Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 14strona oryginału ↗

Z KRONIKI OJCZYSTEGO KRAJOZNAWSTWA. ROK 2011

Слово Просвіти, №42 за 2011 рік

Jewhen BUKET “Krajoznawstwo to pierwszy stopień, pierwsza oznaka racjonalnej edukacji — znać swoje najbliższe otoczenie, znać przeszłość i teraźniejszość swojego narodu oraz czuć się żywym i świadomym członkiem żywego, świadomego i zjednoczonego organizmu”. Iwan Jakowycz Franko Po siedmiu dekadach panowania radzieckiej totalitarnej machiny, która niszczyła pamięć historyczną Ukraińców, oraz pierwszych dwóch dekadach niepodległości, podczas których trwa nieustanna wojna informacyjna przeciwko ukraińskości, niezwykle ważne jest dla nas wypełnienie prawdziwymi informacjami wszystkich luk w naszej własnej historii, zwłaszcza historii każdej miejscowości. Wśród aktualnych problemów współczesnego krajoznawstwa historycznego warto wymienić następujące. Po pierwsze, problem datowania powstania miejscowości. Wiele naszych dużych i małych osad wywodzi swój rodowód jeszcze z Rusi Kijowskiej. Dziś niezwykle ważne jest odtworzenie wszystkich okresów ich historii, w tym także tych, które były przemilczane przez oficjalną radziecką naukę. Po drugie, problem roli konkretnych wsi, miasteczek i miast w ważnych wydarzeniach ogólnej historii Ukrainy, zwłaszcza tych, które są decydujące dla postępu ukraińskiej państwowości. Po trzecie, problem historii samorządu lokalnego, historii poszczególnych instytucji i organizacji: cerkwi, szkoły, stowarzyszeń obywatelskich itp. To te karty naszej historii, które zostały niesłusznie zapomniane. Dziś wiele nawet zabytków historycznych nie posiada badań nad własną historią. Po czwarte, problem poszukiwania znanych osobistości, które pochodzą z konkretnej miejscowości. Takie poszukiwania, nawiązywanie kontaktów integrują lokalną społeczność, wychowują patriotyzm, kształtują świadomość narodową. Po piąte, problem badań genealogicznych, odtworzenia rodowodu narodu, naszych genetycznych korzeni. Nie jest tajemnicą, że większość obywateli Ukrainy obecnie nie zna własnego rodowodu głębiej niż na cztery pokolenia. Nie posiadając pamięci rodowej, naród jest skazany na zniknięcie. Dlatego współcześni krajoznawcy w swoich badaniach powinni uwzględniać przedstawioną wyżej problematykę. Poważne dociekania krajoznawcze bazują na wcześniej niepublikowanych źródłach archiwalnych, zawierają cytaty z literatury naukowej i pięknej, a także wiele oryginalnych fotografii. Nie należy zapominać również o źródłach pamiętnikarskich, ustnych wspomnieniach świadków wydarzeń oraz badaniach krajoznawców-klasyków. Ale do tych źródeł należy podchodzić ostrożnie. Często nasi krajoznawcy chwytają się informacji podanych w takich źródłach jak absolutnych prawd. Choć w rzeczywistości wspomnienia zawierają wiele informacji, które należy weryfikować. Badanie uważa się za profesjonalne, gdy każdy przytoczony fakt jest potwierdzony odwołaniem do źródła, z którego zaczerpnięto informacje. Żyjemy w zadziwiającym czasie. Stało się dla nas zwyczajne pojawianie się wydań drukowanych i elektronicznych, które materializują się po raz pierwszy od kilkuset lat! Czasami przychodzi na myśl, że w ten sposób cywilizacja przechodzi na nowy szczebel rozwoju, systematyzując po każdym skrawku ziemi całe użyteczne doświadczenie poprzednich pokoleń. Ale wróćmy do nowości krajoznawczych, które zasiliły naszą bibliotekę redakcyjną. Każda z tych książek jest unikalna i oryginalna. Tak oto przewodniczący miejskiego oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki w mieście Rudki w rejonie samborskim na Lwowszczyźnie Wołodymyr Hołynśkyj napisał książkę „Rudki” (Drohobycz: Koło, 2011). Jak zdecydowana większość podobnych wydań, książka po raz pierwszy zaznajamia masowego czytelnika z historią miasta. Ale jest ona nie tylko wspaniałą monografią popularnonaukową, lecz także przewodnikiem turystycznym. Ostatni rozdział wydania nosi tytuł „Dla tych, którzy zapoznają gości z Rudkami” i opowiada o tym, jakie miejsca w mieście warto odwiedzić, jakie relikwie zainteresują zwiedzających. Ponadto części wstępna i końcowa książki zostały przetłumaczone na język angielski, co powinno pomóc w sprzedaży wydania obcokrajowcom, na których masowy przyjazd nasz kraj oczekuje w przyszłym roku. Książka Wołodymyra Hołynśkiego przedstawia wydarzenia historyczne w dość zwięzłej formie. Autor szczególnie kładzie nacisk na karty ukraińskiej historii narodowej, w szczególności poszczególne rozdziały poświęcono towarzystwom „Proświta” i „Ridna Szkoła”, proklamacji Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej, działalności OUN w czasach okupacji. Poszukiwanie dążeń państwowotwórczych osobistości, które tworzyły historię, jest najważniejszą cechą zainteresowań autora, kierownika Muzeum-Izby Walk o Wyzwolenie Ziemi Rudkowskiej. Książka opowiada o historii Rudek od najdawniejszych czasów do dziś, jest bogato ilustrowana i posiada wiele odwołań do źródeł. Inny proświcianin, pisarz, przewodniczący sewastopolskiej miejskiej „Proświty” Wołodymyr Procenko wydał w tym roku w Sewastopolu książkę o historii wsi Wita Posztowa na Kijowszczyźnie. Niestety, opiera się ona na dość skromnym zasobie źródeł, autor nie wykorzystuje informacji z archiwów historycznych. Książka o Wicie Posztowej jest raczej artystyczno-dokumentalna niż krajoznawczo-badawcza. Jednak Wołodymyr Procenko, jako prawdziwy patriota Ukrainy, stworzył wspaniałe dzieło z wyraźnym narodowym kręgosłupem, zilustrował je fotografiami naszych bohaterów, przedstawił m.in. życiorysy ukraińskich atamanów. Praca W. Procenki stanie się wspaniałym podręcznikiem do wychowania przyszłych pokoleń, ale dla krajoznawców-badaczy w Wicie Posztowej, jak to się mówi, „jeszcze niepoczęte pole pracy”. A oto dla mieszkańców wsi Krasne i Zatysza na Białocerkiewszczyźnie historycy i krajoznawcy zrobili prawdziwie bezcenny prezent — księgę rodowodową. Odpowiedników tego wydania na Ukrainie jeszcze nie spotkaliśmy. Autorzy (Jewhen Czernećkyj i Anatolij Bondar) umieścili bowiem pod jedną okładką tablice rodowodowe wszystkich rdzennych mieszkańców wsi od czasu ich założenia do dziś. Obie wsie zostały założone w pierwszej połowie XIX wieku, więc wszystkie informacje genealogiczne dotyczące ich są zachowane w stołecznych archiwach. Oprócz rodowodów ich mieszkańców, w książce opisano szczegółową historię Krasnego i Zatyszy, opracowaną głównie na podstawie źródeł archiwalnych. Na przykładzie tych dwóch miejscowości przeanalizowano proces niszczenia ukraińskiej wsi, ludobójstwa jej mieszkańców w XX wieku (naukowo pedantycznie rozpatrzono kolektywizację, rozkułaczanie, Hołodomor, represje, II wojnę światową, powojenne zmiany strukturalne). Informacje zostały hojnie uzupełnione wspomnieniami mieszkańców, licznymi fotografiami z archiwów rodzinnych. I choć obecnie w obu wsiach mieszka zaledwie 230 osób, księga ich pamięci rodowej liczy 624 strony, setki fotografii i tysiące imion. Praca nad książką trwała sześć lat. Do jej stworzenia dołączyły dziesiątki osób, którym nie jest wszystko jedno. Redaktorem literackim wydania został przewodniczący białocerkiewskiej „Proświty” Wołodymyr Iwaniwci. Literacki, publicystyczny styl autorki ma niepowtarzalny koloryt. I nie jest to przypadkowe, wszak Halyna Hytenko jest znaną w rejonie mistrzynią słowa artystycznego. Jest stałą autorką prasy rejonowej, almanachów literackich. Dyplomantką rejonowego konkursu piosenki amatorskiej „Malyszkowa piosenkowa jesień” oraz Ogólnoukraińskiego konkursu literackiego utworów dla dzieci „Wyżej głowy”. Laureatką rejonowej nagrody artystycznej „Trzyźródle” z 2010 roku. Niestety, ludzka pamięć nie zachowuje tak wielu szczegółów z życia przeszłości, jak by się chciało. Dlatego, właściwie, historia do początku XX wieku, uzyskana głównie ze źródeł archiwalnych, mieści się jedynie na 130 stronach książki „Z mgły zapomnienia…”. Halyna Hytenko zdołała objąć wszystkie etapy rozwoju regionu: od najdawniejszych czasów do współczesności, chronologicznie zachowała kolejność wykładu materiału, osobno przedstawiła szkice o historii instytucji i organizacji na terenie wsi oraz o znanych współmieszkańcach. Jednak w centrum fabuły książki, zgodnie z zamysłem autorki, nie są wydarzenia historyczne, a ludzie na ich tle. Dlatego najbardziej porywają barwne miejscowe opowieści o kolektywizacji, Hołodomorze, wojennych nieszczęściach itp., literacko opracowane przez Halynę Petriwnę. Oto tylko niektóre tytuły: „Z rączek i pęczków”, „Przypowieść w językach”, „Matkę twoją, z komunistami!”, „Niech płonie!”, „Kochana, ale nie smarowana”, „Oj Lalo, Lalo…”, „Wujaszku, dajcie chociaż kęso!”, „Ci dalecy, ze stepów…”, „Frontowa wdowa nr 1”, „A gdzież krew?”, „Mamo, opowiedz bajeczkę o Niemczech”… Po naukowemu poważnie podszedł do stworzenia „historyczno-krajoznawczej powieści” „Merwyn i merwynianie (Szkice z historii i życia wschodnich Podolan)” urodzony we wsi Wołodymyr Demczyk. Jego rodzinna wieś położona jest w rejonie oratiwskim obwodu winnickiego, więc autor buduje ideologię swojej powieści na sławnych kozackich tradycjach regionu. Szkice z historii Merwyna napisane są w dość oryginalnym stylu, oprócz dokumentalnych informacji zawierają niemało podań, wspomnień najstarszych mieszkańców wsi, około 150 unikalnych fotografii. Ćwierć książki to dodatki: ponumerowane listy mieszkańców Merwyna, którzy zginęli podczas Hołodomoru, byli represjonowani w latach 1937—1938, wywiezieni do Niemiec podczas okupacji, brali udział w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej i zginęli podczas wojny we wsi. W takiej manierze wykonane są indeksy osobowe, geograficzne i chronologiczne. Każde zdanie książki „Merwyn i merwynianie” przesiąknięte jest szczerą miłością do rodzinnego kraju. Po synowsku przejmująco. Od 1995 roku jednym z głównych tematów w czasopiśmie „Słowo Proświty” jest historia miejscowości Ukrainy, losy ich mieszkańców. Nasze stałe rubryki „Małe miasta Ukrainy”, „Naoczny świadek i kronikarz”, „Los na tle historii”, „Rodowód”, „Rodzinny kraj” poświęcone są naświetlaniu tego tematu. Od października 2008 roku, kiedy to na mocy postanowienia Gabinetu Ministrów Ukrainy Ogólnoukraiński Związek Krajoznawców otrzymał status narodowego, tygodnik „Słowo Proświty” stał się partnerem informacyjnym NZK. Drukujemy reportaże z wydarzeń, które organizuje związek, wywiady z jego kierownikami, autorskie materiały znanych ukraińskich krajoznawców i recenzje literatury krajoznawczej, która trafia do naszej redakcji. Co roku pojawiają się setki różnych wydawnictw, które lepiej lub gorzej, ale szkicują białe plamy pamięci narodowej, lokalnej, rodowej. W ciągu ostatniego miesiąca redakcja otrzymała szczególnie dużo literatury, gdzie zebrano bezcenne, naszym zdaniem, materiały, poświęcone przeszłości wsi i miasteczek Ukrainy.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn