Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

KLASYK BEZ ŻADNYCH AMBICJI I ŻĄDZY SŁAWY… W 135. rocznicę urodzin Serhija JEFREMOWA

Слово Просвіти, №42 за 2011 рік

Mykoła CYMBALUK Te wersy napisze później, trzydzieści lat później. Bo tegoż samego 1876 roku, 6 (18) października, we wsi Palczyk w okolicach Zwienigorodki, w wielodzietnej, staroświeckiej rodzinie duchownej, dopiero miał się pojawić on — „sumienie ziemi ukraińskiej”. Nazwą go Serhijem, a nazwisko będzie brzmiało — Jefremow. Chociaż jeszcze jego pradziad miał inne, czysto ukraińskie — Ochrymenko. I w rodowodzie będzie mu pisane, by całe świadome życie związał z literaturą, z prasą periodyczną. Pewnie dlatego Serhija od małego, od czwartego roku życia, oczaruje i na wieki zniewoli słowo drukowane. Coś proroczego było i w tym, że jedną z pierwszych książek, która wpadła mu w ręce, było słynne „Rodnoje słowo” znanego ukraińskiego pedagoga Uszyńskiego, choć napisane niezrozumiałym wówczas obcym językiem. Na długo przed wstąpieniem w 1885 r. do umańskiej szkoły duchownej przeczyta wszystko, co ukradkiem odnajdzie w ojcowskiej bibliotece — bez wyboru. Ale dociekliwa natura małego cudownego dziecka oddzieli ziarno od plew i pozostawi w pamięci (a była ona znakomita) to, co najcenniejsze. Wtedy też zapozna się z utworami Marko Wowczok, D. Mordowca, A. Puszkina. „Połknie” i będzie wielokrotnie potem czytał Korolenkę, Neczuja-Łewyckiego, całego Gogola. Zresztą, niezwykłe wrażenie na dociekliwym i obdarzonym bujną wyobraźnią chłopcu wywrze gogolowski „Taras Bulba”. „Czytałem go niezliczoną ilość razy i za każdym razem byłem zachwycony tą pociągającą epopeją bliskiego mi, jak się zdawało, życia”. Ta powieść, jak potem wspomni, stała się „jednym z pierwszych etapów mojej ukraińskiej świadomości”. A oto znajomość z Szewczenką i zgłębianie jego talentu poetyckiego odbyło się u niego nie od razu. Po raz pierwszy zobaczył i przeczytał „Kobziarza” w petersburskim (1882 r.) wydaniu u krewnych, którzy mieszkali w sąsiedniej wsi Werbiwka. Czy to przez wczesny wiek, czy z jakichś innych powodów, nie mógł zrozumieć i ocenić tej „wielkiej księgi bytu narodu ukraińskiego”. Genialną lirykę Tarasa Szewczenki odkrył dla siebie później, „kiedy zaczął świadomie szukać podpory dla swojej narodowej żywiołowości”. Po ukończeniu bursy w 1891 r. wstępuje do Kijowskiego Seminarium Duchownego, gdzie w tym czy innym czasie uczyli się jego bracia. Pod koniec pierwszego roku pobytu w Kijowie całkiem naturalnie, chociaż według jego słów — niespodziewanie, znajdzie się w ukraińskiej organizacji, która zwała się „hromadą”. To tajne towarzystwo zostało stworzone trzy lata wcześniej przez starszych seminarzystów i absolwentów przy najściślejszym udziale Ołeksandra Konyskiego. Było nieliczne — około pięćdziesięciu członków. Zajmowali się samokształceniem i pracą kulturalną: mieli bibliotekę, stale uzupełniając ją kosztem własnych składek; bardziej utalentowani włączali się do pracy literackiej, pisząc do wydawnictw zachodnioukraińskich. Prawie każdy z członków angażował się w przygotowanie i czytanie referatów na aktualne tematy historii narodowej, kultury, kooperacji i, oczywiście, polityki. Dzięki takim organizacjom ruch społeczny Ukrainy lat 80.—90. XIX w. z jego potężną ukierunkowaniem na tworzenie kultury zasilał się coraz to nowymi pracownikami. Na przykład ta sama kijowska hromada seminaryjna dała błyskotliwą plejadę ukraińskiej inteligencji, w szczególności takich rycerzy idei narodowej w dziedzinie oświaty, kultury, dziennikarstwa, jak O. Łotocki, O. Koszyce, K. Stecenko, K. Macijewycz, W. Durdukiwski, F. Matuszewski, M. Pawłowski i inni. Naród ukraiński z jego potrzebami i życiem, jego odrodzenie stały się dla nich, jak i dla Jefremowa, symbolem wiary, kategorycznym imperatywem. Najskrytsze marzenie — „pełne zrównanie go z wielkimi, wykształconymi i silnymi narodami świata” — wymagało tytanicznej, pełnej poświęcenia, aż do wyrzeczenia się siebie, pracy. I on pracował tak całe życie… Uświadamiając sobie, że „u narodu pozbawionego wolności społecznej literatura jest jedyną trybuną, z wysokości której zmusza on do usłyszenia krzyku swojego oburzenia i swojego sumienia”. W tym czasie S. Jefremow stał się nie tylko znanym działaczem społeczno-politycznym, uczonym literaturoznawcą, ale i błyskotliwym publicystą. W jego osobie ukraiński ruch narodowy zyskał utalentowanego, pełnego poświęcenia działacza. Przekształcił dziennikarstwo, prasę periodyczną w narzędzie walki o prawa narodowe i socjopolityczne, w środek szerzenia osiągnięć kultury ukraińskiej, edukacji mas i skupiania ich wokół idei narodowej. Oczywiście, nie od razu doszedł do szczytów mistrzostwa. Stopniowo, w toku aktywnej pracy dziennikarskiej uzupełniał wiedzę, wypracowywał to doświadczenie, które pozwoliło mu wnieść doprawdy nieoceniony wkład w historię naszej publicystyki. Jefremow stworzył wzorce, które nawet po stu latach nie straciły, a przeciwnie, nabrały w naszych czasach zdumiewającej świeżości i aktualności. Czytając ponownie utalentowane, pełne głębokiej treści i erudycji, ostrego politycznego rozumu artykuły, czasem wydaje się, że napisano je na bieżące potrzeby po prostu wczoraj. To ta publicystyka, którą bez przesady można nazwać klasyką. I aby ją naprawdę ocenić, wykorzystać dla potrzeb nowej Ukrainy, trzeba ją badać jako nieprzeciętne zjawisko ducha narodowego. Dziennikarskie dojrzewanie Jefremowa odbywało się w okresie rozwijania się kryzysu systemowego w Rosji. Na arenę polityczną wyszły nowe siły polityczne, w szczególności marksiści, którzy weszli w ostrą walkę z liberalnymi narodnikami. Jednocześnie aktywizują się siły prawicowe i patologiczne małorosyjskość — „rosyjscy Ukraińcy”. W 1900 r. w Petersburgu tworzy się monarchistyczna organizacja „Russkoje sobranije”, znana jako „czarnosecinna”. Po kilku latach jej oddziały pojawiają się także na Ukrainie. Nowe idee rozwoju społecznego detonują pojawienie się nowej fali odrodzenia narodowego ukraiństwa. W 1897 r. przedstawiciele hromad z udziałem Galicjan zakładają Ogólnoukraińską Bezpartyjną Organizację Demokratyczną. Ożywienie życia politycznego stymuluje samookreślenie partyjne. Rok później, w 1898, pojawiają się socjaldemokraci, w 1900 — RUP, później NUP itd. Ale najbardziej wpływową siłą przez długi czas pozostaje Organizacja Bezpartyjna. I Serhij Jefremow, mimo swojej młodości, staje się jednym z jej uznanych działaczy. W dużej mierze było to uwarunkowane jego aktywną działalnością publicystyczną. W tym okresie siły czasu zabiera nauka (ukończył wydział prawny Uniwersytetu Kijowskiego w 1901 r.). Nie mniej — wydawnictwo „Wik”, które wraz z towarzyszami, w studenckim mieszkaniu, założył jeszcze w 1895 r. Od 1901 r. — sekretarzowanie w czasopiśmie „Kijewskaja starina”. Jednak współpraca z „Literacko-Naukowym Biuletynem”, „Zapiskami Naukowego Towarzystwa im. Szewczenki”, rzadziej — z rosyjskojęzycznymi gazetami — zajmuje czołowe miejsce. Tylko w ciągu czterech lat (1899—1902) w LNB opublikował prawie 400 notatek, recenzji, nekrologów, artykułów. W „Kijewskiej starinie”, gdzie pracuje, w tym czasie pojawia się szereg gruntownych artykułów literaturoznawczych. Nawet w tamtych warunkach w jego materiałach już wyraźnie przejawiają się publicystyka i stanowisko polityczne. Jeszcze wyraźniej występują one w artykule „Kwestia narodowa w Norwegii” (w tym samym roku we Lwowie wyjdzie osobną książeczką). Bezsprzecznie, los zniewolonych narodów ma wiele wspólnego. Zwracając się do historii norweskiego ruchu narodowego, Jefremow dowodzi, że nacjonalizm jako doktryna społeczno-polityczna i jako praktyczna potrzeba, w odróżnieniu od kosmopolitycznych teorii, nie przeżył swojego wieku. Nacjonalizm — to ta życiodajna siła każdego narodu, która dokonuje cudu. „Zdrowy, normalny ruch narodowy zawsze świadczy, że wśród danego narodu rozpoczęła się żywa praca duchowa, że zaczął żyć świadomym życiem, że szanuje siebie”. I prowadzi do nieuchronnego wniosku — tylko taki naród „może być pożyteczny dla ogólnoludzkiego postępu i będzie mógł w jego skarbiec włożyć i swoje osiągnięcia, będzie mógł wypowiedzieć swoje własne słowo i tym wzbogacić kulturę światową”. Styczniowe wydarzenia 1905 r. w Petersburgu wstrząsnęły „więzieniem narodów”. Do żądań, które wysuwa postępowa demokracja, Ukraińcy dodają i swoje — prawo do ojczystego słowa. Kilka dni później petersburski liberalny „Syn otieczestwa” zamieszcza „O potrzebach ukraińskiej prasy” — zbiorowy protest kijowskich dziennikarzy przeciwko represjom i zakazom ukraińskiego słowa. Jego autorem jest Jefremow. Pod żądaniem złożono ponad 100 podpisów, jeszcze około 900 — później. Jednak do wymęczonego carskiego Manifestu z jego skąpymi obietnicami jeszcze daleko. Niemota trwa — narodowa. Ciąg dalszy nastąpi. Dla Ukraińców ten rok jest szczególnie pamiętny — 1876. Rosyjski imperator Aleksander II do już istniejących zakazów („żadnego małorosyjskiego języka nie było, nie ma i być nie może”) dodał jeszcze jeden — tak zwany ukaz emski. Rusyfikatorzy już po raz kolejny mogli świętować. „I oni świętowali. Świąteczny nastrój … zapanował po całej linii i rozlegał się niepowstrzymanymi radosnymi okrzykami. „Nie ma ukraiństwa!”, „Wszystko już zniszczone!”, „Dość z nim się cackać!”, „Finis Ukrainae!” — rozbrzmiewały zwycięskie głosy zewsząd…”

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn