycznia 1930 roku mianowano go archiprezbiterem kapituły i wikariuszem generalnym – wielkim pomocnikiem biskupa Hryhorija Chomyszyna w zarządzaniu eparchią stanisławowską. Z wielkim poświęceniem pracował władyka Łatyszewski w administracji eparchii, przy wizytacjach kanonicznych i innych obowiązkach biskupich, stanął na czele zapoczątkowanej w latach 30. XX wieku w Galicji Akcji Katolickiej (ruch świecki młodzieży). Dla płastunów Stanisławowa (obecnie Iwano-Frankiwsk) ks. dr Iwan Łatyszewski był najbliższą osobą w Cerkwi. W archiwum płastowym znajdujemy jego nazwisko w zeszytach, gdzie w porządku alfabetycznym zapisani byli aktywni członkowie i przyjaciele „Płastu” wśród Galicjan. Sakrę biskupią ks. Iwan Łatyszewski przyjął 26 stycznia 1930 r. Chirotonia odbyła się w soborze katedralnym Zmartwychwstania Pańskiego w Stanisławowie. Swoją pierwszą archierejską Świętą Liturgię przewielebny władyka Łatyszewski odprawił w rodzinnym miasteczku Bohorodczany, w cerkwi Przenajświętszej Trójcy. Na nabożeństwie był obecny także sędziwy ojciec władyki. W tym samym roku, wraz z 30 księżmi dekanatu bohorodczańskiego, biskup pomocniczy Ioan (Iwan) Łatyszewski brał udział w poświęceniu kamienia węgielnego pod budowę murowanej cerkwi św. Jana Teologa w Bohorodczanach. Władyka Iwan dołożył wówczas wielu starań, aby wykształcić osieroconego wnuka stryjecznego, Josypa Komarnyckiego, któremu pomógł ukończyć szkołę przemysłową w Stanisławowie i zdobyć zawód „artysty-rzeźbiarza”. W 1939 roku część swoich funduszy przewielebny przekazał szkole w Bohorodczanach. Władyka Iwan Łatyszewski zawsze dbał o ojca (matka władyki, Anna, zmarła w 1908 r.). 1 sierpnia 1936 roku, w 91. roku życia, odszedł do wieczności ojciec biskupa, Julijan (Ilja). 30 maja 1937 r. w Stanisławowie odbyła się koronacja cudownej ikony Matki Bożej Łaskawej Stanisławowskiej (oryginał ikony-patronki przez 200 lat przechowywany był w kościele ormiańskim, obecnie Katedralny Sobór Opieki Przenajświętszej Bogurodzicy eparchii iwano-frankiwskiej Prawosławnej Cerkwi Ukrainy). Najpierw rozpoczęto „triduum” – nabożeństwo w trzech obrządkach katolickich, które trwało trzy dni. Liturgię w obrządku ormiańskim odprawił ks. mitrat Dionizj Kajetanowicz. Następnego dnia Świętą Liturgię z asystą i chórem uroczyście odprawili w obrządku greckokatolickim biskup Iwan Łatyszewski oraz biskup Mykoła Czarnecki. 22 października 1937 roku na posiedzeniu Głównego Wydziału towarzystwa „Skała”, z udziałem biskupa Iwana Łatyszewskiego, opracowano i zatwierdzono plan wydawniczy serii „Biblioteka Towarzystwa Skała”. Wkrótce opublikowano go na łamach czasopisma „Nowa Zoria”. Podczas II wojny światowej biskup pomocniczy Ioan (Iwan) Łatyszewski dźwigał na swoich barkach cały ciężar kierowania Stanis...
stanisławowskiej diecezji, ponieważ władyka Hryhorij Chomyszyn miał już ponad siedemdziesiąt lat. Wojna, a zwłaszcza powojenne lata bolszewickiej okupacji Galicji, przyniosły Kościołowi Greckokatolickiemu ciężkie doświadczenia… W noc z 11 na 12 kwietnia 1945 roku (nakaz aresztowania nr 633 z 11 kwietnia 1945 r.) bolszewicy aresztowali pięciu hierarchów UGKC: metropolitę Josyfa Slipyja, biskupów Mykyte Budkę i Mykołę Czarneckiego — we Lwowie, biskupów Iwana Łatyszewskiego i Hryhorija Chomyszyna — w Stanisławowie. Aresztowano wielebnego Ioana Łatyszewskiego pod zarzutem działalności antyradzieckiej: stworzenia towarzystwa „Skała”, organizacji „Akcja Katolicka”, formowania dywizji „SS-Galizien” i przechowywania literatury nacjonalistycznej. Przy tym spalono unikalną osobistą bibliotekę władyki... W postanowieniu o aresztowaniu biskupa Iwana, w szczególności, inkryminowano: „Utrzymując łączność z Watykanem, ŁATYSZEWSKI w 1938 roku został przyjęty osobiście przez organizatora tak zwanego „wyprawy krzyżowej” przeciwko ZSRR papieża Piusa XI…”. A ponadto „Wielokrotnie brał udział w kongresach i konferencjach biskupów katolickich, na których omawiano praktyczne kwestie pracy antyradzieckiej i środki przeprowadzenia unii z cerkwią prawosławną Związku Radzieckiego”. Biskup Łatyszewski w trakcie śledztwa doświadczył okrutnych znęcań się i zniewag, tortur fizycznych i moralnych. Przeprowadzono 28 przesłuchań: pierwsze — 24 kwietnia, ostatnie — 5 września 1945 r. 29 maja — 3 czerwca 1946 r. w Kijowie obradował trybunał wojskowy (trzech sędziów i dwóch sekretarzy), który wydał decyzję w sprawie aresztowanych w kwietniu 1945 roku galicyjskich greckokatolickich władyków. Przesłuchania w sprawie odbywały się przeważnie w nocy, przy zamkniętych drzwiach. I wyrok: władykę Iwana Łatyszewskiego skazano na 10 lat. Specjalna narada przy MSW ZSRR 16.08.1946 r. skazała biskupa Iwana Łatyszewskiego na pięć lat pozbawienia wolności. Po półtorarocznym śledztwie i uwięzieniu władykę w wieku 67 lat, chorego na wadę serca, wysłano na katorżnicze roboty. Początkowo biskup pomocniczy Iwan Łatyszewski odbywał karę w Kazachstanie, w obozie Merke. Tutaj 5 kwietnia 1950 roku aresztowano go ponownie, choć materiałów do oskarżenia było niewystarczająco. 25.11.1950 r. I. Łatyszewskiego oskarżono o kontrrewolucyjną działalność nacjonalistyczną oraz propagandę idei katolickich i zesłano na pięć lat do Czułak-Tau w obwodzie dżambulskim (Kazachstan) pod nadzór organów MGB. Po pewnym czasie władyka Iwan Łatyszewski spotkał zesłane ze Lwowa Jewheniję Szuchewycz (matkę głównodowodzącego UPA Romana Szuchewycza) oraz jej córkę Nataliję, która pracowała tam jako pielęgniarka. Pomogła ona wielebnemu w znalezieniu pracy. Biskup roznosił leki chorym na malarię, mieszkał w ziemiance. Skromnymi słowami, ale dość szczegółowo opisał nieludzkie warunki życia w korespondencji z rodziną, w szczególności z bratową Teresą, żoną Mychajła Łatyszewskiego z Bohorodczan. Listy biskupa Iwana Łatyszewskiego są pełne cierpliwości, tęsknoty za Ojczyzną i nadziei: „Często myślę o Was i modlę się do Boga, aby opiekował się Wami… Będę modlił się do Dzieciątka Jezus, aby otoczyło Was swoją opieką i obdarzyło wszystkimi potrzebnymi Wam łaskami. To moje życzenia dla Was. Pragnę bardzo jeszcze być u Was i chociaż umrzeć między swoimi. Niech Wasi wnukowie modlą się o to do Przeczystej Dziewicy Maryi. Bardzo, o bardzo chciałbym Was wszystkich jeszcze zobaczyć, nacieszyć się Wami, pomodlić się na grobie krewnych, a potem między Wami umrzeć…”. Pod koniec września 1954 roku władyka Iwan Łatyszewski otrzymał pozwolenie na powrót na Ukrainę. Lecz dopiero 3 czerwca 1955 roku wielebnego zwolniono z uwięzienia. Powróciwszy na Ukrainę, biskup Ioan zamieszkał u swoich dalszych krewnych — w rodzinie wtedy już nieżyjącego ks. Iwana Łatyszewskiego — w mieście Stanisławów (obecnie Iwano-Frankiwsk) przy ul. Majakowskiego 24 (teraz Tarnawskiego), ponieważ bliższa rodzina w Bohorodczanach, w czasach radzieckiej ideologii, wyrzekła się go, bo się bali… W Stanisławowie władyka Ioan nielegalnie wykonywał swoje obowiązki duszpasterskie — biskupa podziemnej UGKC. Codziennie w swoim pokoju odprawiał Świętą Liturgię, spowiadał ludzi, chrzcił i udzielał ślubów. Niedługo przed śmiercią władyka
potajemnie wyświęcił ks. Iwana Sleziuka na biskupa stanisławowskiego i swojego następcę, aby w ten sposób zapewnić dalsze istnienie Kościoła Greckokatolickiego. We wspomnieniach o Jego Ekscelencji Iwanie Łatyszewskim Ołena Kobelska, córka ks. Iwana Łatyszewskiego (syna Tomy), pisała: „W czerwcu 1955 r. przywiozła stryjka Natalka Szuchewycz do mnie do Stanisławowa, na ulicę Majakowskiego 24, gdzie z mamą po śmierci ojca wynajmowałyśmy dwa pokoje, 76-letniego starca z chorobą skurczową naczyń mózgowych. Przy takim ataku, a miał ich u mnie dwa, gdziekolwiek by nie był, tam padał nieprzytomny, z drgawkami, i gdyby w porę nie udzielić pomocy, mógł umrzeć…”. Pan dał mu jeszcze tyle sił, że 20 października 1957 r. władyka świętował swój Złoty Jubileusz kapłaństwa. Od nowego aresztowania uratowała biskupa tylko śmierć — arcypasterz-męczennik odszedł do wieczności 27 listopada 1957 r. po ciężkiej chorobie serca i naczyń, nabytej przez prawie dziesięć lat tortur, wyczerpującej pracy i nieludzkich warunków przetrzymywania w więzieniach Kazachstanu. We wspomnieniach o Jego Ekscelencji Iwanie Łatyszewskim O. Kobelska pisała: „…Kiedy zmarły leżał na katafalku, dom był obstawiony tajniakami, którzy rejestrowali, kto do niego przychodził. Kobiety, które były zasłonięte chustkami (1 grudnia był silny mróz), mówiły, że zaglądali im w twarze jacyś mężczyźni... Dalej istniał problem, żeby biskupa nie chowali prawosławni księża z Katedry. Chcieli, żebym poszła ich odmawiać. Odmówiłam tego, bo dlaczego wszędzie miałam się narażać, kiedy była i bliższa rodzina stryjka. Z czasem powiedziałam, że pójdę razem z siostrą zmarłego i siostrzenicą, ale one odmówiły, bo się bały… Poprzedniego dnia w domu przy zamkniętych drzwiach został odprawiony pogrzeb przez ks. Josyfa Hirniaka (duchownik stanisławowskiego greckokatolickiego biskupa Hryhorija Chomyszyna w podziemiu). Około godziny 12 w nocy przyjechał mój szwagier (mąż siostry) ks. Iwan Pyłypeć z Sambora, którego kagiebiści przywieźli chować mojego stryjka. Drugiego dnia rano tak samo przywieźli mojego wuja, proboszcza wsi Pniów ks. Mychajła Sowjakowskiego (był proboszczem we wsi Pererisl. — W. R.), i wtedy już nikt nic mi nie mówił. Przyszedł proboszcz Katedry ks. Mychajło Czerneha, jeszcze kilku znajomych księży — i tak odbył się pogrzeb. Zeszło się dość dużo ludzi, choć 1 grudnia był silny mróz i zawieja. Były wyznaczone małe ulice, którymi miał jechać pogrzeb pod nadzorem KGB…”. Umierając, Jego Ekscelencja Iwan Łatyszewski zapowiedział pochować go w rodzinnym grobowcu w Bohorodczanach, jednak w tamtym czasie zrobić tego nie pozwoliła władza. Pochowali władykę na Iwano-Frankiwskim cmentarzu miejskim, który jest przy ul. Kijowskiej. Taką ciernistą okazała się ziemska droga władyki-męczennika Iwana Łatyszewskiego. 10 listopada 1995 r. I. Łatyszewskiego zrehabilitowano pośmiertnie. Od 2001 roku trwa proces beatyfikacyjny włączenia biskupa Iwana do grona błogosławionych. W 2014 r. szczątki biskupa Iwana Łatyszewskiego zostały przeniesione do Archikatedralnego Soboru Metropolitalnego Zmartwychwstania Pańskiego...
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
dla uzupełnienia muzeów w miastach, w których urodzili się nasi artyści. Szczególną dumą działalności stowarzyszenia ziomkostwa stały się plenery tematyczne, które udało się zorganizować dzięki wsparciu liderów towarzystwa A. Kowalenki, W. Stelmacha, I. Riszniaka. Tak o twórczości naszych artystów dowiedziano się nie tylko w całej Ukrainie, ale i za granicą. Wystarczy wymienić takie potężne projekty, jak „Sumszczyzno, miłości moja!”, „Historia i współczesność”, „Most przyjaźni”, „Szlakami T. Szewczenki i I. Kawaleridzego”, „Świątynie Ukrainy”, „Szlak Chumacki i Jedwabny szlak zeszły się w Kijowie”. Udało nam się połączyć artystów z różnych państw — Gruzji, Mołdawii, Rosji, Korei, Chin, USA. Artyści „Artystycznej Świetlicy” stali się uczestnikami tworzenia Muzeum T. Szewczenki w Pekinie. Artysta O. Masyk godnie rozsławia Ukrainę i rodzimą Sumszczyznę w Nowym Jorku, gdzie obecnie mieszka. Udział w konferencjach naukowych wzmocnił zainteresowanie naukowców stolicy takimi postaciami, jak P. Kałnyszewski, M. Makarenko, I. Kawaleridze. Wydrukowane artykuły, a jest ich ponad 300, zbiory naukowe, katalogi, naukowo-badawczy zbiór „Artystyczno-plastyczne dziedzictwo Sumszczyzny”, w który weszło ponad 500 biografii twórczych ludzi obwodu sumskiego, stały się osobnym ogniwem działalności naszego towarzystwa. Prowadzimy również działalność partnerską z organizacjami państwowymi i społecznymi Kijowa oraz obwodu sumskiego. Przede wszystkim jest to Narodowy Związek Artystów Ukrainy, Narodowa Akademia Sztuk Pięknych i Architektury, Muzeum-Pracownia I. Kawaleridzego, Ukraiński Fundusz Kultury, Muzeum Ukraińskiej Diaspory, Dyrekcja Wystaw NZAU, Muzeum-Archiwum Literatury i Sztuki, Monaster św. Michała Archanioła o Złotych Kopułach, Prawosławna Akademia Duchowna, Narodowa Biblioteka im. Jarosława Mądrego, biblioteka im. Iwana Franki, „Federacja Kobiet na rzecz Pokoju na Świecie”. „Razem staramy się zachować historię naszego narodu, tradycje artystyczne, świadomość narodową, zaszczepić cechy oddanej służby swojemu państwu potomnym” — zaznaczył przewodniczący ziomkostwa, zasłużony ekonomista Ukrainy Iwan Riszniak. Nasze projekty są skierowane na jednoczenie ludzi wokół piękna, aby młode pokolenie miało fundament dla dalszego rozwoju swojego światopoglądu i sprzyjało rozwojowi wysokiego poziomu kultury na Ukrainie.
Tłumaczenie maszynowe
Do 20-lecia „Sumskiego Ziemiaństwa w mieście Kijowie”, które obchodzone jest w październiku 2019 roku, przygotowywali się także artyści „Artystycznej świetlicy”. Ziemia Sumska to wiśniowa gałąź Ukrainy, nie tylko ozdoba północnego regionu Ukrainy, ale także przygraniczna ziemia dzielnych kozackich potomków, dla których honor, wierność, oddanie państwu są priorytetami życia. Te humanitarne cechy zaszczepili nasi przodkowie i z biegiem lat nabrały one jedynie jeszcze większej wartości i znaczenia. Być może dlatego rodacy z poświęceniem pracują na zasadach społecznych, wypełniając każdy projekt miłością i wdzięcznością dla rodzinnego kraju.
Walentyna JEFREMOWA, przewodnicząca sekcji „Artystyczna świetlica” Zdjęcie autora
Ale są jeszcze znaczące cechy, które odróżniają Ziemię Sumską od innych obwodów Ukrainy. To twórczy potencjał kraju, gdzie urodzili się tacy luminarze ukraińskiej kultury i sztuki, jak malarz Anton Łosenko, kompozytorzy Bortniański i Berezowski, poeta i obywatel Ołeksandr Ołeś, autor „Ukraińskiego alfabetu” Heorhij Narbut, rzeźbiarz i reżyser Iwan Kawaleridze, założyciele Narodowej Akademii Sztuk Pięknych i Architektury bracia Wasyl i Fedir Kryczewscy, oryginalni artyści Dawyd Burluk, Hryhorij Hawryłenko, ludowy artysta Ukrainy Mychajło Łysenko, unikalny kolorysta Wiktor Zarecki… Twórcze życie trwa w imionach naszych współczesnych, wśród których jest ponad 30 artystów, którzy urodzili się na Ziemi Sumskiej, ale mieszkają w stolicy. Niedawno zebraliśmy się, aby omówić kierunki działalności naszej organizacji społecznej i zaczęliśmy działać, a już stopniowo uformowała się grupa artystów, którzy połączyli się w sekcję „Artystyczna świetlica”. Jesteśmy dumni z tego, że zdołaliśmy połączyć wszystkie rejony obwodu sumskiego w Kijowie. Miasto Sumy reprezentują Wałerij Szkarupa, Hanna Hidora, Jana Żorno, Julija Wołoszczuk; Konotop — Ołeksandr Masyk, Serhij Jareszko, Ołeh Naboka (odeszli w wieczność zasłużony działacz sztuki, kandydat nauk o sztuce Nina Welihoćka (1935—2015), ludowy artysta Ukrainy, laureat Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki Mykoła Storożenko (1928—2015); Trostianeć — zasłużony artysta Ukrainy Henri Jahodkin; Lebedyn — zasłużony działacz sztuki Ukrainy Ołeksandr Basaneć; Biłopilla — ludowy artysta Ukrainy Mychajło Nadiieżdin, historyk sztuki, zasłużony pracownik kultury Ukrainy Ludmyła Biłous; Hłuchów — zasłużony artysta Ukrainy Wołodymyr Jermakow, akademik Jurij Szemszuczenko, unikalny grafik Heorhij Siergiejew (już nie ma Ołeksandra Poliszczuka (1951—2015) oraz Jurija Manujłowicza (1929—2011)); Krolewiec — Serhij Krywenko, zasłużony artysta Ukrainy Wiktor Łewczenko, zasłużony działacz sztuki Ukrainy Mychajło Szewczenko; Putywl — Hałyna Bodiakowa, Szostkę — Tamara Kowalowa, Tetiana Melnyczuk, Tamara Ciun; Jampil — Ludmyła Kluj; Wełyku Pysariwkę — zasłużony artysta Ukrainy Mykoła Neczwohlod; Romny — Iryna Barysz-Tyszczenko, zasłużony pracownik Ukrainy Walentyna Jefremowa, krytyk sztuki Eduard Dymszyc, zasłużeni architekci Ukrainy Ołeksandr Dymszyc oraz Witalij Judin (nie ma już wśród nas architekta Jewhena Osadczego (1946—2011)). Nasze ziemiaństwo pracuje w takich ważnych kierunkach, jak popularyzacja twórczości współczesnych artystów, wsparcie sumskich twórców w Kijowie, zachowanie pamięci historycznej dla potomnych, uzupełnianie muzeów nowymi dziełami sztuki. Wśród projektów twórczych należy wymienić autorskie Ogólnoukraińskie Sympozjum Land-artu „Mohrycia” H. Hidory. Niefiguratywne malarstwo na lewkasie W. Szkarupy rozsławiło Ukrainę na świecie. Starożytnej historii narodu ukraińskiego poświęcił twórczość H. Jahodkin. Założyciel pracowni i ikonopisu NAOMA M. Storożenko wpisał osobną, oryginalną kartę w sztukę Ukrainy. Na niwie pedagogicznej pracują O. Basaneć, T. Melnyczuk, S. Jareszko, W. Łewczenko, H. Nosenko, T. Jahodkina, O. Naboka. Rozsławia Ukrainę i rodzinną Ziemię Sumską za granicą artysta O. Masyk. Do przeprowadzenia corocznego konkursu malarstwa szukaliśmy znaczącej postaci w sztuce, został nią archeolog, artysta, historyk sztuki, pedagog, patriota narodu ukraińskiego Mykoła Omelianowycz Makarenko (1877—1938). To właśnie on nie pożałował życia dla zachowania dziedzictwa duchowego Ukrainy, to właśnie on zwrócił uwagę na wyjątkowe znaczenie epoki kozackiej dla rozwoju duchowego narodu ukraińskiego i nazwał ten czas „złotym stuleciem rozwoju kulturalnego Ukrainy”. Przez te lata odbyło się ponad 20 wystaw, na których wyróżniono zwycięzców, wręczono dyplomy i cenne prezenty, a o Makarence dowiedziano się w stolicy Ukrainy i na całej Ziemi Sumskiej. Jesteśmy wdzięczni duchowieństwu Monasteru św. Michała Archanioła o Złotych Kopułach, w bramie którego ustawiono popiersie niesłusznie zapomnianego przez państwo patrioty, ratownika soboru jeszcze w 1997 roku. Poprzez projekt „Powrót” ziemiaństwo starało się zwrócić uwagę na poszczególne osobistości i stworzyć kąciki artystyczne na Ziemi Sumskiej, które sprzyjałyby krzewieniu wartości kulturalno-artystycznych, rozwojowi krajoznawstwa i turystyki. Podczas wystaw objazdowych przekazaliśmy w darze wiele dzieł. Pamięci Niny Welihoćkiej. Wystawa „Ziemia Sumska — wiśniowa gałąź Ukrainy” w Romnach. Odsłonięcie popiersia P. Kałnyszewskiemu. Kijów, 2019 r. Henri Jahodkin. Do 100. rocznicy pomnika T. Szewczenki.
Tłumaczenie maszynowe
Oryginał po ukraińsku · tłumaczenie jest aktualizowane
Продовжуємо проєкт “Подробиці Шевченкового життя”, вмотивований глибоким усвідомленням поетових слів із автобіографічного “Листа Т. Гр. Шевченка до редактора “Народного чтения” (лютий 1860 р.): “Я наважуюся відкрити перед світом кілька печальних фактів мого існування… тим більше, що історія мого життя складає частину історії моєї батьківщини. Проте я не маю духу входити у всі її подробиці”. У статті Володимир Мельниченко розкриває маловідомі факти користування Шевченком новим для його часу транспортом — залізницею, та розповідає про поетове ставлення до промислово-технічного прогресу. Автор висловлює також цікаві пропозиції щодо перекладу окремих слів із російськомовного Щоденника Шевченка.
Володимир МЕЛЬНИЧЕНКО, доктор історичних наук, лауреат Національної премії України імені Тараса Шевченка
“Три укази накаркала на одну дорогу…” Тарас Григорович залишив особливий, поетичний знак того, що сам цікавився бу) дівництвом залізниці з Петербурга до Москви, розпочатим навесні 1843 р. Нага) даю, як у ключовій антимосковській поезії “Великий льох” чубляться між собою ук) раїнська (1)ша) та російська (3)тя) ворони — символи національних демонічно)чор) них сил — з приводу того, хто більше зла завдав своєму народу, зокрема під час того будівництва. 1 Ну, а в твоїй Московщині Є чим поживиться? Чи чортма й тепер нічого? 3 Э… сестрица, много: Три указа накаркала На одну дорогу… 1 На яку це? На ковану? Ну, вже наробила... 3 Да шесть тысяч в одной версте Душ передушила... 1 Та не бреши, бо тілько п’ять. Та й то з фоном Корфом. Ще й чваниться, показує На чужу роботу! Шевченкознавцям ще треба буде вста) новити, якими саме джерелами користу) вався поет (назвати конкретну російську газету чи тодішній журнал), але нам дос) татньо, що Тарас Григорович не тільки першим використав інформацію про не) помірну ціну — значні людські жертви! — велетенського на той час будівництва, а й справедливо надав їй антикріпосницько) го, антицаристського характеру. Справді, Микола І лише впродовж пів) року підписав два височайші Укази — 1 лютого 1842 р. повелів розпочати будів) ництво (проєктування) залізниці між Пе) тербургом і Москвою під началом особли) вого міжвідомчого комітету, а 1 серпня пе) редав керівництво цією роботою Головно) му управлінню шляхів сполучення. У 1843 р. було видано Указ про безпосереднє будівництво дороги. Шевченку боліло те, що на будівництві дороги каторжно пра) цювали кріпосні селяни. Більше того, він убивчо називав прізвище винного у смерті селян іменитого підрядника — “фон Корф”. Радянські дослідники писали, що “не було, мабуть, у Росії більш зажерливих, жорстоких і підступних людей, ніж підряд) ники”, серед яких особливо виділявся наві) ки затаврований поетом барон Ю. Ф. Корф зі старовинного знатного роду. І ще вчені наголошували, що “ніякої відповідальнос) ті за селян)будівельників підрядник не ніс”. Принаймні керівництву дороги дар) ма скаржилися на неодноразові “шахрайс) тва барона Корфа”, котрий обдурював ро) бочих, відмовлявся забезпечувати лікуван) ня хворих. У сучасній праці також наголо) шено, що значна частина з понад 6 тис. осіб у підрядника Ю. Ф. Корфа “знаходять) ся у вкрай тяжкому становищі”. Навіть московський генерал)губернатор А. А. Зак) ревський визнавав, що “всі пункти кон) трактів, захищаючи користь підрядників, майже ні в чому не забезпечують робо) чих”1. Урешті)решт, контракт із Корфом-таки розірвали.
Відомо, що нещасних людей, які по) мерли на будівництві залізниці, закопува) ли часто вздовж дороги. Втім, в офіційно) му виданні з історії будівництва залізниці туманно стверджувалося: “Однако смер) тность была относительно не так значи) тельна, и число жертв не превосходило числа их при других больших земляных ра) ботах”2. Насправді серед 60 тис. робочих) рабів лютували тиф, цинга, дизентерія і навіть холера, й уже давно визнано, що “на будівництві в 1845–1846 рр. загинуло кіль) ка тисяч безвісних будівельників першої російської магістральної залізниці”3. Але ще Шевченко та його сучасники знали цю інформацію! Втім, ніхто, крім поета, не посмів її оприлюднити. Це вже потім М. О. Некрасов виплес) нув гірку правду в поемі “Железная доро) га”, навівши кількість загиблих — “тысяч пять мужиков”: Прямо дороженька: насыпи узкие, Столбики, рельсы, мосты. А по бокам%то все косточки русские... Але ж то було майже через двадцять ро) ків після “Великого льоху” і через три ро) ки після смерті Тараса Шевченка.
“А з Москви… через 22 години і в Пітер” Уперше думка про повер) нення з заслання в Петербург через Москву саме поїздом висловлена в Шевченковому Щоденнику 13 червня 1857 р., тобто на другий день після йо) го початку. Певно, що засла) нець обдумував цей варіант із того часу, коли з’явилася ре) альна надія на звільнення. Того дня він занотував, що найпер) ше треба добратися до Ниж) нього Новгорода, а потім… “Потім у Москву, а з Мос% кви, помолившись Богу за Фуль% тонову душу, через 22 години і в Пітер. Чи не правда, яскрава фантазія?” Втім, якраз вона — смілива Шевченкова “фантазія”, й окреслила по) дальшу справжню дорогу поета із заслан) ня. Та про все по чину. Поетова згадка про американця Р. Фултона (1765—1815) — винахідника па) роплава — була помилковою. Певно, Шевченко мав на увазі винахідника паро) воза Дж. Стефенсона (1781—1848). Втім, очевидно, Р. Фултон, котрий згадується в Щоденнику двічі, розглядався Шевченком як уособлення практичного застосування сили пари не лише на воді, а й на рейках. По дорозі з Астрахані в Нижній Новгород на пароплаві Шевченко висловив 27 сер) пня своє бачення технічного прогресу: “…Пароплав у нічному погребальному по% кої здається якимось величезним, глухо реву% чим чудовиськом з розкритою величезною пащею, готовою проковтнути поміщиків% інквізиторів. Великий Фультон! І великий Ватт4! Ваше молоде, не по днях, а по годи% нах зростаюче дитя незабаром пожере ба% тоги, престоли і корони, а дипломатами і поміщиками тільки закусить, побалується, як школяр льодяником. Те, що почали у Франції енциклопедисти5, те довершить на всій нашій планеті ваше колосальне геніаль% не дитя. Моє пророцтво безсумнівне”. Лише у примітках до видання “Днев) ника” (1931) читаємо: “Очень ценны эти строки Шевченка для характеристики его социально)политических взглядов...” Це краще, ніж узагалі замовчувати рідкісний Шевченків запис про власне пророцтво, що таки збулося. Поет передбачив істо) ричний розвиток промислового капіталіз) му, зокрема в Росії, врахував величезну роль економічних чинників у всепланет) ному прогресі. До речі, ще в повісті “Наймичка” (1852—1853) поет закликав до прогресив) них винаходів і в сільському господарстві: “О агрономы%филантропы! Выдумайте вы вместо серпа какую%нибудь другую машину. Вы этим окажете величайшую услугу обре) чённому на тяжкий труд человечеству”.
“Я поїхав до залізної дороги…” Про свій від’їзд із Москви Шевченко записав 26 березня 1858 р.: “О 9%ій годині ранку розстався я з Ми% хайлом Семеновичем Щепкіним і з його сі% мейством. Він від’їхав до Ярославля, а я, забравши свою мізерію, поїхав до залізної до% роги…” Починаючи з О. Я. Кониського, в ро) сійськомовному тексті Щоденника “же)
Миколаївський вокзал у Москві. Середина ХІХ століття лезная дорога” перекладається як “залізни) ця” й формально це правильно. Проте в “Словнику мови Шевченка” таке слово взагалі відсутнє. Тоді як у листі до П. О. Ку) ліша від 4—5 грудня 1857 р., запрошуючи його до Нижнього Новгорода, Шевченко писав: “Я жду тебе, а ти стань мені за рід) ного брата: поцілуй свою любу жіночку за мене і за себе, та й гайда на залізний шлях”. Отже, саме це, за Шевченком, — україн) ський відповідник. А ще — “чугунка”. В березні 1858 р. написав М. М. Лазарев) ському з Москви: “…Сідай на чугунку та до мене, та вкупі і вернемося в Пітер”. Таким чином, здійснюючи сучасний переклад Шевченкового Щоденника, ми повинні максимально враховувати його мову, а у випадку використання лексем, які він не вживав, обов’язково відзначати це у при) мітках. Судячи з усього, від’їзд Шевченка з Москви прискорило ще й те, що М. С. Щеп) кін їхав із театром на гастролі до Ярослав) ля. Навіть уранці 26 березня Тарас Григо) рович, мабуть, підлаштувався під його від) буття з дому, бо ж виїхав за п’ять годин до потягу. Втім, згідно з правилами, на вокзал потрібно було приїхати не пізніше, як за годину до відправлення. До того ж, паса) жир на вокзалі мав обов’язково пред’явити свій паспорт поліцейському чиновникові. Для вчорашнього засланця Шевченка це була нешвидка і неприємна процедура. Тільки після відмітки поліціянта він міг узяти квитка, який був тоді величезного розміру з позначенням усіх попутних станцій, а всього їх було 34. Речі треба бу) ло здати в багаж за півгодини до відходу поїзда. Серед речей (“мізерії”), судячи з усього, були і книги, які Шевченко вис) лав із Нижнього Новгорода М. С. Щепкі) ну, тобто й праця О. М. Бодянського “О времени происхождения славянских письмен”, подарована ним поетові. Нага) даю, що 23 лютого 1858 р. Тарас Григоро) вич писав артистові: “Посилаю тобі кви) танцію із Контори транспортов, через ко) тору я посилаю ящик з моїми книгами. Прийми його та нехай у тебе полежить де% небудь до якогось часу”. Принаймні відо) мо, що деякі книжки, одержані Шевчен) ком на засланні, в Нижньому Новгороді та подаровані йому в Москві, були в ньо) го і в Петербурзі й зберігалися до самої поетової смерті. Хоч би як там було, М. О. Максимович, з яким Шевченко домовив) ся зустрітися у Щепкіних о 9 годині ран) ку, прибув приблизно в цей час, але поета вже не застав. Та М. К. Чалий помилявся, коли писав, що М. О. Максимович приї) хав, “щойно рушив поїзд”. Насправді в той час Шевченко ще перебував на вокза) лі в Москві. Тарас Григорович уперше користувався залізницею, будівництво якої розпочалося у 1843 р., тобто ще до першого приїзду по) ета в Москву, і завершилося в 1851 р. Пер) шим серйозним підтвердженням закінчен) ня будівництва стало перевезення 14—16 серпня з Петербурга в Москву на “чугун) ці” кількох батальйонів військовослуж) бовців. Тільки після вдалого випробовування поїздів з солдатами по новій дорозі проїхався Микола І. Як пові) домлялось, “імператорський поїзд відправився із С.)Пе) тербургу 19)го серпня о 4)й годині ранку і прибув у Мос) кву того ж числа об 11)й го) дині вечора”. Цар на власні очі переко) нався, що вздовж усієї заліз) ниці довжиною понад 650 кі) лометрів на однаковій відста) ні один від одного було побу) довано сім кам’яних лінійних вокзалів: Любань, Мала Ві) шера, Окуловка, Бологоє, Твер, Спірово і Клин. Ка) жуть, що подібних їм за дос) коналістю та красою не було тоді в усьому світі. Крім того, на всіх великих станціях було споруджено кам’яні локомотивні депо з великим скля) ним куполом зверху, подібні до сучасних будівель цирку. Залізниця з “громоносним локомоти) вом” (Шевченко) була тоді небувалим яви) щем, і перші поїзди зустрічали й провод) жали натовпи людей. По Росії розійшовся вірш: Там чугунная дорога, Небывалая краса, Это просто чудеса В два пути чугунны шины, По путям летят машины, Не на тройках, на парах, Посмотреть, так прямо страх. Але невдовзі мандрівка залізницею стала звичною. Загальне число службовців та нижчих чинів, які її обслуговували, до) сягало 4,5 тис. осіб, зокрема півтори сотні інженерів. Як свідчить “Памятная книжка Главного общества российских железных дорог на 1859 год”, на той час, коли Шев) ченко вперше користувався залізницею, там працювало понад 50 паротягів для пе) ревезення пасажирів і багажу та більше 30 вантажних. Залізниця перевозила тоді більше 1 млн пасажирів за рік і користува) лася великою популярністю. Поїздка в Москву або в Петербург залізницею, на)
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
nawet biorąc pod uwagę pewne niedogodności, była nieporównanie bardziej komfortowa i przyjemniejsza niż podróż karetą, dyliżansem czy podskakującym na wybojach wozem, przykrytym zgrzebnym płótnem. „Zamknięty w wagonie, opuściłem Moskwę” Nawet po przejściu wszystkich formalności kolejowych czasu pozostawało dość, i Taras Hryhorowycz niespiesznie przechadzał się wzdłuż pociągu, z ciekawością przyglądając mu się. Z przodu pysznił się wielki parowóz: komin miał długi i cienki z niewielkim zgrubieniem u dołu, niczym chomąto, a koła — ogromne — wzrostu wysokiego człowieka, sięgały połowy kotła lokomotywy. Koła takiego rozmiaru rozwijały dużą prędkość: im większe koło, tym większy dystans pokonuje parowóz przy jednym obrocie koła. Na bocznicy stał parowóz towarowy, miał zupełnie inne — małe koła, które mogą ciągnąć ciężki skład, ponad 20 wagonów, ale prędkość jego jest ponad dwukrotnie niższa. Maszyniści, którzy stali przy lokomotywie, byli ubrani w specjalny półwojskowy mundur: kurtkę z błyszczącymi miedzianymi guzikami, okrągłą miedzianą odznaką na piersi z napisem „maszynista” i czarnym lakierowanym kaskiem z herbem oraz miedzianym obrzeżem na daszku. Na kasku dumnie prezentował się pióropusz z piór koguta, który w drodze rozwiewał się na różne strony. Wszystkie wagony pasażerskie były jednakowego szarego koloru i zadziwiły Tarasa Hryhorowycza swoją długością. Nawet odmierzył ją krokami — wychodziło około 24 arszynów. I rzeczywiście, jak mówią, „dom na kołach”. W wagonie I klasy mieściło się 28 pasażerów, którzy mogli leżeć na miękkich kanapach, a w wagonie II klasy — 52 miękkie głębokie fotele. W wagonach III klasy pasażerowie korzystali z drewnianych ławek na 90 osób. Wszystkie wagony były wykonane w całości z drewna, mówi się, że na cały wagon zużywano nie więcej niż trzy-pięć kilogramów gwoździ i śrub. Nie wiadomo, w którym wagonie jechał z Moskwy Szewczenko, lecz można przewidywać, że był to wagon II klasy. Mało prawdopodobne, by chciał jechać z bardzo bogatymi ludźmi, którzy płacili za przejazd około 20 rubli, a oto w wagonie II klasy — ze średnimi urzędnikami, oficerami, kupcami — za 13 rubli — całkiem możliwe. Chociaż, ostatecznie, Taras Hryhorowycz mógł wziąć bilet i za 7 rubli w wagonie III klasy, przeznaczonym dla „prostego ludu”. Ciekawe, co dokładnie Szewczenko miał na myśli, kiedy zapisał w Dzienniku: „zamknięty w wagonie, opuściłem… Moskwę”. To, że w III klasie było jednak ciasnawo, czy może każdy wagon przypominał mu dynię z nasionami albo słoik z ogórkami? Możliwe, że poeta uważał, jak B. M. Cziczerin, który pisał: „I przyroda, i powietrze — wszystko traci swój urok, kiedy siedzisz w zamkniętym wagonie…” Szewczenko, który w „Podróży z przyjemnością i nie bez morału” opisał niemało malowniczych historii, które zdarzyły się podczas podróży końmi, w szczególności bryczką, powozem oraz „trójką dobrych koni pocztowych”, nie pozostawił ani najmniejszego śladu po swojej pierwszej podróży pociągiem. Pewnie z żadnymi szczególnymi problemami się nie zetknął. Pogoda nie była chłodna, bo w przeciwnym razie przejazd w nieogrzewanym wagonie zapamiętałby na pewno. Początkowo w wagonach I i II klasy próbowano stawiać piece kaflowe, jak w domach, ale one od wstrząsów niszczyły się, dymiły, a nawet rozpadały. Dlatego zastąpiono je ogrzewaczami: pod nogi pasażerom stawiano szerokie płaskie żelazne skrzynki, wewnątrz których leżały gorące cegły. Rozpalano je na stacjach, a potem, znów na stacjach, cegły, które wystygły, zabierano wraz ze skrzynkami i przynoszono nowe. Pasażerom III klasy żadne ogrzewacze nie przysługiwały, i ludzie rozgrzewali się, ciasno przytulając się jeden do drugiego, czy tupiąc nogami, albo, jeśli starczało miejsca, wymachując rękami. Ubikacji i umywalek w tamtym czasie w wagonach jeszcze nie montowano, aby nie zanieczyszczać torów, pojawiły się dopiero w latach 1870. Oświetlano wagony wszystkich klas świecami łojowymi. W I i II klasie stawiano ich kilka sztuk w wygodnych i pięknych latarniach, a w III klasie pośrodku wagonu sterczał jeden niedopałek, bywało, że bez żadnej latarni. Próby zastąpienia oświetlenia świecowego knotem, który zanurzano w oleju lub terpentynie, nie uwieńczyły się sukcesem, ponieważ znacząco nie dawały więcej światła i często prowadziły do pożarów. (Oświetlenie gazowe w wagonach pojawiło się dopiero w 1877 r., a elektryczne — w 1911 r.). Szewczenko spędził w pociągu 30 godzin, i to w pełni odpowiadało ówczesnemu rozkładowi jazdy. Jak świadczyła gazeta „Sankt-Pietierburgskije nowosti”, pociąg odjeżdżał z Moskwy o godz. 14, a do Petersburga przybywał następnego dnia o godz. 20. Czyli dokładnie tak, jak zapisał w dzienniku Szewczenko. Należy dodać, że między obiema rosyjskimi stolicami codziennie kursował jeszcze osobny pociąg pocztowy, który wyjeżdżał z Moskwy o godzinie 12 w południe i przybywał do Petersburga o godzinie 8 rano, czyli był w drodze 20 godzin, ponieważ nie zatrzymywał się jak pociąg pasażerski. „Gromonośna lokomotywa zagwizdała i zatrzymała się w Petersburgu” Tak zapisał Taras Hryhorowycz w Dzienniku 27 marca 1858 r. W słownikach języka ukraińskiego i rosyjskiego nie ma słowa „gromonośny”. O. J. Konyski przetłumaczył to jako „głośna lokomotywa”, a we współczesnym tłumaczeniu Dziennika użyto słowa „gromowy”, a słownik proponuje jeszcze — „gromopodobny”. Ale w rzeczywistości nie warto redagować Szewczenki z jego precyzyjnym słowotwórstwem — „gromonośny”. Od słów „grzmot” i „nosić”. Niech jego słowo żyje! Chociaż Dworzec Mikołajewski w Petersburgu zbudowano, kiedy Szewczenko przebywał na zesłaniu, bardzo szybko się zorientował i po godzinie „był już w mieszkaniu… najszczerszego przyjaciela M. M. Łazarewskiego”, który mieszkał na Nabrzeżu Mojki, 88 (obecnie — 93). Rzeczywiście, jeszcze 2 lipca 1857 r. Taras Hryhorowycz zapisał w Dzienniku: „Poślij, Panie, wszystkim ludziom taką przyjaźń i takiego przyjaciela, jak Łazarewski”. W dzienniku poety znajduje się zapis z 7 kwietnia 1858 r. o tym, że „spóźnił się na żelazną drogę”. Chodziło o Kolej Carskosielską — pierwszą w Rosji, która została poprowadzona w 1837 r. między Petersburgiem a Carskim Siołem i Pawłowskiem. Szewczenko korzystał z pociągu Petersburg-Moskwa i Moskwa-Petersburg, kiedy w 1859 r. dwukrotnie przebywał na Ukrainie. Ostatni raz Szewczenko wyjechał z Moskwy koleją do Petersburga 6 września 1859 r. W kwietniu 1861 r. z Petersburga do Moskwy koleją zostały dostarczone prochy poety… „A teraz jedź, ojcze Tarasie…” Dwudziestego szóstego kwietnia 1861 r. trumnę z prochami poety odkopano, i przed nią czekała długa droga, po zakończeniu której w Kaniowie Mychajło Maksymowycz napisał: Z mogiły trumna Na świat się podniosła; Przez Moskwę, przez Kijów, Tutaj dotarła. A póki co trumnę Szewczenki postawiono na drogie resorowane wozy, i żałobna gromada otoczyła ją. Czasopismo „Osnowa” w czerwcu 1861 r. opowiadało o tej chwili tak: „Czarna trumna już wznosiła się na zaprzężonych wozach. Jakie ciężkie wrażenie! Jakie smutne, poważne u wszystkich twarze! Wszyscy byli pochłonięci chwilą, wszystkich przeszywała myśl o wiecznym rozstaniu z drogim poetą i człowiekiem… Kiedy wszyscy, ta”
Pociąg Petersburg-Moskwa w jaki sposób, znajdując się pod ciężarem skupionego smutku, nagle przemówił P. A. Kulisz. Posłuchajmy więc Pantelejmona Ołeksandrowycza: „Cóż to ty, ojcze Tarasie, odjeżdżasz na Ukrainę bez czerwonej kitajki, zasługi kozackiej?.. Nie, ojcze Tarasie, nie godzi się tobie tak odjeżdżać na Ukrainę! Jeszcze, dzięki Bogu świętemu, nie wyginęły kozackie dzieci, kozackie dusze, jest komu ciebie w drogę kitajką czerwoną okryć... Rozrzućcież, bratankowie, czerwony kwiat sławny po czarnej, smutnej trumnie Tarasowej. Niech nasz ojciec T. Szewczenko. Autoportret. 1858 r. pojawi się na Ukrainie rycerzem szczerym, który żył i umarł, dbając o dobro, o cześć i wolę naszą… A teraz jedź, ojcze Tarasie… Niech ziomkowie widzą, że… my tutaj w stolicy swojej świętej staroświecczyzny nie zaniedbaliśmy, że my swojego wielkiego poetę po swojemu szanujemy”. Żałobna procesja powoli ruszyła ze cmentarza smoleńskiego do dworca Mikołajowskiego przez Wyspę Wasylewską, plac Admiralicji, a potem Prospektem Newskim. Wreszcie dotarli do dworca. Tutaj po raz ostatni „cicho stłoczyli się przyjaciele wokół trumny, cicho i ostrożnie podnieśli ją na ramiona, postawili w wagon, — zebrali w daleką drogę”. W swoich wspomnieniach O. S. Afanasjew-Czuzhbynśkyj podsumował: „Przyjaciele zmarłego zebrali pieniądze, wyjednali pozwolenie i wywieźli prochy Tarasa tam, gdzie Mogiły Czernieją, jak góry, I o woli cicho w polu Z wiatrami rozmawiają”. Zaczynała się Szewczenkowa droga w nieśmiertelność… Dwudziestego siódmego kwietnia 1861 r. trumna w towarzystwie H. M. Czestachiwśkiego i O. M. Łazarewśkiego przybyła koleją do Moskwy na dworzec Mikołajowski. H. M. Czestachiwśkyj wspominał: „Wczoraj wieczorem o godzinie 6 podnieśliśmy ze stacji naszego dzielnego ojca Tarasa i zawieźliśmy: bulwarami Cwietnym, Strastnym, Nikitskim i Twerskim i postawiliśmy go w małej cerkiewce św. Tichona na placu Arbackim… Jak wieźli Kobziarza, to ludzi przybywało coraz więcej, coraz więcej i więcej”. Cała droga od dworca Mikołajowskiego do placu Arbackiego, przebyta przez ludzi pieszo, wynosiła około 6 kilometrów, więc trumna z prochami Szewczenki została dostarczona do świątyni Tichona Amafunckiego, najprawdopodobniej po godzinie 8 wieczorem. Następnego dnia, po panichidzie, z tej świątyni trumna Kobziarza wyruszyła na Ukrainę na konnych wozach… __________ 1 Czukarew A. G. Generał kolei żelaznych imperium. — M., 2014. S. 104, 106—107. 2 Budowa i eksploatacja kolei Mikołajowskiej (1842—1851—1901 r.r.). Krótki szkic historyczny. Opracowany przez zarząd kolei. — S.-Petersburg: Drukarnia Ju. N. Erlicha, 1901. S. 17. 3 Awgustyniuk A., Gwozdiew M. Pierwsza magistrala. — L.: Leningradzkie wydawnictwo gazetowo-czasopiśmiennicze i książkowe, 1951. S. 54. 4 Watt James (1736—1819) — szkocki wynalazca, udoskonalił maszynę parową (1774—1784), która odegrała wielką rolę w rozwoju produkcji przemysłowej. W wydaniu „Dziennika” w Kijowie w 1963 r. zaznaczano: „Szewczenko nie wiedział, że rosyjski wynalazca Iwan Iwanowicz Połzunow (1730—1766) wyprzedził swoim wynalazkiem Watta w 1762 r.” 5 Chodziło o francuskich oświeceniowców — D. Diderota, J.-L. d’Alemberta, Woltera, P. Holbacha, K. Helvetiusa i in., którzy w drugiej połowie XVIII wieku zjednoczyli się wokół wydania „Encyklopedii, albo słownika wyjaśniającego nauk, sztuk i rzemiosł” (35 tomów, 1751—1780). Encyklopedyści byli ideologicznymi poprzednikami Wielkiej Rewolucji Francuskiej 1789 r. Przypomnę, jakie książki zapisał w Szewczenkowej powieści „Bliźniacy” (1858) protojerej Hryhorij Hreczka swojemu młodemu następcy Fedorowi Sokyrze: „...Niezapomniany dobroczyńca zapisał mu część swojej biblioteki, składającej się z drogich wydań dawnych klasyków, hebrajską Biblię, francuską encyklopedię i rękopiśmienny egzemplarz kroniki Koniskiego...” 6 Pociąg pasażerski poruszał się ze średnią prędkością ponad 37 wiorst na godzinę, a towarowy — 15 wiorst. 7 Malowanie wagonów na różne kolory wprowadzono dopiero w 1879 r. Wagony I klasy były niebieskie; II klasy — pomarańczowe; III klasy i towarowe — zielone, pocztowe — brązowe. Swoją pstrokacizną pociąg przypominał jaskrawy afisz. 8 W poemacie „Hajdamacy”: „Grzmot grzmi, a błyskawica / Chmurę rozdziera”. 9 To słowo Szewczenko niejednokrotnie używa w odniesieniu do szybkiego przemieszczania się, porywając siłą swojego ruchu, nurtem wody. Powiedzmy, w liście do A. I. Łyzohuba 8 listopada 1849 r. z Orenburga pisał: „…Wszystko opowiem, jak mnie nosiło po tym morzu”. Albo w „Płaczu Jarosławny”: „Szeroki Dnieprze, nie mały!.. Nosiłeś na bajdakach…”. 10 Dworzec Mikołajowski w Petersburgu, zbudowany w latach 1844—1851 według jednolitego projektu K. A. Tona z dworcem o tej samej nazwie w Moskwie, jest jego „bliźniakiem”. 11 Szczegółowo zob.: Melnyczenko W. Taras Szewczenko w Moskwie. K.: Łybid, 2009. — 740 s. 12 Przyjaciele Szewczenki zebrali na pogrzeb poety oraz przewiezienie jego prochów na Ukrainę ponad tysiąc rubli, co stanowiło w tamtym czasie dość znaczną sumę. Powiedzmy, przejazd pociągiem z Petersburga do Moskwy H. M. Czestachiwśkiego i O. M. Łazarewśkiego, którzy towarzyszyli trumnie z prochami poety, kosztował zaledwie 13 rubli, a jej przewiezienie w pociągu — 55 rubli. 13 Obecnie — dworzec Leningradzki na placu Komsomolskim (nieoficjalna nazwa — Plac trzech dworców). Jego główna fasada zachowała się z czasów Szewczenki. 14 O cerkwi, znanej od 1620 r. i zburzonej w 1933 r., w archiwum znalazłem dokumenty, że w 1861 r. była „budynkiem kamiennym, z taką samą dzwonnicą, mocna”, ołtarzy w świątyni było trzy: „W imię świętego i Cudotwórcy, Tichona Amafunckiego, w bocznych ołtarzach: w imię Bożej matki, zwanej Utołij moi pieczali i w imię świętego Mikołaja” (Centralne Archiwum Historyczne Moskwy, f. 203, op. 744, spr. 2396, ark. 181—190; f. 454, op. 3, spr. 62, ark. 201—205). Cerkiew wybierał O. M. Bodjanśkyj, który, najwyraźniej, brał pod uwagę prestiż Arbaty, jej bliskość do Kremla oraz to, że ze świątyni łatwo było wyjechać na szlak na Ukrainę. Nie mogę nie wyrazić także przypuszczenia, że profesor, historyk O. M. Bodjanśkyj brał pod uwagę i to, że przy świątyni Tichona Amafunckiego stali w 1618 r. na Pokrowę kozacy hetmana Petra Sahajdacznego przed szturmem Kremla.
Tłumaczenie maszynowe
Minęło trzydzieści lat od pierwszego festiwalu „Czerwona ruta”, a niedawno odbył się on po raz szesnasty. O tym, jak rodziło się to święto piosenki, rozmawiamy z wybitnym ukraińskim skrzypkiem, zasłużonym artystą Ukrainy, przewodniczącym Kijowskiej Miejskiej „Proświty” Kyryłem Stecenką.
— Proszę przypomnieć, jak rodziła się „Czerwona ruta”. — Zawsze porównuję ten festiwal do znanego na całym świecie festiwalu z 1968 roku w USA w mieście Woodstock, który stał się przełomowym wydarzeniem dla kultury młodzieżowej. „Czerwona ruta” ma dla Ukrainy znacznie większe znaczenie. To był 1989 rok, kiedy w naszym społeczeństwie nastąpiły główne zmiany, które zwiastowały naszą niepodległość. W tamtym roku miały miejsce trzy epokowe wydarzenia: utworzenie Ludowego Ruchu Ukrainy, przeprowadzenie pierwszego festiwalu „Czerwona ruta” i uchwalenie ważnej ustawy o języku ukraińskim. Ruch skupił wokół siebie całą aktywną twórczą inteligencję i wszystkich podmiotów niepodległości. Zrodził się on, z jednej strony, z Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. Tarasa Szewczenki, a z drugiej — takich nielegalnych organizacji społecznych jak Grupa Helsińska. W Ruchu zjednoczyli się politycy-dysydenci i ci pisarze, którzy z czasem stali się politykami. Wielu z nich było członkami KPU, deputowanymi Rad Najwyższych ZSRR i USRR. Ale nadszedł moment, kiedy ruch dysydencki i ruch legalny zjednoczyły się pod hasłem Ukrainy jako niepodległego państwa. Organizacyjnym szkieletem przyszłej niepodległości był właśnie Ruch, a emocjonalna energia, siła wiary, siła młodości, siła przyszłości płynęła od „Czerwonej ruty”. Wszyscy, którzy byli obecni na tym festiwalu, nie po prostu zrozumieli, a poczuli, że niepodległość Ukrainy to nieuchronność. Na festiwal przyjechało „Towarzystwo Lwa” ze Lwowa, teatr „Nie żurys”, inne organizacje stworzone na fali pieriestrojki. Było wielu aktywistów z Iwano-Frankiwska, obcokrajowców. Przywozili ze sobą flagi narodowe. Władza doskonale rozumiała niebezpieczeństwo dla siebie. Były wszelkie przeszkody z jej strony. W szczególności wszystkie hotele były z jakiegoś powodu zajęte i pojawiły się problemy z zakwaterowaniem uczestników konkursu i gości. Ale czerniowieccy aktywiści bardzo dobrze pomagali festiwalowi. I poradziliśmy sobie.
— Jaki był Pana udział w tym festiwalu? — Byłem jednym z jego organizatorów — dyrektorem ds. informacji i sponsoringu oraz członkiem jury. Także autorem metafizycznej lub mistycznej koncepcji „Czerwonej ruty”. Razem z reżyserem festiwalu Serhijem Proskurnią tworzyliśmy niewidzialną duchową energetykę „Czerwonej ruty”. To był nie po prostu scenariusz wszystkich 8 dni festiwalu 17—24 września 1989 roku, a jego obrazowa ideologia. Festiwal miał trzy kolory — czerwony, czarny i biały. Biały symbolizował śpiewaków jako kolor wieczności. Czarny — z rock-and-rollem, muzyką rockową i naszym czarnoziemem oraz bohaterami Ukrainy, którzy w nim leżą. Był to kolor ukraińskiego zwycięstwa i siły. Co ciekawe, w tym dniu, kiedy odbywały się zmagania z muzyki rockowej, przyszła wiadomość z Kijowa, że odwołano Szczerbyckiego. Właśnie z jego imieniem wiązano kurs na denacjonalizację i niszczenie ukraińskiej kultury. Odebraliśmy to wydarzenie jako pierwszą ukraińską rewolucję. A czerwony był kolorem muzyki pop.
— Nie od razu przyłączył się Pan do organizacji festiwalu? — Inicjatorami przeprowadzenia „Czerwonej ruty” byli muzykolog i kompozytor Taras Melnyk, muzykolog Anatolij Kałenyczenko, muzyk Ołeh Reteczenko, który zaczynał swoją twórczą biografię w ukraińskim radiu, a obecnie kieruje brytyjsko-ukraińskim przedsiębiorstwem „Komora”, oraz znany obecnie poeta i wydawca Iwan Małkowycz. Praca przygotowawcza rozpoczęła się pod koniec 1988 roku, a ja przyłączyłem się dopiero w maju, bo nie wierzyłem, że możliwa jest współpraca z komunistami, komsomolcami i kagiebistami. Ale nie doceniałem tego momentu, że wśród komunistów było wielu patriotów, którzy zachowali wierność Ukrainie. A liderzy komsomołu w tamtym czasie już myśleli o swoim przyszłym biznesie i karierze politycznej. Na przykład 3. sekretarz LKSMU Jurij Sokołow, który odpowiadał ze strony komsomołu za „Czerwoną rutę”, później stworzył firmę turystyczną pod nazwą „Czerwona ruta”, a statek pod taką nazwą, który kupił lub wyczarterował, kursował z Kijowa do Odessy i z powrotem. Zobaczyłem, że powstaje udany ruch „Czerwonej ruty”, odbywają się tury eliminacyjne we wszystkich obwodach. Na święta majowe przyjechałem do Lwowa i byłem obecny podczas wyboru konkursantów. Zraziły mnie świeżość, jakość i oryginalność tych numerów, które zostały pokazane. Zrozumiałem, że nie mogę być obok tego ruchu.
— Zapewne nie przypadkiem zaproponowano Panu dołączenie do organizacji wydarzenia? — W tamtym czasie byłem znanym działaczem medialnym i muzykiem rockowym. Razem z Weroniką Makowij w radiu „Promiń” miałem stały program „Muzyczne kontrasty”. Był to program młodzieżowy, gdzie zapoznawałem naszych słuchaczy z popularnymi nowymi nurtami i kierunkami młodzieżowej muzyki rozrywkowej — rock, folk, punk, hip-hop, metal, bard. Czyli wszystko wtedy nowe, świeże, co z reguły nie było prezentowane w radiu. Potem przeszedłem do telewizji. Pojawił się projekt telewizyjny, gdzie promowałem nowe formy, ukraińską alternatywę do tego, co było przyjęte dawać na antenę jako standardy radzieckie. Propagowałem to, co uważano, że nie można pokazywać. W moim programie „Muzyczny wideomłyn” po raz pierwszy pokazano zespół „WW” pomimo oporu wielu kierowników TV, że rzekomo piosenki tego zespołu to drwina z ukraińskiej mentalności. Aby pokazać ten zespół, trzeba było przeprowadzić ekspercką mini-konferencję, wśród ekspertów której był Taras Petrynenko, a także Mariana Małanczuk — córka sekretarza ds. ideologii KC KPU. A ona była przyjaciółką Sołomiji Pawłyczko i to tworzyło nam pewien parasol ochronny. Także pokazywaliśmy barda Eduarda Dracza. W naszej audycji odbył się debiut w telewizji Iryny Biłyk. Stawiałem sobie za cel dać drogę wszystkiemu ukraińskiemu i wszystkiemu młodzieżowemu, takiemu, co jest alternatywne i zazwyczaj nie przechodzi w telewizji. Także byłem prowadzącym wielu „okrągłych stołów”, które odbywały się na żywo. Wyrażaliśmy opinię, że na Ukrainie jest wiele różnych festiwali, ale większość piosenek tam śpiewają w języku rosyjskim. A nam potrzebny specjalny...
ny festiwal — ukraińskojęzyczny. Gdzie byśmy nikogo nie obrażali, że wypieramy rosyjską piosenkę. Ale robilibyśmy w ramach festiwalu tylko ukraińskojęzyczny produkt. — Opowiedzcie o uczestnikach tego festiwalu. — W ramach pierwszej „Czerwonej ruty” były trzy konkursy. Pierwszy — pop-muzyka, albo estrada, która brzmiała wszędzie. Wśród zwycięzców najbardziej tradycyjnym piosenkarzem estradowym był Pawło Dworski, który otrzymał trzecią nagrodę. A Inesa Bratuszczyk jako solistka grupy „Malwy” też była dość tradycyjna. Ale wszystkich poraziła wokalna wirtuozeria piosenki w jej wykonaniu „Ty do mene, ty do mene ne chody”. Ludzie nie rozumieli, jak można tak błyskawicznie, szybko i wyraźnie wymawiać słowa tej piosenki. To był melodyzowany ukraiński rap. Były też rzeczy, które nie wpisywały się w ramy estrady. Na przykład występ Andrija Mykołajczuka był na wskroś alternatywny. I jego wizerunek „podziemnego Kindrata”, który wychodził bosy i łysy, albo w żołnierskich butach i fraku, był bardzo niezwykły. Zwłaszcza dla Związku Radzieckiego. Jeszcze jednym laureatem „Czerwonej ruty” został całkiem młody Taras Kurczyk, który w stylu pop-rock wykonał piosenkę „Ne sudit” o moralnej odpowiedzialności za przyszłość Ukrainy. Dojrzałe i przenikliwie głębokie teksty tej piosenki nie mogły pozostawić nikogo obojętnym. Na festiwalu po raz pierwszy potwierdzaliśmy ukraińską muzykę rockową. Laureatami zostali „Braty Hadiukiny”, Wika, „NZ” („Nezajmana zemla”), „Komu wnyz”, „WW”, „Zymowyj sad”… My legalizowaliśmy i popularyzowaliśmy ten gatunek oraz język ukraiński w nim. Byli bardowie, my ich nazwaliśmy śpiewakami. (Staraliśmy się unikać obcych słów. Grupy rockowe zaczęto nazywać — rock-gurtami, a słowo „fest” zastąpiono „festynami”). Śpiewacy występowali w dwóch podgatunkach — piosenka autorska i poezja śpiewana. Poezja śpiewana tworzona była do słów znanych klasyków, a piosenka autorska — to kiedy wykonawca jest autorem i słów, i muzyki. Na przykład Wiktor Morozow śpiewał do słów klasyków literatury ukraińskiej, ale muzyka była jego własną. Najjaśniejszym autorem-śpiewakiem był Andrij Panczyszyn. On sam pisał i słowa, i muzykę. To była ostra satyra. Wśród wyrazistych wykonawców w tym gatunku był też Wołodymyr Dawydow. Wasyl Żdankin, który otrzymał Grand Prix, też wystąpił w kategorii śpiewaków. W swoich występach wychodził poza granice czasu i przestrzeni. Jego ustami mówiła cała Ukraina, cała jej wielowiekowa historia. Przez niego śpiewały ukraińska ziemia, krew i duch. Wasyl sobą symbolizował naszą zbiorową świadomość. Otrzymał Grand Prix jako nośnik ukraińskiego ducha, ukraińskiego głosu i ukraińskiej duszy. Bardzo żałuję, że od tamtego czasu Wasyl bardzo zmienił swoje poglądy i przekonania. Ale nieporównanie bardziej przykra stała się jego tragiczna śmierć na początku września br. „Czerwona ruta” przeszła bardzo pomyślnie. Mimo wszystkich prześladowań struktur siłowych i organów partyjnych udało nam się doprowadzić do samego końca i zakończyć festiwal triumfalnie. Festiwal stał się absolutnie nieprzeciętnym zjawiskiem. Szczególnie silnym błyskiem była właśnie pierwsza „Czerwona ruta”. Po raz pierwszy wyszli na scenę muzycy kilku pokoleń. Tam był i Wiktor Morozow, któremu było prawie 40 lat, i Marijka Burmaka, której było zaledwie 16. Dlaczego ludzie w różnym wieku nie mogli się do tego przejawić, pokazać? Bo proponowali alternatywną muzykę, która nie miała wyjścia na oficjalną scenę, radio i telewizję. A na „Czerwonej rucie” to można było pokazywać. „Czerwona ruta” zrobiła tych ludzi statusowymi, legitymizowała ich — stworzyła modę na ukraińską przyszłość. To było jednocześnie wydarzenie i polityczne, i muzyczno-estetyczne, i społeczne dla następnych pokoleń. Stała się przełomowym momentem dla społeczeństwa w przededniu niepodległości Ukrainy. — Niedawno odbył się szesnasty festiwal... — Jego poświęcono trzydziestoleciu pierwszej „Czerwonej ruty”. Nie przypadkowo znów wybrano Czerniowce. W przeprowadzeniu festiwalu pomagała miejscowa władza. Brało udział około 1000 wykonawców, którzy zwyciężyli w turach obwodowych. W tym roku było już nie trzy, a sześć konkursów. Praca jury była bardzo wyczerpująca. Pierwsza „Czerwona ruta” była zamierzona nie tylko jako artystyczne, ale też jako bardzo ważne wydarzenie społeczno-polityczne. W jego finale młodzież zrozumiała, że bycie Ukraińcem jest zaszczytne. Możemy być szczęśliwi, odnosić sukcesy i mieć przyszłość. Myślę, że „Czer”
„Червона рута” tego roku, w obecnych okolicznościach politycznych, powinna była odegrać rolę feniksa, aby na nowo natchnąć ludzi duchem zwycięstwa. Jest to szczególnie ważne dla tych naszych patriotów, którzy mimo wszystko wywalczają naszą niepodległość i oddają za nią swoje życie na froncie. Niestety, tegoroczna „Червона рута” nie wykorzystała szansy na utwierdzenie ukraińskich ideałów i ukraińskiego stylu życia, jak robiła to pierwsza „Червона рута”. Oprócz konkursu na XVI „Червоній руті” było jeszcze kilka wydarzeń. Wśród nich — uroczyste otwarcie, na które przyjechali reżyser pierwszego festiwalu Serhij Proskurnia i jego dyrektor Ołeksandr Hornostaj, który obecnie administruje Narodową Akademicką Orkiestrą Symfoniczną Ukrainy. Niestety, w tym wydarzeniu w radzie miejskiej mogło wziąć udział niewielu ludzi. Władze Czerniowiec przeznaczyły środki na przeprowadzenie koncertu poświęconego siedemdziesiątej rocznicy urodzin Wołodymyra Iwasjuka. Narodowa Orkiestra Symfoniczna Ukrainy wraz ze zwycięzcami festiwali z minionych lat wykonywała piosenki Iwasjuka w oryginalnej oraz zmodernizowanej aranżacji Romana Melnyka. A ja, zważywszy na to, że na szesnastej „Червоній руті” nie było żadnych wydarzeń poświęconych trzydziestoleciu festiwalu, zaproponowałem przeprowadzenie specjalnej akcji „Legendy i tajemnice „Червоної рути”—89”. Na nią zaprosiłem wszystkich, którzy byli związani z pierwszym festiwalem. Wśród nich — Wasyl Iłaszczuk, który wtedy był prowadzącym, i duet „Pysanka”, który występował jeszcze na pierwszej „Червоній руті”. Wśród honorowych gości tego wydarzenia była też Hanna Burłak, która kierowała agrofirmą „Prut”, która stała się wtedy sponsorem. Następne wydarzenie — mój solowy koncert, który odbył się w marmurowej sali Uniwersytetu Czerniowieckiego im. Jurija Fedkowycza. Pokazałem program, który składał się z moich autorskich utworów, które poświęciłem Ukrainie. Jeszcze jedno ważne wydarzenie — prezentacja trzeciego numeru „Bukowynśkoho żurnału”, który wydaje dyrektor Muzeum Wołodymyra Iwasjuka Myrosław Łazaruk. W tym czasopiśmie zamieszczono pełny, ekskluzywny wywiad z Kwitką Cisyk, który przeprowadziłem z nią na początku 1991 roku w Nowym Jorku. Wśród moich pytań, w szczególności, było i takie: „Dlaczego nie przyjechałaś na pierwszą „Червону руту”? Ten materiał wcześniej nigdy nie był drukowany. — Jak mogą kijowianie i goście stolicy dowiedzieć się więcej o pierwszym festiwalu „Червона рута”? — Zapraszam wszystkich 12 października do kolumnowej sali Kijowskiej Miejskiej Administracji Państwowej, na Chreszczatyku, gdzie o 16.00 ja, jako przewodniczący kijowskiej „Proświty”, prowadzę unikalną dla Kijowa akcję „Legendy i tajemnice „Червоної рути—89”. Da to możliwość dotknięcia tajemnic sprzed trzydziestu lat. Odbędzie się koncert laureatów „Червоної рути” z 1989 roku, a także pokaz półtoragodzinnego filmu, który zmontowałem w USA 29 lat temu. Wstęp wolny, ale będzie możliwość nabycia pamiątkowych i gazetowych rarytasów pierwszego festiwalu, a także otrzymania rzadkich egzemplarzy „Bukowynśkoho żurnału” z wywiadem z Kwitką Cisyk. Rozmawiał Eduard OWCHARENKO
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
„Martwe dusze” to nie tylko zdziczali w swoich posiadłościach właściciele pańszczyźnianych dusz — to wielki świat egzystujących, których życie wypełnione jest drobnymi i zewnętrznymi sprawami. Ludzie nieświadomi własnego przeznaczenia, pozbawieni poczucia głębi i tajemnic własnej duszy, pozbawieni wyższej radości i nieprzebudzeni do odczuwania Niebiańskiego Piękna poprzez czynną miłość do bliźniego. Odwieczny problem przebudzenia i rozświetlenia duszy stał się misją jego życia…”. Witalij trafił do głównego miasta Zakarpacia wraz z rodzicami w wieku trzech lat, a urodził się w przestronnych stronach Stepogradu (obwód kirowohradzki). Jako chłopiec zdobywał umiejętności malarskie pod kierunkiem wspaniałego pedagoga Z. Bakonija (1960—1964). Lata 1964—1969 to szczęśliwy czas nauki w Użhorodzkiej Szkole Sztuki Stosowanej. Profesjonalny artysta, człowiek o dobrej duszy, czyż nie dlatego spod jego pędzla wyszły tak szczególne prace, jak „Wspomnienia dobrego miasta” i „Wspomnienia dobrej wsi” — widzimy kopuły świątyń, dachy domków i Ukrzyżowanie Chrystusa… Witalij Łyba zżył się z tą najbardziej na zachód wysuniętą częścią ziem Ukrainy, Użhorod stał się także jego miastem. A jak zapewniał nas A. Maurois, Balzac lubił patrzeć z okna swego poddasza na dachy Paryża — „bure, szare i czerwone, łupkowe i dachówkowe”. W zmienności tonów dostrzegał „osobliwy urok: pasma światła, które przebijały się przez niedomknięte okiennice… Z dołu przez sine opary mgły rzucały przyćmione, żółtawe promienie latarnie uliczne...” — z „Jaszczura”. Każdy ma w życiu swoje miasto, jedni — stołeczne, majestatyczne, drudzy — niewielkie, lecz bardzo stare, w tym grodzie mieszkali i tworzyli legendarni twórcy — A. Erdeli, F. Manajło, F. Seman, Je. Kremnyćka, P. Bedzir, P. Skunc… O Użhorodzie stworzono mity i legendy, powstaną też nowe… Praca „Kwitnący poranny nastrój” o tym, że trzeba cieszyć się każdą chwilą życia. Wspominam swoją wystawę indywidualną, którą otwierała „Galeria życia” w Chersońskim Onkodyspanseryjnym Centrum. Zrozumiałam, że te obrazy pomagają ludziom podtrzymywać siłę ducha. Dziękowali mi i mówili, że w ich dusze wstąpiło coś kwitnącego i radosnego. A takie wyznania są szczególnie cenne dla artysty. Na jednym z nowych obrazów — „Bajkowy spacer” — namalowano ptaki, które są symbolem duszy. Płótno „Niebieskie kwiaty” — o wirze życia, który nas zakręca, o tym, że w codzienności możemy stworzyć dla siebie prawdziwe, jasne święto. Jeszcze jeden obraz nosi tytuł „Zielona tajemnica”. A tajemnica dlatego, że kwiat jeszcze się nie rozwinął, jeszcze nie zakwitł. Jaki będzie, gdy zakwitnie, jaka tajemnica jest za nim ukryta, zależy od każdego z nas. Właśnie podczas pracy nad „Zieloną tajemnicą” po raz pierwszy usłyszałam piosenkę Niny Matwijenko „Kwiat-dusza”. Na obrazie „Lustro duszy” namalowano lustro, które jest życiem człowieka. Kiedy daję ludziom obrazy, czuję, że daję rodzinny amulet. Mija czas i zaczynają do mnie dzwonić ci ludzie i wyznają, że wiele z tego, co zamierzyli, spełniło się. A spełniło się dlatego, że moje prace dodają ludziom wiary w siebie, wiary w to, że wszystko będzie dobrze. Na otwarcie wystawy przybyła zasłużona artystka Ukrainy Rusłana Łocman, która wspomniała, jak poznała Innę Krasnowską-Kaftan na festiwalu „Ukraina jednoczy świat” w Skadowsku. Piosenkarka wykonała kilka własnych utworów oraz dzieł z repertuaru Niny Matwijenko, podarowała artystce oraz Muzeum Hetmaństwa swoje płyty kompaktowe. Wystawa „Kwiatuszek-radość przyleciał” będzie eksponowana w Muzeum Hetmaństwa do końca października.
Tłumaczenie maszynowe
Andrij BUDKEWYCZ, historyk sztuki
W użhorodzkim środowisku koneserów malarstwa Witalij Łyba znany jest jako artysta, którego jeden obraz — „Święta Trójca”, znajduje się w Muzeum Watykańskim, a inny — „Chrystus i wieżowce”, został podarowany przez słowackich polityków ówczesnemu prezydentowi USA G.W. Bushowi. Twórczość malarza znana jest nie tylko na Zakarpaciu, ale i w państwach sąsiednich, najbardziej na Słowacji. Odbyło się tam wiele wystaw indywidualnych jego obrazów, pojawiło się wielu dobrych przyjaciół, w szczególności Rudolf Schuster, prezydent Słowacji minionych lat. Artykuły o malarstwie Witalija Łyby od czasu do czasu pojawiały się nie tylko na łamach lokalnej prasy, ale i za granicą, na przykład w gazecie „Večerní Košice”, autorstwa Dashy Kiralvargovej w 2002 roku.
Dominującym tematem twórczości Witalija Łyby jest malarstwo religijne. Jest on osobą hojnej natury, gdyż przekazał w darze Użhorodzkiej Ukraińskiej Akademii Teologicznej 52 prace o treści sakralnej.
„W życiu nie ma przypadków, są tylko zdarzenia, które my, w zależności od zrozumienia lub niezrozumienia związków przyczynowych, które do tych zdarzeń prowadzą, nazywamy to nieuchronnością, to przypadkiem…”, — tak rozmyślał F. Dürrenmatt. Były zapewne i ku temu powody, że w pewnym okresie życia Witalij Iwanowycz stał się wierzącym, co nie mogło nie odbić się na jego twórczości. „Maluję wiele obrazów Jezusa, Najczystszej Dziewicy Maryi, apostołów, męczenników, mam taką potrzebę, bo wcześniej, za czasów radzieckich, malowałem portrety niegodziwców”, — szczerze wyznaje.
Doktor nauk o sztuce Iwan Chłanta artykuł wstępny do albumu „Witalij Łyba. Malarstwo” zatytułował „Jego obrazy wywołują głębokie przeżycia asocjacyjne”. Słowa te odnoszą się do niemal wszystkiego, co stworzył artysta w dziedzinie malarstwa.
Setki razy zwracał się do malowania wizerunku Jezusa Chrystusa. Widzimy na licznych obrazach wyraz bólu na obliczu Syna Bożego, cierpienie, rozmyślania, a przede wszystkim prawdziwą Miłość i Sprawiedliwość… Artysta ma też trzy obrazy: „Chrystus i Piotr”, gdzie po lewej stronie za plecami Jezusa jest kogut, który zaraz zapieje; „Chrystus i Judasz”, gdzie również po lewej (!), w tle widać oddział żołnierzy oczekujących na rozkaz; „Chrystus i Tomasz”, tutaj Jezus zwrócił ku nam dłoń prawej ręki ze śladami stygmatów, Tomasz jest w głębokiej zadumie…
Wiele prac o tej tematyce przyciąga uwagę, częściowo „Symfonia drewnianej architektury Karpat”, tam w centrum przedstawione jest Ukrzyżowanie Chrystusa na tle drewnianych cerkwi w górach Zakarpacia; „Karpacki dzwon” — nad małymi domkami, za którymi widać góry i jesienne drzewa — wizerunek Jezusa jest pełen smutku, po prawej stronie bije dzwon, jest on jakby zwiastunem ostrzeżenia dla ludzi: coś jest nie tak w ich bycie, niezgodnie z przykazaniami Pańskimi…
„Ojcze nasz” — jedna z najważniejszych modlitw chrześcijan, ma wielką moc. W niej wysławiany jest Niebiański Nauczyciel, bo przecież my, uczniowie i naśladowcy, powinniśmy takimi być… Prosimy o prawdziwą, autentyczną wiedzę, taką, którą możemy dzisiaj pojąć. Chcemy, aby Pan był dla nas miłosierny, musimy być życzliwi i dobrzy dla bliźnich. Ważne są też modlitwy do Najświętszej Bogurodzicy, która uosabia Czystość, Prostotę, Niebiańskie Piękno, ona jest zawsze młodą, kwitnącą Dziewicą. Właśnie taką spogląda na nas z obrazów Witalija Iwanowycza: „Jasińska Madonna”, „Madonna z dzieciątkiem”, „Ukraińska Madonna”…
Malarstwo religijne w naszych czasach jest aktualne, bo wyraźnie widać kryzys społeczeństwa mieszczańskiego. Przenikliwy J. Evola ostrzegał nas przed zbliżającą się Trzecią katastrofą – „w wyniku której cała władza grozi przejściem do ostatniej tradycyjnej kasty, do kasty niewolników i ludzi tłumu: wraz z odpowiednimi ograniczeniami wszystkich horyzontów i wartości do poziomu ilości i materii…
…A ta „kultura”, z której tak dumni są współcześni, jeszcze bardziej sprzyja funkcjonowaniu mechanizmu straszliwego, który wprawiany jest w ruch przez brutalne, bezosobowe siły: siłę pieniądza, kapitału, maszyn…”.
Mykoła Hohol, który stworzył genialne „Martwe dusze”, czy myślał o tym, że z biegiem czasu będzie ich niesamowicie przybywać! Fizycznie żywi, a istota martwa. Jewhen Swerstiuk w książce „Hohol i ukraińska noc” dał wyjątkową definicję: „Zatem, martwienie płótna „Świąteczne kwiaty Ukrainy” zainspirowała pieśń ludowa.
Jedną z moich ulubionych prac jest „Posłuchaj głosu Ziemi”. Chciałam nią powiedzieć, że życie naszej planety zależy od każdego z nas. I nie tylko od naszych czynów, ale i od naszych myśli.
Każdy człowiek, który żyje z wiarą w sercu, z wiarą w Boga, dobro i miłosierdzie, ma Anioła Stróża, który swoimi skrzydłami chroni przed wszystkimi nieszczęściami. Chcę, aby Anioł Stróż chronił Ukrainę. Te myśli ucieleśniłam w obrazie „Anioł Stróż”.
Eduard OWCHARENKO Zdjęcie autora
Artystka urodziła się w mieście Dżankoj (Krym). Zaczęła malować w wieku pięciu lat. Ostatnie trzy dekady jej życia związane są z obwodem chersońskim – pracuje jako bibliotekarka w Kałanczackim Centralnym Systemie Bibliotecznym. Bez malarstwa nie wyobraża sobie swojego życia.
W swoich pracach pani Inna używa różnych technik, farb akwarelowych, olejnych, akrylowych oraz pasteli. Dziesięć lat temu zafascynowała się niezwykłym malowaniem plasteliną. Artystka stworzyła własny autorski styl, który nazwała „Kwiatki”. Jest uczestniczką międzynarodowych, ogólnoukraińskich, obwodowych wystaw i festiwali oraz innych wydarzeń artystycznych.
Otwierając wystawę, dyrektor Muzeum Hetmanatu Hałyna Jarowa podkreśliła, że artystka obdarzona jest szczególnym talentem odczuwania piękna naszej przyrody, a jej obrazy współbrzmią z dziełami Kateryny Biłokur. Jednocześnie pani Inna ma swoje wyraźnie zaznaczone oblicze twórcze, swój niepowtarzalny styl.
— Ze swoją twórczością zapoznawałam już wielokrotnie rodaków na Chersońszczyźnie, a dzisiaj otwiera się moja pierwsza wystawa indywidualna w Kijowie, — powiedziała artystka Inna Krasnowśka-Kaftan. — Jestem niezwykle wdzięczna Muzeum Hetmanatu, które zaprosiło mnie do tych wspaniałych sal wystawowych. Bardzo chciałabym, aby ta wystawa podarowała dobry nastrój wszystkim, którzy ją odwiedzą. Zawsze marzyłam, by pokazać swoje prace ludziom, aby otrzymali zastrzyk pozytywnej energii, aby radość napełniała ich dusze i serca, aby byli szczęśliwi. A każda z moich prac to cząstka mojego życia.
Jeden z obrazów nazwałam „Czarodziejski głos Niny Matwijenko”. Głos tej piosenkarki zawsze uważałam za coś szczególnego. Jej piosenki lubi śpiewać moja mama.
Tłumaczenie maszynowe
Muzeum Hetmanatu zaprosiło na otwarcie wystawy pliastylinografii i malarstwa artystki z osady typu miejskiego Kałanczak na Chersońszczyźnie, Inny Krasnowskiej-Kaftan „Kwiatowa radość przyleciała”.
Pracę „Błogosławieństwo na narodziny dziecka” stworzyła w zeszłym roku, oczekując narodzin dwóch wnuczek, Myrosławy i Anny. Chciałabym, aby obraz pomagał ludziom, którzy na razie nie mogą mieć dzieci.
Na obrazie „Kwiatowy fajerwerk” można zobaczyć szare tony, które wypełniają nasze życie. Obok nich są jednak jasne kolory jako potwierdzenie tego, że nie powinniśmy się smucić ani upadać na duchu. Musimy iść przez życie pewnie — wierzyć, mieć nadzieję i kochać.
Obraz „Lot w wyżyny” poświęciła naszej słonecznej Chersońszczyźnie. Na stwo-
Tłumaczenie maszynowe
Serhij PAPETA, historyk sztuki Zdjęcie Ołeny KIMELFELD
Pośród mnóstwa sposobów rozszerzania świadomości istnieje i taki, jak malarstwo. Jak wszystko, co jest coś warte, malarstwo jest uniwersalne. Jest atrakcyjne jako rzemiosło, porywające jako widowisko, nieskończone w formach przejawiania się, jak praktyka duchowa. Nie wiadomo dlaczego rodzą się ludzie, którzy właśnie przez „drut” koloru są podłączeni do energii bezprawnego Wszechświata. Nie wiadomo dlaczego, ale oni się rodzą, a Wiaczesław Rohowoj (Strannyk) jest jednym z nich.
Jego prace to „kadrowanie” nieskończoności. Fragment po fragmencie rozwija się zwój przestrzeni, ukrytej przed niedyskretnym spojrzeniem efektami atmosfery. To rzeczywistość za nieprzezroczystą warstwą gazu, czyli powietrza, które przywykliśmy uważać za przezroczyste. Granice płaszczyzny obrazu jedynie umownie zamykają przejawiony obraz, ponieważ jego kontynuację czuje się poza brzegami płótna. Każda nowa praca to jeden z punktów widokowych jedynego krajobrazu, po którym błądzi wzrok artysty. Są one podobne do siebie jak fale, które, powracając do morza, raz po raz zostawiają na piasku inny rysunek z wody i piany.
Pod względem formy symbole, znaki i obrazy, które tworzą fabułę obrazów artysty, to nie wynik bezpośredniego spadku po którymś z kulturowych nurtów ludzkości. Strannyk unika naśladowania kanonizowanych form, które, pomimo swojej doskonałości, w interpretacji współczesnego artysty nie wznoszą się powyżej stylizacji. Niczym z podświadomej pamięci wypływają w polu jego widzenia symbole, z których w pradawnych czasach została uformowana matryca świata. W nich, jak w nasionach, została zakodowana genetyczna formuła życia, ale nie w jego biologicznej formie, a w znacznie szerszym rozumieniu. Wzrok artysty jest oczarowany megageometrią odwiecznych form. Posiada on bezbłędne wyczucie tektoniki, która podporządkowuje się ponadczasowemu rytmowi tej geometrii. Rytm jego kompozycji i form naturalnie rezonuje z rytmiką ornamentów i architektury najdawniejszych kultur ludzkości, które kiedyś tworzyły jeden nurt.
Obrazy Strannyka bez utraty jakości wytrzymują próbę skali makro. Jeśli dla eksperymentu skierować projekcję którejś z jego prac na niebo, otrzymalibyśmy pełnowartościową tapetę dla tego niemałego monitora. Można nawet powiedzieć, że powiększenie ujawnia prawdziwą skalę, zaprojektowaną przez artystę w skromnym formacie płótna. W tym kontekście przypominają się „megagraffiti” pustyni Nazca. Proste geometryczne formy, powiększone do rozmiarów, których skala przewyższa możliwości ludzkiej percepcji, nabierają znaczenia poruszającej tajemnicy, czegoś takiego, co wyprowadza dobrze znaną formę poza krawędź codzienności.
Kompozycyjny szkielet obrazów Strannyka przeważnie trzyma się na połączeniu fundamentalnych figur geometrycznych – kwadratu, trójkąta, koła. Z tego, zdawałoby się, niezbyt bogatego zestawu, artysta tworzy mnóstwo kombinacji, które mają rodowe podobieństwo i jednocześnie są zawsze indywidualnie niepowtarzalne. Świadomie czy podświadomie naśladuje naturę, która w tworzeniu bezmiaru podobnych form nigdy się nie powtarza. Być może właśnie zasada niepodobieństwa podobnego ratuje prace artysty od nudy jednostajności.
Obrazy Strannyka, jak i ich elementy strukturalne, są zakorzenione w pradawnej pamięci ludzkości. Motywy skrzydła, oka, ognia, antropomorficzne sylwetki, tak samo jak przestrzeń, są podporządkowane jasnej tektonice pierwotnych form. Ale puryzm czystej geometrii jest zbyt sterylny dla żywego świata, takim jakim odczuwa go artysta. Odśrodkowe rozszerzanie się Wszechświata towarzyszy permanentnemu promieniowaniu energii. Właśnie te energie uduchowiają zarysy zimnych kryształów drżącymi nimbami płynnych krzywoliniowych linii i rytmów. Energia, jak i ruch, promieniuje z wnętrza każdej formy.
Dzięki temu ona rośnie, rozkwita, płonie fantastycznymi barwami.
Ruchliwa natura energii rodzi plastyczne formy, bardziej przydatne dla dynamicznej i przelotnej realizacji którejś z jej potencjów. Pośród takich form dość często pojawia się owal i jego modyfikacje. Owal to dynamiczne koło. Koło wszystko wchłania, ono akumuluje i utrzymuje. To idealna forma nieskończonego wzrostu. Owal nie może rosnąć bez końca. Wcześniej lub później musi koniecznie pęknąć, jak ziarno pędem, jak pączek kwiatem. To idealna powłoka dla narodzin, niczym poczwarka gąsienicy, z której ma narodzić się motyl. Wszak właśnie w takiej „poczwarce”-mandorli przedstawiono Chrystusa w scenie Przemienienia. I, być może, nieprzypadkowo u Strannyka owal dość często przypomina promieniującą blaskiem mandorlę.
Dzieła Wiaczesława Rohowoja (Strannyka) to, bez wątpienia, nie do końca i nie tylko malarstwo. W jednej ze swoich hipostaz stanowi ono swoistą wizualizację alternatywnych projektów bytu. Niektóre z obrazów można zobaczyć w przestrzeni, jak architekturę. Inne można sobie wyobrazić jako wielkoskalowe wizualizacje dekorowania w skali planety. Jednak czy nie najbardziej utopijny ze wszystkich jest projekt świadomości, która pulsuje i rozszerza się, nie bojąc się utracić swój otoczony płotami praw świat. To kolorowy diagram wolnej duszy.
Bądźmy razem! PRENUMERATA—2 0 1 9 Koszt prenumeraty
TYGODNIK OGÓLNOUKRAIŃSKIEGO TOWARZYSTWA «PROŚWITA»
(z dostawą i kosztami pocztowymi):
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracyjne KW nr 4066 z dnia 02.03.2000 r. Szef-redaktor Pawło MOWCZAN
Tłumaczenie maszynowe
Redaktor dyżurny Eduard OWCHARENKO Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 3. Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Wydrukowano w spółce z o.o. “Mega-Poligraf”,
Tłumaczenie maszynowe
Redaktor naczelny Mykoła CYMBALUK Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Mykoła TYMOSZYK, Heorhij FILIPCZUK, Mykoła CYMBALUK, Iwan JUSZCZUK Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcji Natala SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks) na 1 miesiąc 18 hrywien 11 kopiejek na pół roku 99 hrywien 41 kopiejek.
Tłumaczenie maszynowe
Sekretarz odpowiedzialny
Iryna SZEWCZUK
Dział kultury
Eduard OWCZARENKO
Dział korekty
Olha ŻMUDOWSKA
Iryna STELMACH
Skład komputerowy
Iryna SZEWCZUK
Wołodymyr ŻYHUN
Redaktor internetowy
279-39-55
Tłumaczenie maszynowe
Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy korzystaniu z naszych publikacji odniesienie do „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617
Tłumaczenie maszynowe