Strona · s. 13strona oryginału ↗
«ZAPOMNIEĆ — ZABRONIONE…»
Слово Просвіти, №42 за 2011 рік
Dmytro DROZDOWSKI, Instytut Literatury im. T. H. Szewczenki W nowej powieści „Armagedon już się wydarzył” (LA „Piramida”, 2011) Maria Matios pozostaje wierna tradycjom mitologiczno-realistycznego pisarstwa, w którym wyostrza się ekspresjonistyczność, dbałość o szczegóły, dzięki którym czytelnik może zrekonstruować prawdziwy przebieg wydarzeń. „Armagedon już się wydarzył” to wzorzec psychologicznego nadrealizmu i symbolizmu przekształconego zgodnie z nowym światopoglądem. Ta powieść to splot kryminału, sagi rodzinnej i mistycznego thrillera. Najważniejsze — utwór liczy 112 stron, zatem w tej dość małej objętości tekstowej udało się stworzyć zagęszczoną przestrzeń psychologiczną, która nie pozostawia czytelnika obojętnym. Przestrzeń artystyczna u M. Matios jest wiejska, ale formy jej reprezentacji w żadnym wypadku nie można nazwać tradycyjną czy przednowoczesną. Nawet autorka momentami przechodzi na technikę „strumienia świadomości”, tekst prozatorski rozbija się na poetyckie fragmenty, w których odzwierciedlono mitologiczne wyobrażenie o świecie, a co za tym idzie, ontologię życia. Mit i literackość współistnieją w twórczości Matios, dla jej utworów właściwa jest trójczłonowa gradacja pionowa (na osi czasu) oraz dwuliniowa pozioma (dobro-zło, „swój”-„obcy”). Powieść zaczyna się od momentu śmierci Iwana Ołeksiuka, który jeszcze za życia utracił strach przed śmiercią. „Strach przed śmiercią utracił swój sens jeszcze w beznadziejnej młodości Iwana, której biegu nie dało się ani naprawić, ani usprawiedliwić, ani zatrzeć”. „Koniec świata przychodzi wraz z końcem każdego człowieka i każdej rzeczy — niekiedy Iwanowi jednak udawało się złapać ten ostroostrzowy ogon wiecznego zamętu, bo wydawało mu się, że gdyby naprawdę ktoś prowadził ewidencję wszystkich tych końców świata — to uderzyłby się w czoło z powodu dziwnego odkrycia: ostatecznego końca świata nie będzie, dopóki choć jedna żywa dusza stawia opór. A jedna dusza zostanie choćby co, choćby i bez Arki Noego, a choćby przewróciły się wszystkie góry i zbuntowały wszystkie morza i oceany! Bo nie wszyscy są tak leniwi do życia, jak był sobie ten Iwan, który złożył ręce na piersiach bez świecy, jakby potwierdzał tym swoją ostatnią kapitulację, i tylko martwym wzrokiem patrzy teraz na siebie w niezasłonięte przez bezsumienne dzieci lustro — jakby sam siebie zapieczętowywał w piekle. Ale, jak pomyśleć dobrze, to po co Iwanowi po śmierci świeca, skoro on i za życia śmierci się nie bał?”. Rozważania o śmierci wydają się jednym z najsilniejszych momentów w powieści, objawionych w pełni i niepodrabialności emocjonalnego przeżycia. Jednak jest coś, czego Ołeksiuk boi się znacznie bardziej. To, jak zobaczymy już pod koniec historii, strach przed rodowym zapomnieniem i okrucieństwem, mankurtyzmem i ludzką podłością. Właśnie o tym na początku książki — list izraelskiego pisarza Amosa Oza do Marii Matios. Pożegnać ojca przyjeżdża trzech synów: Petro, Orest i Sylwestr. Stary Ołeksiuk ma również córkę Switłanę, ale wyjechała ona kilka lat temu do Grecji. Wiejskie gadanie mnoży plotki o tym, że Switłana już leci na pogrzeb ojca, ale wsiadła nie do tego samolotu. Jak inaczej wyjaśnić to, że synowie nie pozwalają współmieszkańcom pożegnać się ze zmarłym? Pewnie robią remont w domu, na który Switłana regularnie wysyłała pieniądze, ale ojciec z jakiegoś powodu tak tego i nie zrobił. Dalej, w najlepszych tradycjach kryminalnych, przed nami rozkręca się prawdziwa historia. Synowie z jakiegoś powodu nie zasłaniają lustra w pokoju zmarłego. Do domu przyjeżdża samochód, z którego wychodzą mężczyźni z wykrywaczami metali… Powieść zaczyna się w duchu klasycznego kryminału. Chyba że kilka małych szczegółów wskazuje na to, że mamy do czynienia z jakąś rytualno-mitologiczną przestrzenią, w której zachodzą straszne transformacje. I ten świat niszczeje w wyniku nieprzestrzegania jego odwiecznych praw. Świeca w rękach zmarłego gaśnie. Lustro pozostaje niezasłonięte. Dusza zmarłego widzi wszystko z góry i wzdryga się od zniewagi. Ale początek tego grzechu tkwi w przeszłości, właśnie w historii starego Ołeksiuka, który swego czasu stanął po stronie NKWD. Implicite w powieści M. Matios czerwona zaraza radzieckiej rzeczywistości, terror NKWD na Zachodniej Ukrainie upodabnia się do przestrzeni Zła, Armagedonu. Reżyser ze światowym imieniem Robert Sturua powiedział kiedyś: nie możemy być pewni, że zło nie odrodzi się w nas, dopóki są ci, którzy żyli w radzieckiej erze. Stalinowskie nasienie siedzi w każdym z nas i może wybuchnąć pewnego dnia tak, że nawet nie będziemy się domyślać. Armagedon w powieści zaczyna się w tamtych odległych latach zmagań o ukraińską niepodległość i tłumienia tych ruchów przez enkawudzistów. Ale, co straszniejsze, „swoi” stawali po stronie zła i szli przeciwko „swoim”. Historia o Iwanie Ołeksiuku — to historia o odnalezieniu ontologii w życiu, o czasie wyrodzenia, o ludzkim odkupieniu po popełnieniu grzechu. To powieść o nowej Wieży Babel, która została zbudowana na Ukrainie. Zbudowana na grzesznej ziemi. Iwan Ołeksiuk wiele lat temu służył w „strybkach” (oddziałach niszczycielskich z miejscowych mieszkańców, które działały na Zachodniej Ukrainie podczas walki NKWD z ruchem narodowowyzwoleńczym). Na jego życiu nagła śmierć, z której została tylko połówka zakrwawionego guzika z tego, kto walczył o niepodległość Ukrainy i kogo spotkała ślepa śmierć. Ta wspomniana śmierć — to uosobienie tysięcy niewinnych śmierci, które miały miejsce na Zachodniej Ukrainie w tamtym czasie. Guzik — to pamięć o Armagedonie, który już się wydarzył. I z tego Armagedonu diabelska warta do dziś nie opuszcza Ukrainy. „A obecnie czas taki, jakby sam Anioł Diabła zrzucił na spadochronie całą nieczystość świata na ziemię i puścił ją po okaleczonych ludziach” (s. 75). Okaleczeni ludzie — to centralny obraz powieści, ludzie, którzy nie mają wiary w Boga, którzy mogą schować za obrazem Bożym skrzynię ze skarbami, aby z dala od ludzkiego oka. I tylko Boży obrazek pokornie ochrania ten skarb Mamony, chociaż i właściciel skarbu nie wierzy w Boga. Iwan nie nauczył swoich dzieci modlić się. A jednak Bóg pojawia się w jego życiu choćby we śnie pod koniec życia i zmusza do zakończenia tego, co stary Iwan miał zakończyć. Całe życie „Iwan o swojej Wieży Babel myśli, żeby się nie zawaliła. Synowie swoim wieżom dadzą radę bez niego” (s. 52). Ważne, że temat powrotu do nikomu nie przyznawał się w swoim bezbożnictwie, a jeszcze tutaj, gdzie prawie każdy do południa publicznie się modli, a po południu tak samo publicznie i bezsumiennie wyrządza krzywdę innemu, niemal jednocześnie składając palce do „Ojcze nasz” i wycierając tłuste czoło do bicia pokłonów. Może właśnie przez ostry życiowy wzrok i sceptycyzm w sercu nie wychodziła Iwanowi rozmowa z Bogiem nawet w niedobre dla Iwana czasy. Ale to była jeszcze jedna jego tajemnica, o której dokładnie nie wiedział nikt, bo na Wielkanoc i Boże Narodzenie Ołeksiuk milcząc stał w świątyni ze wszystkimi…”. Albo: „A dalej pojawiła się u Iwana potrzeba mówienia jeśli nie do Boga, to choćby do siebie, ale słowami nie prostymi, a tymi słowami — wybranymi, niekiedy dziwnymi, niekiedy niezrozumiałymi, niby obecnymi słowami cerkiewnymi. A czyż pismo córki różni się od cerkiewnego? Proboszcz tam na służbie czyta jakimś półzrozumiałym językiem, nie ich, nie swoim, a głupie baby niemal mdleją i czoła do podłogi biją pod tę hosannę”. Właśnie Boża opatrzność zmusiła starego Iwana, by mimo wszystko dokonał właściwego czynu pod koniec życia, rozcinając węzeł zła. Wieża Babel — to symboliczny obraz w powieści-paraboli M. Matios. Wieża symbolizuje upadek ludzkiej cywilizacji, zmizernienie ludzkich zamysłów i czynów. Synowie Iwana Ołeksiuka umiejętnie budują swoją nową wieżę już przy bezwładnym ciele ojca. I groza ich czynów jest taka, że dusza starego Iwana wolałaby ożyć w ciele i ukarać synów. „Iwanowi nawet z trumny widać, że wszyscy ci jego rzekomo „zastęp-
Każde nowe dzieło Marii Matios jest nieuchronnie przypowieścią, jak „Stary człowiek i morze” E. Hemingwaya, „Sto lat samotności” G. Garcíi Márqueza, „Ocean morze” A. Baricco. Pisarka organicznie przyswoiła sobie „wizjonerski typ twórczości”, w którym mitologiczne podłoże zapewnia obecność zarówno eschatologii, jak i zmartwychwstania; mit staje się formą strukturyzowania ludzkiego doświadczenia, swoistą skondensowaną formą pradawnych wyobrażeń człowieka o życiu i śmierci, dobru i złu, przebaczeniu i zdradzie, które żyją do dziś. Pisarskie oko przekształca materiał historyczny w wizjonerskie opowieści, w których będzie grzech i odrodzenie, strach i afirmacja życia. Model przestrzeni artystycznej Marii Matios jest mitologiczno-detektywistyczny, zawsze jest tam zagadka, ale także i cud. Z reguły bohaterowie mają wewnętrzną tajemnicę, która ujawnia się dopiero z upływem czasu. Ta tajemnica może zjadać ich od środka, a może przekształcać w ludzi „szalonych”, którzy istnieją we własnym wymiarze. Jest to często ekspresjonistyczno-symbolistyczny typ pisarstwa. Ta proza nie poucza, nie posiada nadmiernie silnej moralizatorskiej dydaktyki, ale jednocześnie zmusza czytelnika do zastanowienia się nad swoją historią, historią swojego rodu i swojej ziemi.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
