Zdjęcie Mykoły Łazarenki
„Jestem Ukraińcem… Kocham ten naród, do którego należeli moi ojcowie, moi dziadowie, pradziadowie… Wśród którego się urodziłem, wychowałem, którego językiem śpiewałem… Nie mogę nie być Ukraińcem, tak samo jak dąb nie może przemienić się w brzozę, lipa w sosnę. Resztę swych sił oddam całkowicie i nieodwołalnie służbie duchowym i cerkiewno-religijnym interesom mojego ukraińskiego narodu”…
Wasza Świątobliwości! Wasze Błogosławieństwa! Przewielebni ojcowie! Drodzy Ukraińcy, bracia i siostry!
Słowa, którymi rozpocząłem swoje wystąpienie, mają ponad sto lat. Wyszły spod pióra arcybiskupa Ołeksija, jednego z kierowników Bractwa Zmartwychwstania Chrystusowego. Ono już w listopadzie dalekiego 1917 roku postawiło na porządku dziennym kwestię „oddzielenia Kościoła Ukraińskiego od Rosyjskiego”. Podczas narodowo-wyzwoleńczej rewolucji 1917–1921 lat ubiegłego wieku kwestie państwowości, języka i Kościoła były równie ściśle ze sobą związane, jak dziś.
Ówczesny metropolita kijowski Włodzimierz, któremu później przypadło ponieść śmierć męczeńską z rąk bezbożnych bolszewików, nie zezwolił, by podczas liturgii wspominano „państwo ukraińskie, jego władzę i całe wojsko ukraińskie”. Według świadków, władyka z zdumieniem pytał: „Cóż to za Ukraina? Co to za ukraiński naród? Czyż Małorosjanie nie są takim samym narodem jak Rosjanie?”
Metropolita charkowski i achtyrski Antoni w Wielkanoc 1917 roku zakazał czytania Ewangelii po ukraińsku, z pogardą i po chamsku nazywając naszą mowę „bazarową”. Mimo to, wbrew całkowitemu nieprzyjęciu ukraińskiej autokefalii przez rosyjski episkopat, przez całą białą i czerwoną Rosję, ruch na rzecz narodowej prawosław-
CZYTELNICZE WIEC
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
…ną cerkiew postawił i nabierał rozpędu. Inicjatywa wychodziła z dołu, od duchowieństwa parafialnego i wiernych. Kierownictwo nowo powstałego państwa, nie od razu, ale jednak, dostrzegło historyczną skalę kwestii, która wyraźnie wykraczała poza progi cerkiewne. Hetman Skoropadski osobiście uczestniczył w jednym z posiedzeń Ogólnoukraińskiego Soboru Cerkiewnego 1918 roku. „Sprawy państwowe wymagają, aby wszystkie sprawy cerkiewne rozstrzygano tutaj, na Ukrainie”, — mówił Pawło Pietrowicz. Gdy jednak promoskiewscy hierarchowie wprowadzili prace Soboru na manowce, minister wyznań Hetmańskiego Państwa Ołeksandr Łotocki jasno oświadczył o niemożliwości i niedopuszczalności zarządzania Cerkwią z obcych centrów państwowych: „W samodzielnym państwie Cerkiew musi być samodzielna… Sprawa autokefalii Cerkwi ukraińskiej ma poważne znaczenie obok sprawy niepodległości państwowej… Stoi ona niemal w tym samym stopniu jak zadra w oku tych, którzy wyzwolenie narodowe narodu ukraińskiego uważają za krzywdę dla „jednego narodu rosyjskiego”. Idee ministra Łotockiego legły u podstaw ustawy o autokefalii, którą 1 stycznia 1919 roku uchwalił Dyrektoriat UNR. Jednak wcielenie jej w życie nie powiodło się. Przede wszystkim z powodu wewnętrznego rozłamu, gdy Ukraina nie ostała się wobec zewnętrznej agresji i utraciła samodzielność państwową, a wraz z nią — i warunek wstępny utworzenia oraz uznania własnej prawosławnej Cerkwi. Odnowienie niepodległości w 1991 roku zupełnie logicznie przywróciło na porządek dzienny także problem niezależnej prawosławnej Cerkwi, która zgodnie ze wszystkimi kanonami powinna istnieć w samodzielnym państwie. Dlatego dokończenie sprawy, którą Iwan Ogijenko (Ilarion) nazywał dziełem „pełnego odmoskiewszczenia” Cerkwi, przypadło teraz naszemu, wspólnemu pokoleniu. I my razem to robimy! Ukraiński Jordan, nasz Dniepr, który majestatycznie płynie obok tych pagórków, w wodach którego nasi przodkowie tysiąc trzydzieści lat temu przyjęli Chrzest, wpada do Morza Czarnego. A po drugiej stronie morza rozciąga się Stambuł-Konstantynopol-Carogród, skąd do nas przyszła wiara Chrystusowa. Tam jest nasza Cerkiew-Matka. Do niej zwróciliśmy się o autokefalię. Patriarcha Ekumeniczny jest jedynym na świecie, kto wraz z Synodem ma prawo ją nadać. A dziś zebraliśmy się tutaj razem, ponieważ w tych dniach z Konstantynopola nadeszła bardzo dobra wiadomość: decyzja o nadaniu autokefalii ukraińskiej miejscowej prawosławnej autokefalicznej Cerkwi — została podjęta! Podjęta i jeszcze raz potwierdzona. Tak postanowili Patriarcha Ekumeniczny i Synod.
Zakończenie na str. 2-3
POETYCKI AUTOGRAF
„NABOJE PRAWDY W DUCHOWĄ BROŃ”
„KRUGOSWITKA” IHORA ŻUKA I IRENY ROZDOBUDKO
14-15
Tłumaczenie maszynowe
Dokończenie. Początek na str. 1. Jeszcze jedna niezwykle ważna wiadomość. Synod Patriarchatu Ekumenicznego zdjął wszystkie niesprawiedliwe kary, które Moskwa nałożyła na Patriarchę Filareta, zwierzchnika Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Kijowskiego, a na Jego Błogosławieństwo Metropolitę Makarego nawet nie były one nakładane. Witam was osobiście, szanowni władycy. Niezwykle ważne jest to, że zostaliście kanonicznie przywróceni w godności biskupiej. I przywrócona została wspólnota wiernych z Kościołem Ekumenicznym. Wasze czynności sakralne, jak i posługa episkopatu oraz duchowieństwa ukraińskich kościołów, nie podlegają już teraz żadnym wątpliwościom. My, szczerze mówiąc, i wcześniej w to nie wątpiliśmy, ale teraz już nikt nie ma prawa spekulować na temat rzekomej niekanoniczności kościołów niepodległych Moskwie. Wasza Świątobliwości, nie złamał się Ksiądz przed obłudną, nikczemną moskiewską anatemą. Jej nie ma. Tak jak, zgodnie z oświadczeniami przedstawicieli Tronu Ekumenicznego, nie było też anatemy hetmana Mazepy. A w ogóle chcę powiedzieć, że anatema ze strony Rosji to nic innego, jak uznanie szczególnych zasług wobec Ukrainy i narodu ukraińskiego. Anatemą obkładają oni tylko wybitnych Ukraińców! I wreszcie, Patriarchat Ekumeniczny ostatecznie ogłosił nielegalną moskiewską aneksję metropolii kijowskiej, dokonaną jeszcze pod koniec XVII wieku. Jasno i jednoznacznie stwierdzono, że Rosyjski Kościół Prawosławny nie ma praw kanonicznych wobec Kościoła Prawosławnego na Ukrainie… Że nasz kościół prawosławny nie podlega RKP. I Ukraina nie była, nie jest i nie będzie kanonicznym terytorium rosyjskiego kościoła. To bardzo proste – patriarcha Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego na każdym nabożeństwie modli się za rosyjską władzę, władzę, która dokonała agresji przeciwko naszemu państwu. Patriarcha Cyryl Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego modli się za rosyjską. 9–11 października 2018 r. Święty i Święty Synod Patriarchatu Konstantynopolitańskiego na swoim posiedzeniu pod przewodnictwem Jego Wszechświętobliwości Bartłomieja, Arcybiskupa Konstantynopola – Nowego Rzymu i Patriarchy Ekumenicznego, rozpatrzył szereg kwestii i wniosków, które przez wiele lat napływały do niego w sprawie doprowadzenia do porządku kanonicznego sytuacji kościelnej na Ukrainie, w szczególności dotyczących ogłoszenia Tomosu o autokefalii Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego. Synod podjął stosowne decyzje, o których po jego zakończeniu oficjalnie ogłoszono. W związku z tym, za błogosławieństwem Najświętszego Patriarchy Kijowskiego i całej Rusi-Ukrainy Filareta, Centrum Prasowe Patriarchatu Kijowskiego zawiadamia o następujących kwestiach. 1. Patriarchat Kijowski z wdzięcznością Wszechmogącemu Bogu oraz z podziękowaniem dla Patriarchy Ekumenicznego Bartłomieja i Konstantynopolitańskiego Kościoła-Matki przyjął decyzje Świętego Synodu, o których ogłoszono 11 października 2018 r. w Patriarchacie Ekumenicznym. Decyzje te usuwają szereg anomalii kanonicznych i otwierają drogę do utworzenia na Ukrainie jednego lokalnego autokefalicznego Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego oraz do otrzymania przez niego Patriarchalnego i Synodalnego Tomosu o autokefalii. 2. Przywrócenie patriarchalnej stauropigii jako przedstawicielstwa Patriarchy Ekumenicznego w Kijowie będzie sprzyjać lepszej współpracy między Konstantynopolitańskim Kościołem-Matką a Lokalnym UKP, będzie służyć jako widoczny znak stałej wspólnoty między dwoma Kościołami.
Zdjęcie Mykoły Łazarenki wojsko, które zabija ukraińskich żołnierzy, zabija ludność cywilną, zabija Ukraińców. A u nas w Ukrainie, niestety, są świątynie, które wciąż wspominają patriarchę Cyryla, który wysyła te modlitwy. Myślę, że to z pewnością nie dla narodu ukraińskiego. I czy mogą świątynie, w których rozbrzmiewają modlitwy za patriarchę, który modli się za rosyjskie wojsko, nazywać się ukraińskimi? Gwarantuję, że nie będzie żadnego nacisku. Gwarantuję, że zostanie zachowane prawo do własnej drogi do Boga każdego Ukraińca. Ale prosiłbym po prostu się zastanowić, przemyśleć i wiernych, i wyznawców tego wyznania. Drodzy Ukraińcy! Kwestia Tomosu i autokefalii wykracza daleko poza granice życia kościelnego. To kwestia naszej niepodległości. To — kwestia naszego ukraińskiego bezpieczeństwa narodowego. To — kwestia naszej ukraińskiej państwowości. To — kwestia całej światowej geopolityki. I jeśli tak nie jest, to wyjaśnijcie mi, a dlaczego decyzję Patriarchatu Ekumenicznego przedwczoraj omawiano na radzie bezpieczeństwa Federacji Rosyjskiej pod przewodnictwem Putina!? Czy nie dlatego, że w życiu, jak w tej rosyjskiej bajce: Koszczej dokładnie wie, gdzie ta igła, w jakim jajku, w jakiej skrzyni i pod jakim dębem! Reakcja Moskwy na działania Kijowa i Fanaru świadczy o tym, że jesteśmy na właściwej drodze. Fanar, kto nie wie, to — rezydencja Patriarchy Ekumenicznego. Autokefalia — część naszej państwowotwórczej proeuropejskiej i proukraińskiej strategii, którą konsekwentnie wcielamy w życie przez ostatnie cztery i pół roku… I, podkreślam, będziemy kontynuować wcielanie także w przyszłości. I nikt nie zatrzyma narodu ukraińskiego. I u nikogo nie będziemy pytać o pozwolenie, bo decydować ma Ukraina i jej naród, który walczy o wolę, o wolność, o przyszłość. Autokefalia — to najważniejsze wydarzenie z tego samego rzędu, co nasze dążenie do wstąpienia do Unii Europejskiej i NATO, Umowa stowarzyszeniowa, ruch bezwizowy z Unią Europejską, wyjście z WNP, odmowa od zwodniczego Traktatu o „przyjaźni” z Rosją itd. Wszystko to — podstawa naszej własnej drogi rozwoju, rozwoju państwa Ukraina i rozwoju naszego narodu ukraińskiego. U nas nie było, nie ma i, podkreślam, nie będzie kościoła państwowego. I do uświęconego Tomosem kościoła prawosławnego też nikt nikogo nie będzie „zapraszał” siłą. Jeszcze raz podkreślam, to — kwestia wolnego wyboru dla każdego wierzącego. Gwarantuję, że władza będzie szanować wybór tych, którzy zdecydują się pozostać w tej strukturze kościelnej, która zachowuje jedność z Rosyjskim Kościołem Prawosławnym. To ich wybór i musimy go szanować. Ale tak samo gwarantuję, że państwo ochroni prawa tych księży i świeckich UCP Patriarchatu Moskiewskiego, którzy dobrowolnie zdecydują się wyjść spod Moskwy, aby razem z innymi prawosławnymi tworzyć jedyny ukraiński prawosławny kościół lokalny. Wspólna rozbudowa niezależnego kościoła nie może być podstawą do niezgody, do konfrontacji, do przemocy. Już mówiłem, jak tylko gdzieś zobaczycie ludzi, którzy będą wzywać do wzięcia siłą ławry, klasztoru czy świątyni, wiedzcie, to — moskiewska agentura. I nie pozwolimy Kremlowi rozpalić wojny religijnej wewnątrz naszego państwa. A ogólnie państwo ma swoją misję w kwestii religijnej. I oni — państwo, władza — tę misję już wykonali. Otrzymaliśmy dobrą wiadomość z Konstantynopola. Dalej — już wewnętrzne kwestie, w które władza świecka ingerować nie może, i nie będzie tego robić. Patriarchat Ekumeniczny podjął decyzję o autokefalii! Tomos zostanie wręczony zwierzchnikowi kościoła — godnemu, autorytatywnemu, doświadczonemu władyce, którego wybierze zjednoczony Sobór Biskupów. Z błogosławieństwem Patriarchy Konstantynopolitańskiego i Matki-Kościoła na ten sobór zbiorą się wszyscy biskupi UCP Patriarchatu Kijowskiego, ponieważ jednogłośnie podjęto decyzję o zwróceniu się do Patriarchy Ekumenicznego. Wszyscy biskupi UAPC. Jednogłośnie podjęto decyzję o zwróceniu się do Patriarchy Ekumenicznego. Razem z nimi, ja po raz pierwszy to podkreślam, będzie też grupa biskupów UCP Patriarchatu Moskiewskiego, którzy między kremlowską gwiazdą a prawosławnym krzyżem wybrali krzyż, a między Ukrainą a Rosją — Ukrainę. Mam nadzieję i wierzę, że Sobór przebiegnie wbrew naszemu narodowemu przysłowiu o tym, gdzie dwóch Ukraińców — tam trzech hetmanów. Odpowiedzialność, która będzie spoczywać na uczestnikach soboru zjednoczeniowego, — bez przesady historyczna. W 988 roku nasz kraj przyjął Chrzest. Do połowy XVII wieku, do niewoli moskiewskiej, metropolia kijowska korzystała z szerokich praw w strukturze Matki-Kościoła. Ale, podkreślam, to nie jest odnowienie autokefalii. Nigdy jeszcze
Tłumaczenie maszynowe
3. Uwzględnienie apelacji Patriarchy Kijowskiego i całej Rusi-Ukrainy Filareta przeciwko bezprawnym działaniom wobec niego ze strony Patriarchatu Moskiewskiego oraz uznanie za nieważne i nieobowiązujące decyzji Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej dotyczących jego „pozbawienia godności” i „ogłoszenia anatemy” — jest przywróceniem porządku kanonicznego i sprawiedliwości. Od 1992 r. nasza Cerkiew i osobiście Patriarcha Filaret uważali wszystkie te zakazy za bezprawne i nieważne, ponieważ zostały nałożone z przyczyn politycznych, a nie z powodu naruszenia dogmatów i kanonów Cerkwi. Patriarchat Ekumeniczny potwierdził, że wszystkie wspomniane decyzje Patriarchatu Moskiewskiego są nieważne i nieobowiązujące, w związku z czym przywrócił na poziomie ogólnoprawosławnym kanoniczne uznanie stopnia hierarchicznego Patriarchy Filareta oraz całego episkopatu i duchowieństwa Patriarchatu Kijowskiego. Tak samo potwierdzono ważność i skuteczność wszystkich sprawowanych przez nich sakramentów. Odtąd nie istnieje sztucznie stworzona przez Rosyjską Cerkiew Prawosławną izolacja Patriarchatu Kijowskiego od wspólnoty kościelnej, modlitewnej i eucharystycznej z Pełnią Prawosławia. Wszystko powyższe w jednakowej mierze dotyczy również UAKP.
4. Patriarchat Kijowski z radością przyjmuje usunięcie skutków, do których doprowadziła aneksja Kijowskiej Metropolii przez Patriarchat Moskiewski, dokonana w 1686 r. Po raz kolejny potwierdzono, że Patriarchat Moskiewski nie posiada kanonicznych praw wobec Prawosławnej Cerkwi na Ukrainie oraz że Ukraińska Cerkiew Prawosławna jako spadkobierczyni dawnej Kijowskiej Metropolii nie podlega Cerkwi Rosji.
5. Wyżej wymienione decyzje otwierają drogę do zwołania Nadzwyczajnego Soboru Jednoczącego hierarchów Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej w składzie całego episkopatu ukraińskiego, który w kwietniu 2018 r. zwrócił się do Patriarchy Ekumenicznego Bartłomieja z prośbą o nadanie Tomosu o autokefalii UPC. Patriarchat Kijowski wzywa hierarchów UAKP oraz hierarchów Patriarchatu Moskiewskiego zaangażowanych w proces jednoczenia w
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
...nie miała autokefalii uznanej przez Wszechprawosławie. Tylko pomyślcie, w tych dniach na naszych oczach, przy naszym udziale, dzieje się to po raz pierwszy w ponad tysiącletniej historii naszego Kościoła! Z Bożej opatrzności we wszystkich prawosławnych państwach, które zdobywały niepodległość, powstawały własne Kościoły Miejscowe: Bułgaria, Grecja, Gruzja, Rumunia, Serbia i inne. Bardzo ważne jest, że teraz dołączy do nich także Ukraina. Dziękujemy Jego Świątobliwości Bartłomiejowi za troskę o Ukrainę. Podjął on niezwykle mądrą, odważną, stanowczą i odpowiedzialną decyzję. Chodźmy, powitajmy Jego Świątobliwość oklaskami. Ukraina z niecierpliwością czeka na jego pasterską wizytę wśród narodu ochrzczonego za czasów równego apostołom świętego księcia Włodzimierza. Drodzy rodacy! Serdecznie witam was w przededniu autokefalii. To wielkie zwycięstwo bogobojnego narodu ukraińskiego nad moskiewskimi demonami, zwycięstwo dobra nad złem, światła nad ciemnością. Trzy lata to...
Przystąpić na Ukrainie do przygotowań Nadzwyczajnego Soboru Zjednoczeniowego. Zadaniem tego Soboru jest zatwierdzenie decyzji o jedności cerkiewnej, wybór Predstojącego jednej miejscowej autokefalicznej UPC, który w jej imieniu otrzyma Patriarszy i Synodalny Tomos o autokefalii UPC. Oczekujemy, że biorąc pod uwagę wszystkie okoliczności — dawność historii, owocną działalność, wielką liczbę episkopatu, duchowieństwa i wiernych, klasztorów i szkół duchownych, inne czynniki — Patriarszym i Synodalnym Tomosem zostanie również ogólnoprawosławnie zatwierdzona godność patriarchy dla Predstojących miejscowej UPC. Patriarchat Kijowski wzywa episkopat, duchowieństwo i wiernych UAPC, jak również episkopat, duchowieństwo i wiernych Patriarchatu Moskiewskiego, do poparcia procesu zjednoczenia prawosławia ukraińskiego.
6. Patriarchat Kijowski w pełni i bezwarunkowo podziela apel Patriarchatu Ekumenicznego do wszystkich zaangażowanych stron o powstrzymanie się od zajmowania cerkwi, klasztorów i innego mienia, a także od wszelkich innych gwałtownych działań i zemsty, aby zwyciężyły pokój i miłość Chrystusowa.
Proces zjednoczenia prawosławia ukraińskiego powinien przebiegać dobrowolnie, pokojowo i bez przymusu; każdy członek Cerkwi, jak również każda wspólnota wiernych świeckich czy mnichów, będzie miał prawo swobodnie wybrać centrum swojej zwierzchności cerkiewnej — należeć do Cerkwi Ukraińskiej lub do Cerkwi Rosyjskiej. Ci hierarchowie, duchowni i wierni świeccy, którzy
musz, dwa lata temu, i nawet w kwietniu mówiłem: musimy się modlić i walczyć. I Pan usłyszał nasze modlitwy. Zatrzymaliśmy agresora. Ocaliliśmy państwo. Zbudowaliśmy zdolną do walki armię. I dziś świętujemy Dzień Obrońcy Ukrainy. Utwierdzamy język ukraiński — składnik siły i sukcesu naszego narodu. Przez te miesiące jeszcze bardziej przekonaliśmy się, że Cerkiew Miejscowa jest jednym z kluczowych elementów, gwarantem niepodległości. Język państwowy jest gwarantem jedności. A silna armia — gwarantem pokoju.
Witam wszystkich ze świętem Opieki Matki Bożej, z Dniem Obrońcy Ukrainy. Te dwa święta są organicznie połączone. Bez Bożego błogosławieństwa, bez wstawiennictwa Błogosławionej Świętej Dziewicy Marii nie można pokonać żadnej wrogiej nawały ani zbudować silnego państwa ukraińskiego.
Witam wszystkich także ze zmianami w statutach wojskowych, które uzakonily nasze narodowe pozdrowienie — Sława Ukrainie!
Przemówienie i zdjęcia ze strony president.gov.ua
mogą, mimo wszystkich okoliczności, nadal podporządkowywać się Patriarchatowi Moskiewskiemu, mają do tego prawo. Rosyjski Kościół Prawosławny w Ukrainie będzie równoprawnie współistnieć ze wszystkimi innymi Cerkwiami i organizacjami religijnymi, tak jak gwarantuje to Konstytucja i prawa naszego państwa oraz prawo międzynarodowe. 7. Jego Świątobliwość Patriarcha Filaret wzywa wszystkich wiernych Patriarchatu Kijowskiego oraz wszystkich wierzących do dalszego wznoszenia modlitw za Patriarchę Ekumenicznego Bartłomieja, za Prezydenta Ukrainy Petra Poroszenkę i Radę Najwyższą Ukrainy, za wszystkich, którzy pracują nad osiągnięciem jedności ukraińskiego prawosławia i ogłoszeniem Tomosu o autokefalii UKP. 8. Patriarchat Kijowski wyraża wdzięczność Prezydentowi Ukrainy P. Poroszence, Radzie Najwyższej i Rządowi Ukrainy, przedstawicielom samorządu lokalnego, partiom politycznym i organizacjom społecznym, ukraińskim dyplomatom, inteligencji naukowej i twórczej, Ukraińskim Kościołom Prawosławnym w Diasporze oraz ogólnie światowemu ukraińskiemu środowisku, reprezentowanemu przez Światowy Kongres Ukraińców, dziennikarzom oraz wszystkim, którzy swoją pracą i pomocą przybliżali dzisiejszy dzień przywrócenia sprawiedliwości wobec Cerkwi Ukraińskiej. Niech w dopełnieniu dobrego dzieła jedności Cerkwi Ukraińskiej i umocnienia jej autokefalii Pan wszystkim nam pomaga!
Centrum prasowe Patriarchatu Kijowskiego 12 października 2018 r.
Tłumaczenie maszynowe
15 października 2018 roku Błogosławiony Metropolita Kijowski i całej Ukrainy Onufry wziął udział w kolejnym posiedzeniu Świętego Synodu Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej, które odbyło się w Mińskim Zarządzie Eparchialnym, informuje Wydział Informacyjno-Edukacyjny UCP, powołując się na stronę patriarchia.ru. Posiedzeniu przewodniczył Najświętszy Patriarcha Moskiewski i całej Rusi Cyryl. Jako tymczasowy członek z Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej w pracach Synodu wziął udział metropolita zaporoski i melitopolski Łukasz. Podczas posiedzenia omówiono aktualne kwestie działalności Cerkwi. W szczególności wszyscy członkowie Synodu wyrazili poparcie dla kanonicznej Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej na czele z Błogosławionym Metropolitą Onufrym. W wyniku prac Świętego Synodu Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej przyjęto oświadczenie w związku z ostatnimi działaniami Patriarchatu Konstantynopolitańskiego dotyczącymi kwestii cerkiewnych w Ukrainie. *** Na posiedzeniu Świętego Synodu Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej, które odbyło się 15 października 2018 roku w Mińsku, przyjęto Oświadczenie Świętego Synodu w związku z naruszeniem ze strony Patriarchatu Konstantynopolitańskiego. Poroszenko proponuje przekazać Patriarchatowi Ekumenicznemu cerkiew św. Andrzeja. Przedstawicielka Prezydenta w Radzie Najwyższej Iryna Łucenko oświadczyła, że w najbliższych dniach Petro Poroszenko zarejestruje projekt ustawy, w którym proponuje się przekazanie w stałe użytkowanie Patriarchatowi Ekumenicznemu cerkwi św. Andrzeja. Według niej Prezydent popiera dążenie do jak najszybszego uzyskania Tomosu i na znak solidarności z tym procesem wykonuje symboliczny gest. „W najbliższych dniach zostanie zarejestrowany projekt ustawy, w którym Prezydent Poroszenko proponuje przekazać cerkiew św. Andrzeja w stałe użytkowanie Patriarchatowi Ekumenicznemu, jako symboliczny gest tego, że święty Andrzej w swoim czasie chrzcił Ukrainę. Będzie to symboliczny gest jedności z Cerkwią-Matką” – powiedziała Łucenko. Dodała, że P. Poroszenko prosi Radę Najwyższą oraz wszystkie frakcje o poparcie tego projektu ustawy o przekazaniu w stałe użytkowanie cerkwi św. Andrzeja Patriarchatowi Ekumenicznemu. Obecnie w świątyni odbywają się nabożeństwa Ukraińskiej Autokefalicznej Cerkwi Prawosławnej. P. Poroszenko: Rosyjska cerkiew weszła na drogę samoizolacji. Prezydent Petro Poroszenko oświadczył egzarchom Patriarchatu Ekumenicznego, że rosyjska cerkiew weszła na drogę samoizolacji i konfliktu ze światowym prawosławiem. Powiedział o tym podczas spotkania z egzarchami 16 października. Początkowo P. Poroszenko powitał decyzję Synodu o autokefalii ukraińskiej cerkwi. „W tym samym czasie, z oczywistego nadania Kremla, całkowicie od niego zależne rosyjskie kierownictwo cerkiewne ogłosiło zerwanie wspólnoty eucharystycznej z konstantynopolitańską cerkwią-matką” – powiedział. „Jestem pewien, że taka decyzja jedynie potwierdza, że jesteśmy na właściwej drodze... Teraz, niestety, rosyjska cerkiew postawiła się na drodze samoizolacji i konfliktu z całym światowym prawosławiem” – dodał Poroszenko. Według niego 14 października, w Dniu Obrońcy Ojczyzny, naród ukraiński zjednoczył się i nie poddał się moskiewskim prowokacjom. „Z takim niecierpliwieniem czekali, że ktoś będzie szturmował świątynie, że gdzieś będą bójki. Przygotowali nawet swoich tituszków, którzy mieli pełnić tę rolę” – powiedział Prezydent. Jeden z egzarchów oświadczył na spotkaniu, że wrócili do Ukrainy, aby kontynuować pracę nad ostatnim etapem przed Soborem zjednoczeniowym, a wtedy już do wręczenia Tomosu. Cerkwie MP mogą iść z RCP w schizmę lub być w jedności w ukraińskiej cerkwi. Po oświadczeniu Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej o zerwaniu stosunków z Konstantynopolem cerkwie Patriarchatu Moskiewskiego mają wybór – iść z RCP w schizmę lub być w jedności w Cerkwi Lokalnej Ukraińskiej. Napisał o tym rzecznik UCP KP arcybiskup Eustraty (Zoria) na Facebooku. Zaznaczył: „Synod MP powtarza politykę Kremla – samoizolacja w odpowiedzi na prawomocne decyzje wspólnoty międzynarodowej. Teraz przed wszystkimi należącymi do MP w Ukrainie staje pytanie: iść razem z RCP w podział czy pozostawać w jedności ze Światowym Prawosławiem – poprzez Cerkiew Lokalną Ukraińską?”. Według Eustratego (Zorii) patriarcha Cyryl od 1991 roku „osobiście jest architektem podziału” Cerkwi Ukraińskiej, „dlatego trudno mu przyznać się do winy za 27 lat błędnej działalności, która wciągnęła całą Pełnię Prawosławia w konflikt”. Jednocześnie Zoria jest przekonany, że „sytuacja prędzej czy później zostanie uzdrowiona i RCP powróci do wspólnoty”. Na podstawie materiałów wydań internetowych pravda.com.ua 16 października 2018 roku
Tłumaczenie maszynowe
Mykoła TYMOSYK, doktor nauk filologicznych, profesor, dziennikarz
Hryhorij Kuprijanowycz jako lustro współczesnych stosunków polsko-ukraińskich Światowe ukraiństwo znów się jednoczy. Tym razem wokół nazwiska jednego z liderów ukraińskiej społeczności w Polsce, znanego historyka Hryhorija Kuprijanowycza, przeciwko któremu z inicjatywy wojewody lubelskiego wszczęto postępowanie karne. Za co? Po prostu za to, że mówił prawdę, że publicznie skorzystał z prawa Ukraińców do własnego widzenia historii. Było to na wiecu z udziałem Prezydenta Ukrainy 8 lipca tego roku w sprawie uczczenia przez ukraińskich Polaków pamięci niewinnie pomordowanych we wsi Sahryń dziesiątek naszych rodaków, którzy zginęli z rąk polskich „batalionów chłopskich” oraz oddziałów Armii Krajowej w 1944 roku. Według danych historyków, tylko w tamtym marcu Polacy zniszczyli 660 Ukraińców. W obronie doktora Hryhorija Kuprijanowycza wystąpił już minister spraw zagranicznych Ukrainy Pawło Klimkin, a także Światowy Kongres Ukraińców. W krajach Ameryki i Europy Zachodniej, gdzie tradycyjnie silne są zorganizowane społeczności ukraińskie, nabiera siły ruch społeczny na rzecz wsparcia młodego polskiego historyka ukraińskiego pochodzenia. Naklejki z portretem Hryhorija Kuprijanowycza z napisem w językach ukraińskim i polskim „Kuprijanowycz — jeden z nas” coraz częściej pojawiają się w mediach społecznościowych. Odważne stanowisko w tej bolesnej dla ukraińskiej społeczności Polski sprawie zajmuje ukraińskojęzyczna gazeta „Nasze Słowo”, która ukazuje się w Warszawie. Tak, numer tego tygodnika z 5 sierpnia wyszedł z portretem historyka na całej pierwszej stronie, która poprzedza obszerny wywiad z nim na dwóch kolejnych stronach, mający wymowny tytuł. Wywiad zatytułowano cytatem samego pana Hryhorija: „Na wszystkie oskarżenia mogę odpowiedzieć słowami Szewczenki: „My po prostu szliśmy, u nas nie ma ziarna nieprawdy za sobą”. Na tym tle nieuzasadnienie niemrawa jest reakcja ukraińskiego społeczeństwa na bezpodstawną próbę polskiego oficjalnego urzędnika oskarżenia historyka ukraińskiego pochodzenia o zbrodnię przeciwko Polsce. Niezrozumiałe jest stanowisko, powiedzmy, Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy. W ostatnich dniach kierownictwo tego związku zaprotestowało przeciwko rzekomo nieprawomocnej decyzji Rady Najwyższej Ukrainy w kwestii antyukraińskiej działalności rodzimych odrażających kanałów telewizyjnych. Wyszło, moim zdaniem, jakoś nazbyt głośno, krótkowzrocznie i nierozważnie. A oto wezwać kolegów po dziennikarskim piórze do aktywniejszego włączania się w prawdziwe, oparte na dokumentalnych faktach, wspomnieniach wciąż żyjących świadków, „kronikarstwo” tychże wołyńskich wydarzeń czy wydarzeń na Chełmszczyźnie i Podlasiu, aby utwierdzić tutaj ukraińską prawdę — zabrakło, zapewne, chęci. Czy sumienia, czy choćby elementarnej solidarności z rodakami po tamtej stronie Sanu i Bugu.
Metropolita Iłarion (Ohijenko) mógłby być dzisiaj prawdziwym adwokatem Kuprijanowycza Od dawna znam profesora Hryhorija Kuprijanowycza jako uczciwego i obiektywnego badacza, dla którego prawda naukowa jest ważniejsza od koniunktury politycznej. Jestem głęboko przekonany, że w cywilizowanym świecie nie można skazać uczonego za prawdę. Z tą prawdą o niesprawiedliwych znęcaniach się Polaków nad Ukraińcami w krwawym czasie II wojny światowej głośno wychodził swego czasu na cały świat znany daleko poza granicami Ukrainy uczony, były działacz państwowy Ukraińskiej Republiki Ludowej, były profesor Uniwersytetu Warszawskiego Iwan Ohijenko (metropolita Iłarion). Zatem sam ten działacz, poprzez swoje teksty, może wystąpić jako przekonujący adwokat młodego polskiego historyka ukraińskiego pochodzenia. Państwo ukraińskie przez nierozwagę i brak patriotyzmu urzędników wysokiej rangi haniebnie przegrywa dyskurs informacyjny w kontekście bezstronnego poznawania tych stron stosunków polsko-ukraińskich. W naszych mediach skrajnie brakuje publikacji, które zbudowane są na komponencie archiwalnym. To znaczy, autorytatywnych, niepodważalnych źródłach. A jest ich wiele. Szczególnie także w archiwach ukraińskiej emigracji. Proponuję czytelnikom mało znane fakty z tej problematyki, odnalezione przez autora tych wierszy podczas opracowywania w Kanadzie kolekcji archiwalnej metropolity Iłariona (Ohijenki), która przechowywana jest w Winnipeg, a także podczas niedawnej podróży po wschodnich terenach Polski w poszukiwaniu żywych świadków tamtych wydarzeń.
Z początkiem II wojny światowej ukraińskie obywatelstwo Polski, zaniepokojone dalszą ofensywą katolicyzmu wobec mniejszości prawosławnej, coraz bardziej stanowczo stawia przed wyższym kierownictwem prawosławnym kwestię godnego zastępstwa. Chodziło zatem o doświadczonych, silnych duchem i wiedzą kaznodziejów właśnie dla licznej ukraińskiej owczarni. Dla ukraińskich wiernych posiadanie własnego biskupa spośród Ukraińców miało charakter zasadniczy również dlatego, że duchowy przywódca Kościoła Prawosławnego w Polsce metropolita Dionizy, podobnie jak jego następca Serafin, jak i episkopat, prowadził na tych terenach rusofilską, propolską politykę, co było jednakowo zgubne dla Kościoła Ukraińskiego. Zatem problemy ukraińskości dla tego działacza religijnego były obce. Ukraińska ludność Polski, zarówno autochtoniczna, jak i ta z wielkiej fali emigracji, sympatyzowała z Ohijenką. Znano go powszechnie jako uczonego, jako niedawnego profesora Uniwersytetu Warszawskiego, jako byłego ministra wyznań rządu Ukraińskiej Republiki Ludowej oraz jako przewodniczącego Rady Cerkiewnej, która powstała w 1939 roku w Warszawie. Samo jądro tej Rady, pomimo obojętnego stosunku ukraińskich partii politycznych na emigracji do kwestii cerkiewnej, kontynuowało aktywne dążenia do autokefalii Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego, ustawowo potwierdzonej przez rząd URL 1 stycznia 1919 roku. Pewne nadzieje na spełnienie dawnego marzenia — uzyskanie autokefalii dla Kościoła Ukraińskiego — dodawało Ohijence i jego zwolennikom również to, że z początkiem II wojny światowej władze niemieckie na okupowanych ziemiach polskich pozwalały otwierać ludowe szkoły ukraińskie. Ukraińcy byli pełni nadziei także dzięki pewnym złagodzeniom w kwestii cerkiewnej. Tak oto w Chełmie Niemcy zwrócili ukraińskiej wspólnocie prawosławnej zagrabiony przez Polaków jeszcze w 1918 roku sobór katedralny oraz pałac arcybiskupi na Świętej Górze Daniłowskiej. Gazeta rosyjskiej emigracji „Nowoje słowo” (1940, nr 39), która ukazywała się w Berlinie, tak poinformowała swoich czytelników o decyzji Kościoła Prawosławnego w Polsce, by zatrzymać się właśnie na tej kandydaturze. Tę krótką notatkę pod nagłówkiem „Na Chołmszczinie” warto przytoczyć w języku oryginału: „Ukraińska rada cerkiewna w Chełmie wręczyła byłemu profesorowi wydziału teologicznego Warszawskiego uniwersytetu polskiego Ohijence, który przed wojną światową zyskał dużą sławę jako autor całego szeregu podręczników do języka rosyjskiego, pismo z wyrażeniem życzenia tej rady o mianowaniu prof. Ohijenki biskupem chełmskim. Prof. Ohijenko wygłosił w Chełmie referat o konieczności „rozmoskwiczenia” cerkwi prawosławnej na Chełmszczyźnie”. Pragnąc bliżej poznać owczarnię ziemi chełmskiej, profesor Ohijenko przyjeżdża we wrześniu 1940 roku z Warszawy do Chełma i wygłasza kilka wykładów z historii Kościoła. Właśnie podczas tych licznych spotkań z rodakami w eparchii chełmsko-podlaskiej, po zbadaniu wszystkich ciężkich okoliczności, w jakich znalazł się Kościół Ukraiński na terenach polskich z początkiem działań wojennych, dojrzewa w Ohijence ostateczna decyzja przystania na tę propozycję. Ale przed soborem biskupów Kościoła Prawosławnego w Polsce postawił on następujące warunki: 1) ponieważ eparchia chełmsko-podlaska w 99 procentach składała się z Ukraińców, prosi on, by nie czyniono mu przeszkód w odnawianiu na tym terytorium tradycji właśnie starego Kościoła Ukraińskiego; 2) wyświęcić jeszcze jednego biskupa spośród Ukraińców, aby w Soborze biskupów interesy ukraińskich wiernych były należycie reprezentowane; 3) przekazać do Chełma z Warszawy drukarnię i bibliotekę. Na te propozycje, o dziwo, łatwo zgodził się metropolita Dionizy. I Ohijenko zaczął przygotowywać się do procedury wyświęcenia go na biskupa. „Dźwignąć z martwego punktu, w który zagnała złość ludzka” Duchowe namaszczenie i wyniesienie do nowej godności zakonnej wczorajszego profesora, rektora i ministra Iwana Ohijenki odbyło się 9 października 1940 roku — w dniu wielkiego święta cerkiewnego Jana Teologa — w monasterze św. Onufrego w Jabłecznej. Postrzyżyny i wszystkie święcenia wykonał Najbłogosławieńszy Dionizy — metropolita Kościoła Prawosławnego w Generalnym Gubernatorstwie Polski. Nawiasem mówiąc, swego czasu los już zetknął tych dwóch mężów nauki i Kościoła na Uniwersytecie Warszawskim, kiedy Dionizy był dziekanem wydziału teologicznego, a profesor Iwan Ohijenko — jego zastępcą. Postrzyżonemu na mnicha doktorowi Iwanowi Ohijence, na jego prośbę, nadano imię Hilarion. Takie imię cerkiewne wybrał nieprzypadkowo. Wszak prawie w tym samym dniu 890 lat temu, w 1051 roku, w Kijowie został wybrany na tron metropolitalny pierwszy Ukrainiec, pierwszy z synów swojego narodu prezbiter Hilarion (dotąd wszystkich metropolitów, z reguły Greków, przysyłano do Kijowa z Konstantynopola). Na znak ciągłości duchowego wyczynu pierwszego metropolity kijowskiego czasów księcia Jarosława Mądrego — Hilariona, wielkiego patrioty i filozofa ukraińskiego chrześcijaństwa, Ohijenko przyjął to imię, szczerze marząc, „aby Pan pobłogosławił i pomógł mi choć z daleka przypomnieć choćby cień tego naszego, rodzonego metropolity, który uwielbił imię Kościoła Ukraińskiego i swojego ukraińskiego narodu”. A już 19 października 1940 roku w Chełmie, na świętej Górze Daniłowskiej, w starożytnym soborze katedralnym, zbudowanym jeszcze w XIII wieku przez ukraińskiego księcia Daniela, przy wielkiej liczbie wiernych oraz delegacji od wielu ukraińskich instytucji i organizacji emigracyjnych odbył się uroczysty akt namaszczenia archimandryty Hilariona na biskupa chełmskiego i podlaskiego. Bezpośredni świadek tamtych wydarzeń inżynier A. Nesterenko tak wspomina uroczystości, które trwały kilka dni w Chełmie: „Cała Góra Daniłowska była wtedy wystawnie przybrana i udekorowana ukraińskimi żółto-błękitnymi flagami i setkami elektrycznych lamp. Wieczorem i w nocy te lampy jasno oświetlały całą św. Górę Daniłowską także podczas uroczystych dni. A oprócz tego w różnych miejscach tej Góry były rozstawione radiowe głośniki i służbę Bożą było słychać także na zewnątrz soboru…”. W archiwum metropolity Hilariona zachował się tekst przemówienia inauguracyjnego nowo wyświęconego biskupa Hilariona w soborze katedralnym w Chełmie 19 października 1940 roku, którego fragment warto przytoczyć: „Stoję ja przed Wami, wzruszony, w ogromnej przepełnionej świętej katedrze chełmskiej tej i bezgranicznie raduje się dusza moja. Stoję ja wzruszony i brakuje mi nawet ludzkich słów, by w pełni oddać to wielkie, czym przepełniona jest teraz dusza moja… Posłańcy wiele opowiadali mi o niewymownie ciężkich golgotowych cierpieniach ziemi chełmsko-podlaskiej i szczerze pragnęli pomóc tej ziemi, upośledzonej i zapomnianej… I ja zawczasu pokochałem tę męczeńską ziemię gorącą miłością i postanowiłem szczerze oddać jej całą swoją wiedzę, całe swoje wieloletnie doświadczenie, wszystkie swoje siły, — aby tylko dźwignąć ją z tego martwego punktu, w który zagnała ją złość ludzka. I oto wreszcie przychodzę do ciebie, droga moja ziemio chełmsko-podlaska, przychodzę, jak przychodzi uczciwy gospodarz do swojej zaniedbanej ziemi. Widzę wiele”. Dawna świętość Ukraińców na Świętej Górze Daniłowskiej w Chełmie — dawna rezydencja arcybiskupa chełmskiego i podlaskiego Hilariona (Ohijenki)
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
ciężkiej pracy przed sobą, wiele karczy i chwastów, ale nie lękam się tego — przeciwnie, cieszę się, że wreszcie przychodzę do pracy! Żeby robić, to zrobiona będzie i największa praca!..” „Święty obowiązek obrony naszej narodowej czci” Odnawiać i porządkować religijno-narodowe życie Ukraińców na polskich terenach arcybiskup Iłarion rozpoczął w niezwykle tragicznych dla cerkwi prawosławnej okolicznościach. Po zerwaniu z Patriarchatem Moskiewskim w 1924 roku Cerkiew Prawosławna w Polsce ogłosiła swoją autokefalię i zaczęła aktywnie się organizować. Autorytet tej cerkwi wśród ukraińskiej ludności szybko rósł i na początku lat trzydziestych liczyła ona na polskiej części Wołynia, Polesia i Chełmszczyzny około dwóch milionów Ukraińców. Proces ukrainizacji procesu nauczania w seminariach, podczas nabożeństw cerkiewnych, wydawnictw religioznawczych aktywnie rozwijał się oddolnie, podczas gdy na wyższych szczeblach hierarchii cerkiewnej wciąż utrzymywały się wpływy Patriarchatu Moskiewskiego. Takiego aktywnego postępu ukraińskiego prawosławia nie mógł bez zaniepokojenia obserwować ówczesny polski rząd. I o ile do renesansu Ukraińskiej Cerkwi Greckokatolickiej odnosił się dość lojalnie, to takiej lojalności nie było wobec prawosławnych. W 1937 roku rozpoczęło się katoliczenie wiernych prawosławnych, zamienianie ukraińskich cerkwi prawosławnych na kościoły. W miejscach, gdzie wierni stawiali największy opór, cerkwie palono lub niszczono. Tylko w ciągu roku takie świętokradztwo zostało dokonane na ponad 150 soborach prawosławnych, tyle samo zamieniono na kościoły. Według źródeł historycznych, tylko w 1938 roku na Chełmszczyźnie i Podlasiu prawosławni stracili ponad 300 cerkwi: 151 cerkwi Polacy zburzyli doszczętnie, a 153 — zamienili na kościoły. Właśnie na ten niszczycielski czas przypadła chirotonia arcybiskupa Iłariona (1940 rok), a wraz z nią nadzieje prawosławnych Ukraińców na ochronę przed samowolą miejscowych władz i na porozumienie z nimi nowego zwierzchnika, którego świeckie imię cieszyło się szacunkiem i autorytetem nie tylko w świecie naukowym. Bardzo chciał metropolita Iłarion dożyć do tego historycznego wydarzenia i zobaczyć je na własne oczy. W tym celu pracował, pomimo zmęczenia i licznych przeszkód. Przez długie i ciężkie lata wojenne cały czas wzywał zarówno katolików, jak i prawosławnych do pełnej braterskiej zgody, do szczerej miłości i wzajemnego sąsiedzkiego porozumienia. Aby nie dawać najmniejszego powodu do kolejnych prowokacji, Iłarion 5 listopada 1940 roku zwraca się z przesłaniem do księży swojej diecezji, aby nie prowadzili żadnej pracy politycznej wśród wiernych swoich parafii, a zajmowali się czysto sprawami cerkiewnymi. I sam dawał w tym przykład. Weźmy choćby jego przemówienie na III zjeździe dziekanów diecezji chełmsko-podlaskiej, który odbył się 10 lipca 1942 roku. Zwróćmy uwagę na listę głównych tematów referatu, w którym podkreślano, że świadomie omijano ostre kwestie polityczne: soborowość Ukraińskiej Cerkwi, służenie swojemu narodowi, służba cerkwi, służba pasterska, służba nauczycielska, służba w szkole, służba kulturalno-oświatowa, bractwa cerkiewne, służba misyjna, język księdza, bądźmy przykładem dla bliskich, samokształcenie duchowieństwa, bądźmy dobrymi pasterzami, ideologia Ukraińskiej Cerkwi. Jednak zamiary polskich władz były przeciwne pokojowym wysiłkom nowego duszpasterza ukraińskiej cerkwi. Z początkiem 1944 roku ówczesny rząd podejmuje kolejną próbę ograniczenia ukraińskiego prawosławia. Dzisiaj niczym nie można naprawić tego prawdziwego terroru,
co czyniły zbrojne oddziały polskie przeciwko bezbronnym ukraińskim wiernym. Tak, tylko w ciągu dwóch tygodni marca 1944 roku w samym powiecie hrubieszowskim w wyniku takiego krwawego pogromu zginęło ponad dwa tysiące prawosławnych. A za okres od 1942 do 1944 roku na Chełmszczyźnie w konflikcie międzywyznaniowym zabito około pięciu tysięcy Ukraińców. Pomimo takiego przeciwdziałania, arcybiskup Iłarion nie tylko ofiarnie bronił interesów wierzących Ukraińców, ale także utrwalał swoją koncepcję odrodzenia Ukraińskiej Cerkwi poza granicami swojej diecezji. W szczególności dotyczy to odrodzenia dawnej tradycji soborowości w Ukraińskiej Cerkwi. Sobór diecezjalny, zwołany w Chełmie 21—23 października 1941 roku, był pierwszym nie tylko w diecezji chełmsko-podlaskiej, ale w całej Ukrainie. Wszystkie bieżące sprawy życia cerkiewnego zaczęła rozpatrywać Rada Arcyerejska, składająca się z trzydziestu przedstawicieli społeczeństwa. W terenie zwiększała się liczba parafii, rozpoczęto budowę pięciu nowych soborów. Przedmiotem bacznej uwagi Iłariona stało się odnowienie soboru katedralnego, oczyszczenie studni Daniela ze świętą wodą w niej, zagospodarowanie świętych jaskiń Daniela — miejsca wiecznego spoczynku wielkiego Daniela Romanowicza oraz jeszcze sześciu innych ukraińskich książąt, a także hierarchów ukraińskiego prawosławia. Z powodu konieczności przywrócenia Świętej Górze Daniela jej pierwotnego wyglądu 31 maja 1942 roku zwraca się ze specjalnym listem pasterskim do wszystkich ludzi dobrej woli. Są w tym przesłaniu słowa, tak poruszające dla każdego, komu drogi jest jego kraj, jego historia: “Święta Góra Daniela w starożytnym książęcym mieście Chełmie — to narodowa ukraińska świętość, miła i droga każdemu Ukraińcowi tymi wielkimi wydarzeniami historycznymi, które tutaj się odbywały. Wysunięta daleko na zachód, otoczona nie zawsze przychylnym nam sąsiadem, Św. Góra Daniela często bywała narażona na zaniedbanie, a nawet ruinę. Należyte utrzymanie tej wielkiej naszej świętości — to święty obowiązek obrony naszej narodowej godności”. W tym czasie w Chełmie rozwija się znaczna praca ukrainizacyjna na niwie oświaty i kultury. Z inicjatywy arcybiskupa Iłariona tworzą diecezjalną bibliotekę chełmsko-podlaską z muzeum przy niej, gdzie w krótkim czasie zebrano ponad 40 tysięcy tomów książek. Oddzielnym listem władyka zwrócił się do pisarzy, wydawnictw, szerokiego ukraińskiego społeczeństwa w całej Europie, aby przysyłali “ze swoją ofiarną pomocą na adres biblioteki: wszystkie swoje wydane prace, stare i nowe, duplikaty z własnej biblioteki, niepotrzebne wam książki, czasopisma i periodyki”. Staraniami Iłariona w 1943 roku w Chełmie zakładają wyższą szkołę duchowną, która wkrótce przekształciła się w prawdziwe centrum naukowe. Do pracy w tym ośrodku edukacyjnym zaangażowano sześciu profesorów, dwóch kandydatów teologii. Poszczególne przedmioty, wśród których “Metodologia pracy naukowej”, “Współczesna pisownia cerkiewnosłowiańska”, wykładał arcybiskup Iłarion. Zapoczątkowano także działalność wydawniczą. 16 marca 1944 roku na Soborze biskupów metropolii warszawskiej arcybiskup Iłarion został wyświęcony na metropolitę chełmskiego i podlaskiego. Wśród znacznej liczby powitań i gratulacji, otrzymanych z okazji nadania tego wysokiego tytułu cerkiewnego, warto wyróżnić list byłego hetmana Ukrainy Pawła Skoropadskiego, w którym znajduje się wysoka państwowa ocena tego, co zrobił były działacz państwowy okresu Ukraińskiej Republiki Ludowej Iwan Ohijenko. Zacytujmy wyciąg z tego listu: “Pańska praca na naszej najdalej na zachód wysuniętej ziemi chełmskiej, która najbardziej doznała spustoszenia od wrogiego naporu z zachodu, daje dobre wyniki, bo już teraz Chełmszczyzna może pochwalić się podniesieniem poziomu świadomości narodowej, która dorównuje świadomości innych ziem ukraińskich, czego jeszcze kilka lat temu nie można było powiedzieć. Pańską pracą Ukraina odzyskała niemal utraconą narodowo Chełmszczyznę”. “Opanujcie się i nie podnoście ręki na bezbronnych!” Jeden z pierwszych dokumentów, podpisanych przez Iłariona w randze metropolity, datowany jest na 4 czerwca 1944 roku. Właśnie wtedy, w dzień świętej Trójcy, pokorny Iłarion w swojej rezydencji na świętej Górze Daniela w Chełmie, w soborze Najczystszej Panny Marii, pisze głęboko zaniepokojone, emocjonalne i przenikliwe “Zwrócenie do duchowieństwa i prawosławnych Ukraińców, katolików-Polaków Chełmszczyzny i Podlasia o pragnieniu sług wiary prawosławnej, o niszczeniu przez Polaków cerkwi prawosławnej i tępieniu jej przewodników oraz ludności ukraińskiej na terytorium Chełmszczyzny i Podlasia”. Przytoczywszy w tym dokumencie porażające przykłady okrucieństwa, metropolita jeszcze raz zwrócił się do rozumu i serca każdego: “Ja, metropolita niewinną krwią polanej Chełmszczyzny — ziemi prawosławnej, tym listem pasterskim jeszcze raz zwracam się do wszystkich chełmszczan, zarówno prawosławnych Ukraińców, jak i katolików-Polaków, ze swoim gorącym wezwaniem do braterskiego spokoju, do wzajemnego zrozumienia i pełnej sąsiedzkiej zgody. Pan Bóg posadził nas, byśmy żyli razem, bądźmyż dobrymi sąsiadami... W imię Chrystusa jeszcze raz wzywam Was: opanujcie się i nie podnoście ręki na bezbronnych!”. A oto fragment zwrócenia metropolity Iłariona do społeczności światowej. To był już krzyk rozpaczy i, w pewnej mierze, bezsilności: “Zwracam się do wszystkich ludzi dobrej woli na świecie. Usłyszcie mój jęk wszyscy. Nas tutaj wyniszczają tylko za to, że mocno trzymamy się wiary prawosławnej naszych ojców, że chcemy mówić w swoim ojczystym języku, chcemy nauczać w ojczystej szkole. Zabraniają nam nawet nazywać się Ukraińcami...”. Jednak w tej strasznej czarno-czerwonej łunie, która wzbiła się nad całą Europą na końcowym etapie drugiej wojny światowej, na tle tego powszechnego ludzkiego jęku i płaczu, spowodowanego faszyzmem, zwrócenie Ohijenki do społeczności światowej pozostało niesłyszane. “Moja ty Chełmszczyzno rozpięta...” Wiosna 1944 roku była ostatnią w chełmskim okresie życia i pracy metropolity Iłariona. Nadchodziła pora opuścić świętą Górę Daniela i niedawno urządzoną rezydencję metropolitalną — katedrę chełmską. Ukraińskojęzyczne wydawnictwa chełmskie okresu wojennego. Nawiasem mówiąc, w historii chełmskiego soboru katedralnego prawosławnego jakby odbija się historia naszej Ukraińskiej Cerkwi, po raz kolejny oszukanej, obrabowanej, dzielonej i przedzielanej. Rozpoczęty jeszcze za czasów Włodzimierza katedralny sobór prawosławny na świętej Górze Daniela powstał w swojej wielkości i pięknie w XIII wieku dzięki wielkiemu księciu Danielowi Halickiemu. Od tamtej pory toczyła się zacięta walka i o ten sobór, i o prawosławnych tej ziemi. Po unii brzeskiej 1596 roku sobór Ukraińcom siłą odebrali unici, po ugodzie zborowskiej 1650 roku go ponownie zwrócono prawosławnym. Jeszcze później — kolejne okatolickienie w 1920 roku, powrót do swojego pierwotnego stanu w 1939 roku, a od 1947 roku, po operacji “Wisła”, tę ukraińską świętość Ukraińcy ponownie utracili — teraz już na zawsze. Później, w Szwajcarii, o tragedii wielostradanej Chełmszczyzny Iwan Ohijenko opowie w dramatycznym poemacie w trzech aktach “Niewinna krew”. Ustami jednego ze swoich bohaterów — Nauczyciela — przekazuje Ohijenko niewysłowiony smutek za bezpowrotnie utraconą świętością swojego narodu: Moja ty Chełmszczyzno kochana, Kraino sławnych marzeń i myśli, — Smutku ty nasz, żalu ty nasz, Ty cała krwawisz się, jak rana.
Moja ty Chełmszczyzno rozpięta, Wiekami kąpana we krwi, Bezdomna nasza matko rodzona, — Za ciebie i umrzeć jesteśmy gotowi... Na ostatnie dni pobytu metropolity Hilariona w Chełmie przypada też wydanie jego ostatniej książki z chełmskiego okresu twórczości o symbolicznym tytule „Wiara. Słowo w czasie srogim”. Na odwrocie tytułu zaznaczono miejsce wydania — Chełm, „Ukraińska drukarnia”. A zatem udało mu się po wielokrotnych, usilnych próbach uzyskać pozwolenie od niemieckich władz na otwarcie na Świętej Daniłowej Górze, w swojej rezydencji, swoistej filii „Ukraińskiego Wydawnictwa”, które jeszcze przed wojną mieściło się w Krakowie. W ostatnim akapicie książki „odczytuje się” coś osobistego, coś, co zostało przepuszczone przez tajne zakamarki własnego serca, co rodziło się spod pióra w przeczuciu jakiejś niepokojącej i niepożądanej nieuchronności, z jakimś wewnętrznym niezgodzeniem się z tą niepewną rzeczywistością, która uparcie torowała drogę w nową, nieznaną dal. I jakby w próbie przezwyciężenia tego niepokojącego uczucia, przekonania przede wszystkim samego siebie, zrodziły się te końcowe słowa książki: „Gonią ludzie za szczęściem i szukają go za morzami. A ono, jak i Królestwo Niebieskie, jest wewnątrz nas! Chcesz prawdziwego szczęścia, chcesz szczęśliwego spokojnego życia, chcesz ziemskiego dobrobytu — zdobądź sobie głęboką ognistą wiarę, a ona przyniesie ci to wszystko!”. Jakby czuł, że właśnie tą „ognistą wiarą” trzeba było się zaopatrzyć w przededniu być może najcięższych, najbardziej dramatycznych w całym swoim niełatwym życiowym losie prób… Później, drukując w „Wierze i Kulturze” swoje wspomnienia „Ukraińska cerkiew prawosławna na Chełmszczyźnie pod Niemcami”, Ohijenko-Hilarion skonkretyzował to niepokojące uczucie takim podsumowaniem swojej czteroletniej Golgoty w Chełmie: „Po mojej ciężkiej Golgocie w eparchii chełmsko-podlaskiej przede mną stanął wybór: niewola i gwałtowna śmierć pod tyranem-cudzoziemcem albo bezbrzeżna tułaczka. Nie miałem siły, — i w tym mój największy grzech, — świadomie pójść na śmierć, i dlatego poszedłem na głodną tułaczkę. Za swoją służbę Bogu i Narodowi na chełmskiej katedrze straciłem nie tylko majątek własny, ale straciłem i to, co ponad wszystko kochałem i kocham: swój rodzinny kraj i swój rodzinny naród!..” I właśnie wtedy, na głodnej i bezbrzeżnej tułaczce, która zacznie się lada chwila po wymuszonym opuszczeniu Chełma, nie raz pożałuje, że nie odnalazł w sobie sił, by „świadomie pójść na śmierć”. On i na stole operacyjnym w Lozannie, przeżywając realne zagrożenie śmiercią, będzie wyrzucał sobie, że nie pozostał do końca ze swoimi wiernymi na Chełmszczyźnie… Kijów—Winnipeg—Warszawa— Chełm—Kijów
Tłumaczenie maszynowe
Zebranie księży-ukrainofilów 6 kwietnia 1917 roku na zjeździe duchowieństwa Połtawy i powiatu połtawskiego, wykładowców trzech duchownych placówek oświatowych miasta (seminarium, Eparchialnej szkoły żeńskiej i szkoły duchownej), aktywistów „Proświty”, przedstawicieli duchowieństwa powiatów hadziackiego, łochwickiego i konstantynogradzkiego (około 150 uczestników) padła propozycja zwołania nadzwyczajnego Połtawskiego Eparchialnego zjazdu duchowieństwa i świeckich. Szczególnie gorąco bronił tej idei na wspomnianym zebraniu urodzony we wsi Wasyliwka w powiecie horolskim (urodził się 5 sierpnia 1865 roku), aktywista Połtawskiego towarzystwa „Proświta”, ukraiński prawosławny działacz cerkiewny, przyszły metropolita całej Ukrainy Ukraińskiej soborowo-episkopalnej cerkwi (1929—1937), metropolita Ukraińskiej autokefalicznej prawosławnej cerkwi (1942—1943), arcybiskup charkowski i połtawski Teofil Bułdowśkyj. Według danych strony „Połtawika” i znanego połtawskiego historyka Ołeksandra Biłouska: „Do rewolucji lutowej 1917 roku w Imperium Rosyjskim służył jako ksiądz i był znany z postępowych poglądów oraz ukrainofilstwa, w 1917 roku zostaje członkiem Połtawskiego zarządu eparchialnego”. Uczestników zebrania powitał i również wypowiedział się za zwołaniem nadzwyczajnego zjazdu przewodniczący Połtawskiej miejskiej „Proświty” Hryhorij Kowalenko. Z jego inicjatywy księża-ukrainofile eparchii połtawskiej omówili stosunek Rosyjskiej cerkwi prawosławnej do wydarzeń politycznych na Ukrainie, w szczególności pojawienia się Ukraińskiej Centralnej Rady (dalej — UCR) i niemal jednogłośnie poparli ideę zwołania zjazdu. Ważnym aspektem organizacyjnym zebrania stało się to, że opracowano normy przedstawicielstwa: z każdej parafii cerkiewnej na ogólnych zebraniach parafian wybierać na zjazd dekanalny jednego księdza, jednego diakona lub psalmistę i jednego świeckiego. Delegaci zjazdu dekanalnego ze swojego grona mieli wybierać delegatów na powiatowe zjazdy duchowieństwa i świeckich, a ci z kolei — na Połtawski zjazd gubernialny. Zatem wybory były wielostopniowe i miały zakończyć się do 26 kwietnia. Zjazd duchowieństwa i świeckich eparchii połtawskiej jako krok ku utworzeniu UAPC W okresie przygotowań do zjazdu, w kwietniu 1917 roku po raz pierwszy po rosyjsko-imperialnych zakazach połtawianie na wielką skalę i uroczyście uczcili pamięć Tarasa Szewczenki. Kandydat nauk historycznych Wiktor Rewehuk w monografii „Początek ukraińskiego autokefalicznego ruchu cerkiewnego na Połtawszczyźnie (1917—1922)” (czasopismo „Ridnyj kraj”, nr 1, 2013 rok) tak opisuje to wydarzenie: „Tysiące mieszkańców Połtawy i okolicznych wsi, wojsk połtawskiego garnizonu, junkrzy Wileńskiej szkoły wojskowej oraz wychowankowie Korpusu Kadetów pod niebiesko-żółtymi sztandarami zebrali się 16 kwietnia na placu Soborowym na uroczystą panichidę. Po zakończeniu panichidy z Soboru wraz z parafianami wyszli księża. Orkiestra zagrała szewczenkowski „Testament”, i wszyscy zdjęli czapki. Z kazaniem wystąpił ks. Iwan Petrowśkyj. Jego kazanie było przeplatane cytatami z patriotycznych wierszy T. Szewczenki. Ze świętem witał również ks. Teofil Bułdowśkyj. „Nadszedł czas, — mówił on, — i stał się cud: zmartwychwstała Ukraina, zmartwychwstał nasz język. Zmartwychwstał i poszedł nieustraszenie po wolnej ziemi”. Nadzwyczajny zjazd duchowieństwa i świeckich eparchii połtawskiej rozpoczął się 3 maja 1917 roku. 420 delegatów reprezentowało wszystkie powiaty guberni. Przez cztery dni omawiali zmianę ustroju politycznego w związku z utworzeniem UCR i stosunek cerkwi do samostanowienia Ukrainy, zapoznawali się z programami partii politycznych. Przekonująco bronili idei autokefalii ukraińskiej cerkwi Hryhorij Waszczenko — delegat z powiatu romeńskiego, twórca ukraińskiej pedagogiki narodowej, działacz „Proświty”; Hawryło Michnowśkyj — starszy brat ideologa ukraińskiego nacjonalizmu Mykoły Michnowśkoho; Hryhorij Kowalenko — przewodniczący Połtawskiej miejskiej „Proświty”. Delegaci wyrazili pełne poparcie dla UCR w jej dążeniu do uzyskania autonomii Ukrainy. W powitaniu mówiono: „Eparchialne zebranie połtawskiego duchowieństwa i parafian szczerze wita Centralną Radę, błagając o Bożą pomoc w jej pożytecznej pracy. Pragnąc potężnego rozwoju narodowej szczerze chrześcijańskiej kultury i dobrobytu narodu ukraińskiego na podstawie jego sławnej historii, zebranie jednogłośnie postanowiło domagać się autonomii Ukrainy, autokefalii Ukraińskiej cerkwi, służby Bożej w języku ojczystym i szkoły narodowej. Życzymy i wierzymy, że ukraińskie słowo wielkanocnym dzwonem poniesie się po ojczystej ziemi”. To powitanie delegaci zjazdu wysłuchali na stojąco, a następnie odśpiewali szewczenkowski „Testament” i „Jeszcze nie zginęła Ukraina”. Słychać było okrzyki „Sława Ukrainie!”. Jednym z kluczowych stał się referat księdza-proświcianina ks. Teofila Bułdowśkoho „O ukrainizacji cerkwi”. Za podstawę uchwały zjazdu przyjęto decyzję łubieńskich powiatowych zebrań duchowieństwa i świeckich: „...w autonomicznej Ukrainie powinna być wolna autokefaliczna cerkiew prawosławna, która korzysta z finansowego wsparcia państwa. Nabożeństwa w cerkwiach powinny być prowadzone w języku ukraińskim, a nowe świątynie budowane w ukraińskim narodowym stylu architektonicznym”. Do tłumaczenia ksiąg liturgicznych z języka cerkiewnosłowiańskiego na ukraiński i wydawania kazań w języku ojczystym utworzono specjalną komisję. Delegaci przedyskutowali celowość zachowania poszczególnych placówek oświatowych, które znajdowały się pod zarządem Rosyjskiej cerkwi prawosławnej (samych szkół cerkiewno-parafialnych na Połtawszczyźnie istniało 897). Zjazd poparł propozycję Hryhorija Waszczenki, by ukrainizować szkoły cerkiewno-parafialne, uczynić je świeckimi i przekazać pod zarząd Ministerstwa Oświaty Narodowej Rządu Tymczasowego, ale zachować w nich nauczanie Prawa Bożego. Duchowne placówki oświatowe proponowano pozostawić pod zarządem cerkwi, ale również ukrainizować w nich cały proces edukacyjno-wychowawczy. Ukrainizacja pierwszych klas szkół duchownych i eparchialnych przy dostępności podręczników i nauczycieli miała zakończyć się do jesieni 1917 roku. W starszych klasach do tego czasu postanowiono wprowadzić naukę języka ukraińskiego, literatury, historii, geografii i etnografii w taki sposób, aby w ciągu trzech-czterech lat zakończyć ich pełną ukrainizację. Z inicjatywy Hryhorija Waszczenki i ks. Teofila Bułdowśkoho postanowiono zachować duchowne placówki oświatowe, ale uczynić je samorządnymi z wybieralną administracją i komitetami rodzicielskimi.
Hryhorij Kowalenko przedmiotami w nich. Średnie szkoły duchowne miały być zrównane z gimnazjami państwowymi. Proponowano przeprowadzić ukrainizację Kijowskiej Akademii Duchownej i otworzyć wydziały teologiczne przy ukraińskich uniwersytetach. Zjazd zobowiązał duchowieństwo Połtawszczyzny do wzięcia aktywnego udziału w przebudzeniu świadomości narodowej narodu ukraińskiego, przestrzegając przy tym platformy autonomii Ukrainy. Delegaci opracowali program demokratyzacji Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej na Połtawszczyźnie i całego życia cerkiewnego. Przede wszystkim uchwalono, że całe duchowieństwo (księży, diakonów i psalmistów) mają wybierać parafianie, a zatwierdzać Eparchialna Rada Cerkiewna. W parafiach cerkiewnych miały być tworzone rady parafialne złożone z 12 wybieralnych świeckich i członków kleru. Dziekanaty zniesiono i zastąpiono wybieralnymi na trzy lata okręgowymi radami cerkiewnymi w składzie trzech księży, trzech kleryków i sześciu świeckich. Ich wybory miały odbywać się na zgromadzeniach okręgowych, na które z każdej parafii wybierano po jednym księdzu, Hryhorij Waszczenko po jednym kleryku i po dwóch świeckich. Postanowieniem zjazdu zniesiono gubernialne konsystorze duchowne, których członkowie byli mianowani przez ober-prokuratora Świątobliwego Synodu w Piotrogrodzie, i zastąpiono wybraną na trzy lata Eparchialną Radą Cerkiewną przy biskupie połtawskim w składzie 7 księży, 7 kleryków i 15 świeckich (po jednym z każdego powiatu), którzy zbierali się raz w miesiącu i pracowali bezpłatnie. Rada Cerkiewna ze swojego składu wybierała komitet wykonawczy (jeden ksiądz, jeden kleryk i dwóch świeckich), którego członkowie mieli mieszkać w Połtawie i pracować na podstawie płatnej. Komitet miał dbać o odrodzenie życia cerkiewnego na zasadach demokratyzmu, soborowości i wybieralności, moralnie i materialnie wspierać wiernych. Żadnej władzy administracyjnej ani sądowej nie posiadał. 27 maja 1917 roku członkowie komitetu wykonawczego w składzie księdza ze wsi Ozeriany w powiecie łochwickim Danyła Popowa, psalmisty z Wełykych Budyszcz w powiecie zińkowskim Mykoły Łebedynskiego, obywateli Mychajła Załywczego z Rasziwki w powiecie hadziackim i Borysa Babuka z powiatu pyriatyńskiego przystąpili do wykonywania swoich obowiązków. W ostatnim dniu obrad zjazd delegował do składu komitetu gubernialnego księdza Jakowa Andriewskiego i diakona Czelebia, a do Połtawskiej Rady Miejskiej Deputatów Robotniczych i Żołnierskich — protojereja Hryhorija Lisowskiego i diakona Stepana Hajewskiego. Na Wszechrosyjski Zjazd Duchowieństwa i Świeckich, który miał odbyć się na początku czerwca 1917 roku, z Połtawszczyzny wybrano 15 delegatów — po jednym z każdego powiatu. Z powiatu hadziackiego delegowano Ostapa Chrystowego — tatę przyszłego atamana antybolszewickich oddziałów powstańczych w powiatach hadziackim i zińkowskim Leontija Chrystowego. W wykonaniu decyzji zjazdu w sierpniu 1917 roku ukazały się drukiem pierwszy i drugi zeszyt kazań w języku ukraińskim, które przygotował wiejski ksiądz protojerej W. Hreczułewycz. Zatem nadzwyczajny zjazd duchowieństwa i świeckich Połtawszczyzny zaświadczył: ukraińskie odrodzenie narodowe objęło znaczną część Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej, która przez stulecia była podporą samowładztwa i przewodniczką wielkomocarstwowej polityki rusyfikacji. Zjazd, wcielając w życie dążenia narodu ukraińskiego do samostanowienia narodowego, uczynił istotny krok do stworzenia na Ukrainie i na Połtawszczyźnie Ukraińskiej Autokefalicznej Cerkwi Prawosławnej (UACP). Zalegalizować ją udało się później. 14—30 października 1921 roku w Kijowie Pierwszy Wszechukraiński Sobór Cerkiewny potwierdził autokefalię UACP, ogłoszoną przez Wszechukraińską Radę Cerkiewną 5 maja 1920 roku, i wpisał ją do kanonów UACP jako jedną z głównych zasad: “Ukraińska Cerkiew Prawosławna jest autokefaliczna, żadnemu duchownemu rządowi innych Cerkwi Prawosławnych niepodległa i sama zarządza swoim życiem duchowym pod przewodnictwem Ducha Świętego”. Materiały usystematyzował Ołeh PUSTOWHAR, pierwszy zastępca przewodniczącego Połtawskiego Obwodowego Zjednoczenia WUT “Proświta”. Źródła: Rewehuk W. Ja. Połtawszczyzna w pierwszym roku Rewolucji Ukraińskiej. Epoka Centralnej Rady (marzec 1917—kwiecień 1918 r.) — Połtawa: ASMI, 2007. Rewehuk W. Ja. Połtawszczyzna w ogniu Rewolucji Ukraińskiej (1917—21 r.) — Połtawa, wydawca Szewczenko R.W., 2014. Biłousko O. A., Teofil (Bułdowski Teofil Iwanowycz), Oficjalna strona “Połtawika” (NRP-Centrum badania historii Połtawszczyzny), tryb dostępu http://history-poltava.org.ua/?p=1227 Pustowit T. Ukraińska historia Hryćka Kowalenki//Zoria Połtawszczyny, oficjalna strona gazety, 17.02.2018, tryb dostępu http://zorya.poltava.ua/ukrainska-istoriya-gricka-kovalenka/ Rewehuk W.Ja., Początek ukraińskiego ruchu autokefalicznego na Połtawszczyźnie (1917—1922 r.): Monografia. — Połtawa, czasopismo “Ridnyj kraj”, nr 1, 2013, tryb dostępu http://dspace.pnpu.edu.ua/bitstream/123456789/1989/1/Reveguk.pdf Zespół autorów, opracowali Pustowit T. P., Kulczynskyj M. H., “Bracia Mykoły Michnowskiego (do historii rodziny wybitnego ukraińskiego działacza) // Połtawska Petluriana. [Cz.] 7. Materiały ósmych Czytań Petlurowskich. — Połtawa, POO WUT “Proświta”, 2009. — S. 136—149. Zespół autorów, Bławacki S., Czajka I. F., ODTRK “Ltawa” / film historyczno-dokumentalny “Bojownicy o niepodległość. Leontij Chrystowy”, 2014, tryb dostępu https://www.youtube.com/watch?v=Of0rF1Rr0gc Czajka I. F., Dzwony nad Lutenką. Powieść dokumentalna. — Hadziacz, 2001. Zespół autorów, Wikipedia, Ukraińska autokefaliczna cerkiew prawosławna
Tłumaczenie maszynowe
Z okazji Dnia Obrońcy Ukrainy, z inicjatywy Centrum Twórczości Dzieci i Młodzieży nr 5 Rady Miejskiej Charkowa, w obwodowej bibliotece dla dzieci odbyła się prezentacja publikacji „(Nie)dziecięce spojrzenie na wojnę”, wydanej w tym roku przez Ogólnoukraińskie Stowarzyszenie Nauczycieli Historii i Dyscyplin Społecznych „Nowa Doba”. W nieformalnej dyskusji w klubie prasowym wzięli udział młodzi autorzy nieprawdopodobnych historii opublikowanych w tej książce: uczestnicy kółek Katia Psariowa, Daria Backo oraz ich pedagog Leonid Hapiejew. Wśród zaproszonych byli uczniowie i nauczyciele szkół nr 37, 172, 307 oraz innych szkół Charkowa. Leonid HAPIEJEW, kierownik kółek „Punkt widzenia” oraz „Mój przyszły zawód” CTDM nr 5 Rady Miejskiej Charkowa. Zdjęcie autora. Z powitalnym słowem do obecnych zwróciła się koordynatorka Lokalnego Centrum Edukacji Obywatelskiej w Charkowie nr 2 Inna Polakowa, reprezentująca Naukowo-Metodyczne Centrum Pedagogiczne Departamentu Edukacji Rady Miejskiej Charkowa. Podkreśliła ona, że prezentacja wydania jest aktualnym i znaczącym wydarzeniem w życiu informacyjnym, dziennikarskim i ogólnokulturowym Słobożanszczyzny. Nawiasem mówiąc, Inna Walentyniwna wielokrotnie jeździła z dziećmi z obwodu charkowskiego do Kijowa i innych miast Ukrainy podczas realizacji programu „Integracja poprzez dialog”. Zatem kilka egzemplarzy książki „(Nie)dziecięce spojrzenie na wojnę”, które osobiście przekazała bibliotece, stanie się prawdziwym impulsem do twórczości dla współczesnej młodzieży. — Z wielkim wzruszeniem odbieram to, co dzieje się dzisiaj na wschodzie naszego państwa. Historie, o których opowiedzieli nam młodzi autorzy, osobiście bardzo mnie poruszyły. Dlatego mam nadzieję, że pragnienie zajmowania się twórczością u dzieci nie będzie zanikać — opowiedział o swoim niedziecięcym spojrzeniu na wojnę Pawło Fedorow, honorowy gość reprezentujący Charkowską Obwodową Organizację Weteranów ATO. Ważne jest, że dzieci dzisiaj myślą poważnie i po dorosłemu. Jest to zauważalne w nieprawdopodobnych historiach Katii Psariowej, Darii Backo i innych autorów, którzy prostym i zrozumiałym żywym językiem opowiadają nam o realnych ludziach. Mimo młodego wieku, uczestnicy klubu prasowego jako autorzy i obywatele nie są obojętni na aktualne problemy teraźniejszości, podczas otwartego dialogu z czytelnikami dzielą się własnymi przemyśleniami. A także wzywają każdego z nas do bycia bardziej uważnym i tolerancyjnym, zwłaszcza wobec przymusowych przesiedleńców. Ponieważ zasługują oni na uwagę, zrozumienie, wsparcie i pełne szacunku traktowanie. I to nie tylko w takich utworach publicystycznych, ale także w całkiem realnym życiu… Integracja ze słobożańskim akcentem. Ponieważ prezentacja książki jest bezpośrednio związana z wielkoskalowym ogólnoukraińskim projektem „Integracja poprzez dialog”, przypomnę krótką historię wydarzenia. Ten projekt na Ukrainie rozpoczął się jeszcze w 2016 roku przy wsparciu Unii Europejskiej (https://www.novadoba.org.ua). Bezpośrednio nasi autorzy — uczestnicy pozaszkolnej edukacji podstaw dziennikarstwa i twórczości literackiej (uczestnicy kółek z CTDM nr 5 m. Charkowa) dołączyli do „Integracji” pod koniec 2017 roku. Właśnie wtedy przyciągnęło uwagę ogłoszenie o „(Anti)konkursie: (nie)dziecięce spojrzenie na wojnę”. Wielu uczniów zaczęło aktywnie pisać autorskie utwory na ten temat. Selekcja konkursowa na poziomie ogólnoukraińskim nie była łatwa. I wreszcie, w maju 2018 roku, wyszła z druku ta książka, która zawiera 7 rozdziałów na 320 stronach. Czytelnikom po raz pierwszy na Ukrainie zaproponowano osobiste przemyślenia dzieci z różnych zakątków kraju o naszej nowożytnej historii. I o tym, czym stała się dla nich wojna. Zdołamy? Zwyciężymy! Czas antenowy klubu prasowego (ponad godzinę) upłynął zupełnie niezauważalnie zarówno dla prowadzących, jak i dla uczestników dyskusji. Podczas otwartej debaty dzieci i dorośli przekonali się, że dzisiaj nam wszystkim i społeczeństwu ogółem potrzebny jest nieformalny konstruktywny dialog. W tym osobiście przekonałem się podczas komunikacji z publicznością. Szczególne podziękowania za organizację ciekawego i treściwego wydarzenia dla głównej bibliotekarki Charkowskiej Obwodowej Biblioteki dla Dzieci Switłany Mykołajiwny Zahrewskiej, która jako współprowadząca pomagała autorom utrzymywać informację zwrotną z obecnymi. — Takie twórcze spotkanie z autorami i nieformalny dialog bardzo spodobały się naszym uczniom — dzieli się swoimi wrażeniami Ludmyła Susłowa, pedagog Charkowskiej Szkoły Ogólnokształcącej nr 37 m. Charkowa. Chyba na początek warto zwyciężyć w sobie własne stereotypy, bierność, obojętność. Spróbować myśleć nieformalnie i swobodnie wyrażać własną opinię, bronić swojego stanowiska. Tego można nauczyć się podczas takich prezentacji oraz bezpośrednio na zajęciach edukacji pozaszkolnej. Zatem prezentacja książki stała się ciekawym i konstruktywnym dialogiem. Na dobrą pamiątkę o tym twórczym spotkaniu Pawłowi Fedorowowi i Ludmyle Susłowej uroczyście wręczono książkę. A chętnym i nieobojętnym uczniom zaproponowano spróbowanie swoich sił w twórczości. Już 4 lata z rzędu 3 października w Instytucie Filologii KNU im. T. Szewczenki odbywa się spotkanie pamięci cyborga Skelda — Swiatosława Horbenki. Przy imiennej auli, nazwanej na cześć Swiatosława, co roku zbiera się społeczność Uniwersytetu Szewczenki, wśród których dyrektor Instytutu Filologii Hryhorij Semeniuk, zastępcy, wykładowcy, studenci, przedstawiciele Rady Weteranów KNU, wojskowi oraz, oczywiście, rodzice Swiatosława — Serhij Ołeksandrowycz i Łarysa Wiktoriwna. Na zorganizowanym spotkaniu mówił przewodniczący rady weteranów Instytutu Filologii Serhij Janczuk, żołnierz-ochotnik i wykładowca Instytutu Denys Antipow, o głos poprosił także były żołnierz, psycholog Ołeksandr Tkaczenko. Jest on przekonany, że tacy żołnierze jak Skeld to wyjątkowi ludzie, którzy na froncie mówią: „Nie mamy prawa zginąć, bo nie będzie komu bronić Ukrainy”. Głos zabrał także wykładowca wydziału historycznego KNU Ołeksandr Nadtoka, który również w latach 2014—2015 bronił Ukrainy w składzie 79. brygady. Na wiecu-requiem wystąpił również wykładowca języka japońskiego Hiroyuki Egawa, u którego uczył się Swiatosław Horbenko. Wśród obecnych był także amerykański dziennikarz wydania „The Daily Signal” Nolan Peterson. Amerykanin wie, czym jest wojna, gdyż walczył w Iraku, w składzie sił specjalnych. Amerykański reporter napisał artykuł o Swiatosławie Horbence i był on obowiązkowy do przeczytania w amerykańskich szkołach. Jak zauważyła światowa społeczność, historia Skelda to przykład świadomego patriotyzmu i odwagi.
Tłumaczenie maszynowe
Iwan Juszczuk, profesor
1. Najistotniejsza wada ustawy polega na tym, że działa ona wyłącznie w granicach państwowej i komunalnej formy własności. Dowolność językowa w przedsiębiorstwach, zakładach i instytucjach sektora prywatnego, który jest dominujący, niczym nie jest ograniczona. Jakby sektor prywatny był innym państwem, jakby tam nie pracowali obywatele Ukrainy. Kategoryczne żądanie: usunąć we wszystkich artykułach sformułowania „państwowej i komunalnej formy własności”, „państwowe i komunalne”, które ograniczają działanie ustawy i czynią ją ułomną. 2. Gdy mowa o wydawaniu książek, w projekcie ustawy uwzględnia się wyłącznie liczbę tytułów, czyli zrównuje się grubą monografię z reklamową, cienką broszurką. Kategoryczne żądanie: do liczby tytułów dodać: „i ich objętość w arkuszach drukarskich oraz w nakładach”. 3. Objętość prasy w języku państwowym w obiegu na terenie Ukrainy powinna wynosić co najmniej 90%, a nie 50%, jak proponuje projekt ustawy. Każdy obywatel Ukrainy powinien przynajmniej rozumieć język państwowy, jeśli już uważa za upokarzające dla siebie porozumiewanie się nim. Gdy 29 kwietnia 1918 roku do władzy na Ukrainie doszedł hetman Pawło Skoropadski, wszystkie gazety, cała prasa zaczęły ukazywać się w języku ukraińskim. 4. Pełnomocnika ds. ochrony języka państwowego, podobnie jak Pełnomocnika ds. praw człowieka, powinna wybierać Wierchowna Rada Ukrainy w drodze konkursu, a nie ktoś mianować według własnego upodobania. Ma to być nie po prostu pracownik Gabinetu Ministrów, lecz osoba z uprawnieniami ministra. Ponadto kilka drobnych uwag: Artykuł 1, punkt 7 – dopisać na końcu: i są karane zgodnie z ustawą. Artykuł 3. 1. 6) w) na końcu: zgodnie ze standardem językowym. Artykuł 7. Krąg osób zobowiązanych do swobodnego władania językiem państwowym i posługiwania się nim przy wykonywaniu obowiązków służbowych. Artykuł 7. 1. Swobodnie władać językiem państwowym i posługiwać się nim przy wykonywaniu obowiązków służbowych są zobowiązani: Artykuł 12. Wstawić: komend, nauczania, zajęć wychowawczych, innej statutowej i pozastatutowej komunikacji… Artykuł 13. 2. Z obywatelami innych państw i osobami bez obywatelstwa, którzy nie rozumieją języka państwowego… Artykuł 14. Zakończyć: …językiem państwowym lub jednym z oficjalnych języków Unii Europejskiej. Artykuł 17. 8. Językiem pozaszkolnej edukacji oraz pozaszkolnych kulturalno-wychowawczych działań jest język państwowy. Artykuł 20. Usunąć sprzeczność między dziennym a tygodniowym czasem trwania audycji w języku państwowym. Nie napisy, lecz lektor w języku państwowym. Artykuł 22. 4. Państwo wspiera wydawanie i rozpowszechnianie za pośrednictwem państwowych i komunalnych bibliotek oraz sieci księgarń utworów literatury ukraińskiej, zachęca do tłumaczenia i wydawania na język ukraiński literatury obcojęzycznej. Artykuł 23. Dodać: „Mieszanie różnych języków na stronie internetowej jest niedopuszczalne”. Artykuł 24. 2. Dodać: „Zdublowana informacja w innym języku umieszcza się na dole lub po prawej stronie”. Artykuł 26. Zakończyć: Napisy w języku ukraińskim podaje się u góry lub po lewej stronie. Artykuł 27. Usunąć punkt 2.
Szanowni przyjaciele, piszcie o wadach tego Ustawy i przesyłajcie je do redakcji „Słowa Proświty”, jeśli nie jesteście obojętni.
Tłumaczenie maszynowe
Aleksandra KASJANOWA, zdjęcia Walerija POPOWA
W nocy z 2 na 3 października pod lotniskiem w Doniecku odbywała się rotacja naszych obrońców. Wykorzystując sytuację — przegrupowanie naszych żołnierzy — terroryści podstępnie spróbowali zaatakować doniecki port lotniczy. Najpierw rozgromili pierwszy posterunek, wzięli w kleszcze 7 specnazowców, z których dwóch zginęło. 1. rota szturmowa 5. batalionu ODW „Prawy Sektor”, w której służył także Swiatosław, wyciągnęła specnazowców. Wróg nie ustąpił, zaczął ostrzeliwać naszych z czołgów. Odłamek pocisku czołgowego śmiertelnie ranił Swiatosława. Miał zaledwie 19 lat. Jego droga na froncie była krótka, ale stała się przykładem ofiarnej służby Ojczyźnie. Ochotnik Skeld wraz z towarzyszami broni trzymał ukrainione niebo nad tym piekielnym lotniskiem. Był to czas, gdy wyczerpani ukraińscy żołnierze odeszli na rotację, a nowe uzupełnienia, które przybyły bronić terminalu lotniska, jeszcze nie w pełni orientowały się w sytuacji bojowej. Pozostała tylko grupa ochotników, którzy szybko reagowali. Właśnie od tych strasznych wydarzeń 3 października pojawiło się słowo cyborgi. Swiatosław z towarzyszami byli pierwszymi cyborgami.
Tłumaczenie maszynowe
* * *
Kumedny frik Maestro Naftalin
Trzy torby słów z minionego stulecia
Trzy garście wierszy
Tu, w tej chwili
Smutek, dekadencja, metafizyczny splin
I słabnie lampa
Głośna przestrzeń, czas, prawieczny młyn
Miele mączkę siwą
Frik, nie prorok
I nie Gwiazda, piołun
Z edeńskich jabłek białego nalewu
Nie skosztował ani Słowa, ani Wiedzy
I dni jego ścieżki, szlaki, zjawy
Skrzypi natężenie koła Samsary
I biały kąt zwycięża w grze
Nie czarny, siwy. Tak to idzie
Cudze życie w świecie za oknem
On tu i sam, a tam
Swoje prawa w tamtym świecie
Gdzie nigdy i nigdzie
Nie czekają na niego ani przyjaciele, ani listy
W pustej duszy zabrakło mu miejsca
Bezduszna jesień smutno pali liście
I żarzą się obrazy jak światy
A na tych obrazach
Siwy frik jak więzień zaczarowanej wieży
Taki niewczesny i wczorajszy
Młodzieniec, kochanek, piękniś, mężczyzna
* * *
Schnie łza, ale
Nasza miłość nie jest morzem
Nasza miłość jest ziemska
Wyschnie i ona
Bo nie Pa-de-Calais
Dawna, nudna „Love Story”
Dawny trzeci toast
Stojąc, do dna
Jesień rzuca dni
Koralikami przedwiośnia
Jesień jeszcze szeleści
Złotem, złota
Nie jesteśmy z jej rodu
Gdzieś mosiężne trąby Rzymu
Nie serenady
Nie
Sennie trąbią lata
Smutno trąbią
Nie źle
Czarami mandragora
Mój, zaczarowała świat
W stały kwadrat okna
Schnie łza, ale
Nasza miłość nie jest morzem
Nasza miłość jest ziemska
Wyschła i ona
* * *
Obce minione zaszył lombard
Jak as w rękawie
Jesienne ulewy
Milczą o naszym niemożliwym spotkaniu
Płaszczyzny naszych snów rozwiał Kartezjusz
W przestrzeni i czasie
Pustki
W słowach i duszach pełnych
Pustki
Na końcu drogi jesteśmy
Na progu ucieczki
Milczy rozłąka
Bo ona to ty
Razem z tobą
Jesień
Rozmiękło, puszczają dym na biały świat ogniska
I liście odlatują jak strzępy
Do Iraju z nadzieją na ciepło
Tak
Z nadzieją, w oczekiwaniu, przy Adzie
Miłość urodzi się wiosną
I ścieżką
Jak pamięć skrytą
Wrócę
Czekaj, patrz
* * *
Zmierzchało się
Zatem
W suchej pozostałości
Mdła noc
Z tysiąca nocy
I wspomnienie tak nieprawdopodobnie pali
I pisze żałobne dni przez przecinek
Nie wyjść z komy
Lekarze nie są winni
Zapomniany przez Boga na tej ziemi
Zmierzchało się
I słowa były niezłe
Tak jasne i proste
Jak niebo błękitne
Czy jak to
Niewypowiedziane
Kocham
Skazane na los
Jak morze dla statku
Słodkie
Nie pożegnalne
Nie jesienne
Śpij
Jak lalki z szopki betlejemskiej
Nieruchomo
Tak niewzruszenie
I jeszcze niewinnie
Zmierzcha się
I w suchej pozostałości
Mdła noc z nie-twoich nocy
* * *
Szły deszcze, szły
I prowadziły nas
Gdzieś za sobą
W noc
W pozaczasowość
Tu chwila nieodwracalnej hańby
Tak samo nieuchronnie jak szczęście
Tak samo nieunikniona gorycz
Rozłąki, samotności, łzy i dymu
Dymami gorzkną jesienią miasta
Poetą pozłocone dla rymu
Ale złota w zgliszczach nie ma wcale
I słów nie ma na tę ulewę
Cynowieją morze i liman
Tu nieuchronnie będę szczęśliwy
Będę srebrem tyrsy, kowyli
To srebro słowa, echo szczęścia
Szły deszcze, szły
I prowadziły nas
W dzień
W noc
W godzinę
W pozaczasowość
* * *
Milczeli. Czasem brakuje słów
I czarne oko filiżanki kawy
Patrzyło gdzieś ponad głowami
A kruk kuł stal lat chrapliwie
Nie, nie kukułka
Prowadziło ich przez życie cudze, obcych
Od udręki do udręki
Obcym obcych
Tak sobie zapamiętaj
Obcych i szalonych z rozpaczy rozstania
* * *
Nad horyzontem młodości spojrzenie się rozjaśniło
Wiosniało. O jesieni ani słowa
Tam gromada młodziutkich jak ty jesionów
Tam wiśnia białogłowa
Wszystkie kwiaty tej gorącej wiosny
Bezmyślnie kwitły jak nadzieje
A nasi z tobą dorośli synowie
Cieszą się innymi miłościami
A nasza miłość zadławiła się
Czas wszystko rozłożył na półkach
Na drogach życia nie zagląda poziomica
I ani żurawia, ani sikorki
Z tej przeszłości nie przyleci
Do duszy. Płycieją żyły
Nad horyzontem młodości Ty
Z wysoka wciąż lśnisz jak nieimienna chwila
* * *
Żniwa zamieci
I ulewy
Kwietniowych rozbudzonych gromów
Zdawało się: będę szczęśliwy
Z tobą, Krainą Oz
Jak oliwy snów egzotycznych
Moje przemierzały drogi
Spotkała nas pieśń żałosna
Urodziły się pod białym nalewem
Pod zrąbanymi dziadowymi śliwami
W zaklętych latach grzechy
Moje, nie obce, nie bezdomne,
Słodkie, piekielne, gorzkie
I tłumne, zadymione dni powszednie
Przypomniały zwodnicze ścieżki
Pragnień, nieosądzone latarenki
Niewinne, gorące pocałunki
Prowadziły mnie losem. Polu!
Dawno już cię przebrnąłem
A Wszechświat biega w kółko
Wokół gorzkiego Nigdy
Będę
Morza i atole
Szczęśliwym. Do domu, ku ziemi
Na ostrzu róży wiatrów
* * *
Oczy wilgotne.
Udam się wiatrem
Wśród wytwornych pożegnań i milczeń
Sam polecę, nawet łez nie otrę
W ten biały świat ze łzami w oczach
I nie spadnie z niebiańskiej skrzyni
Święty posag użytecznego losu
Cienie drzew na chwiejnym korzeniu
Pobiegną w jesień od lata
A ty, ty,
Która beze mnie nauczyłaś się żyć,
Ty,
Która z burzą się nie nacieszyłaś,
Ucz się wróżyć z jesiennych liści
Głupia, bezwiedna, ptaszyno mała
W tobie i dalej, i los
Lecz niebo dziś wietrzne
Leć, nie leć,
Skrzydła bez nieba,
Komu one są potrzebne
Niebo i wiatr, na łzy
A ty? Trzeba
Nie trzeba
Pożegnalny dar
Ulotne, jesienne skarby złote
Twój w dłoni mojej pocałunek
Czarny ścieg na gładkim haftowaniu
Wietrzne chmury będą szyć koszulę
Będą układać haft nocy i dni
Ptaszyno mała
Łzy wyjadły oczy
Kto ż teraz niebo mi pokaże
* * *
Czterej jeźdźcy, surma, potop
Nie wynurzą się z wiru
Wojna — wojną
Pragnęło się pokoju
I szczęścia pragnęło się, lecz na próżno
Nieśmiertelność. Jesień. Wyschną dni
Zwiędnie marzenie. Dziwny Irij
Na krokwi weźmie szare powszednie dni
I w samotności, bez bliskich
Dusza będzie czekać na chwilę,
Gdy zima potoczy chłód
Z północy
Za widnokrąg
I zamieć zatrąbi tęsknotę.
* * *
Gościuję u cudu
I to nazywam życiem.
Gościuję u słońca
W kwietniowym bzowym bezsenniu.
Promykiem łagodnym
Jedynie mignąłem na pełnym słońcu
Do prawiecznego mroku
Świata bezkształtnych obłędów.
Szukam pieśni w grzesznych, zjełczałych słowach
Na Pastwiskach Mamony, Lilit. Nie Adama, nie Ewy.
Na gościnę czekają żarliwe nocne królowe
I nie ślina ścieka wargami,
Nie krew, lecz słodka chałwa.
Tylko marzenie
Grigri, niewzruszony ozonowy sztandar.
W tym bedlamie toruję sobie drogę na szczyt.
Tu wino cierniowe, nie malinowe,
Wieniec z dzikiej róży.
Gościuję u cudu i nazywam to życiem.
Postazjopskie pojedynki, podłości, intrygi
I z czarnym uchem Biały Bim.
Ceną cieszą się bariga:
Ante, Judasz, przyjaźń, Krym.
Słony pies i skrzynie z tandetą,
Wątpliwa miara przewag.
Zagra karłowatą dramę,
Pyszny głupiec, mag gazu.
Jak z rękawa dziesiątkę z asem
Wyciągnie los va-banque,
To będzie wata w skriepnym brzuchu,
Grzebać własne gówno jak czołg.
I skrzynie pełne pustki
Przebojarzą swój triumf
I grzeszne cele zakonne.
Tłumaczenie maszynowe
Wariata wygonią na pośmiewisko Widmo zielonego sukna Cash Zwycięstwo zwycięstw Odpuści nam grzechy za darmo Nie grzeszny diak A jasny Bóg
Gdzie kraty Katorgi Kajdany Fuks
Czym bez Mowy ten język Bankrutują Marzenia Słowo Księgi Olimp Europa Biały Byk
* * * To choroba Rachuba Bieda Dni chwilowość Ego fotografie Ty Porzucisz mnie za minutę Szarych lat powlecze się stado Wujek Smutek Ich niezmienny pasterz Temu wujkowi kichać na zdjęcie Sto milczeń w bystrym motto Z lamentem stoją na moście Co łączy Teraz i Wtedy Nasze losy Jak pęknięcia w czasie To choroba Nieudacznik Nieudacznikowi Znam Smutek Nas nie porzuci w biedzie
* * * Na niebie Mojry trą kaszę Im też obrzydła rtęciowa mgła Kłębi się srebrny pył Na złość bocianowi i szpakowi Taka wiosna Zimne sny Jeszcze nie obudziły się z grudniów Słodkich marzeń Nudnych dni powszednich Co wziąć z niej Z wiosny Co wziąć z marca Z owych Zjedzonych przez mole pamiętników Gdzie romansów poranki piwne Ten chłód zmuszeni nieść Co wziąć z dni Z owych nocy Gdzie ty Już innemu należysz Gdzie wiatr Jak trębacz na wieży W trwogę tęsknotą płynie Gdzie ty Beze mnie I wiosna Jeszcze przy zimie Jak Sandrilliona Niewolnica Wzgardzona madonna Zero Energia Fermiego Ten śnieg Randka w ciemno I świat pod lodem Jak pod lakierem Na niebie Mojry trą kaszę Im też obrzydła rtęciowa mgła
* * * Nie jesteśmy bajkami Jesteśmy szalonymi mitami I nasze dusze zamieszkuje noc Za szczęście żyć Weźmie łzą celnik
Ten celnik Z piekielnych zaświatów I rozepnie Nie wierząc w bezgrzeszność Wszystkie znaki naszych oszalałych dni Od szeptu echa do krzyku ciszy Za rozum co w miłości oszalał Sny rozpyli na drzeworyty Gdzie obok naszych nie znaleźć twarzy Nie jesteśmy bajkami Jesteśmy szalonymi mitami Jesteśmy wróżbą piekielnych zaświatów
* * * Już skrzypce łkają bezsennością W cztery napięte żyły Czoło chłodzi parapet To miasto Stało mi się obce Lacuna Najazdu lawiny Upadły w puste zaświaty Lecz ciągnie mnie pępowina Wstecz W przeszłość stulecia Gdzie w przyjaciołach jeszcze wrogowie Lato Jeszcze słoneczne i niezgłębione Tam jesień ogniem popielić Jeszcze nie doleciała do mnie Tam wiatr Wróży nad brukiem Szuka ścieżek do Bianki Jeszcze wiersze nie wyszły drukiem Jeszcze pieśń krótka jak tanka Tę szarość Pomnożyć przez białe Bezduszna agonia śniegu Nudna niedoczytana książka To miasto Stało mi się obce
* * * Szeptem cicho licho za oknem Milczy Milczy Milczy I znów szepcze Tak chytrze Snem pełznie do mnie z nocy I zasypia obok Nie winem Napoi nas ostatnia letnia noc A złotem jesiennego nalewu Rozczochra mgły grzywę siwą Nudny pejzaż Banalność Nawyk Kicz A my Statyści W tym dziwnym kinie Gdzie deszcz samotny wygony depcze I ktoś szepcze z nocy za oknem Milczy Milczy Milczy I znów szepcze
* * * Dobrej nocy kochana Młodym tak słodko się śpi Gęstnieje bursztynem żywica Lata przędą arkana Wieczność czaruje nad kołem Tańca A przemijalność Tęskni nocami za bytem Smutkiem sowiego solo Wszechświat zamarz i tęcz Sen twój teraz zamieszkuje Cichną Miasta i tramwaje Muzykanci i konokrady Niebo i ręce w czekaniu Gdzie żuraw Gdzie sikorka Młodym tak słodko się śpi Dobrej nocy Kochana m. Kropywnycki
— „Kobietą, która ceni siebie, mimowolnie cenią wszyscy wokół”. Jak do tego doszłaś? — Zobaczyłam, że jeśli kobieta się ceni, wtedy ją uwielbiają. Jeśli kobieta ceni swoich bliskich bardziej niż samą siebie, wtedy nie jest zbyt szanowana i nie za bardzo się z nią liczą. — „Im więcej zbierało się miesięcy rozłąki, tym większy stawał się jego niepokój przed spotkaniem z porzuconym gniazdem”. Czy często wspominasz rodzinne gniazdo? — Tak, bardzo często we śnie przebywam w swoim rodzinnym gnieździe. I kiedy się obudzę, dziwię się, dlaczego ja tam jestem. Śnią mi się Mama i Tata. Moim zdaniem, to na zawsze. — „Wnikać w subtelności kobiecej logiki i skrywanych antypatii było ponad jego siły”. Komu trudniej wnikać w subtelności logiki płci przeciwnej — kobietom czy mężczyznom? — Mężczyznom, bo oni są bardziej jednoznaczni, a kobiety — bardziej złożone. Kobiety potrzebują uwagi, szacunku, chcą, żeby je po prostu ceniono. Mężczyźni przeważnie są egoistami. — „Ona często się denerwowała, była niezadowolona z niego, z siebie, a czasami ze wszystkiego na świecie”. Kto z kogo jest bardziej niezadowolony — Ona z Niego czy odwrotnie? — Wydaje mi się, że wzajemnie, bo żyją w różnych światach. A kobiety się nie poddają. Mężczyźni zaś nie rozumieją, że Ona — to też człowiek. Ja jestem za równouprawnionymi relacjami. Ale one są możliwe tylko między dwojgiem równouprawnionych ludzi. — „Za taką naturę nałożyłbym poważną grzywnę — za mącenie w męskich sercach”. Kto jest winny temu mąceniu? Na kogo nałożyć grzywnę? — Trzeba dziękować Panu Bogu za piękne stworzenia. Te piękne kobiety mącą w męskich sercach i zbijają mężczyzn z tropu. I siebie — też! — Bliskie, bardzo bliskie relacje dwojga — to dobrze czy katastrofa? — Jeśli jedne relacje mogą zrujnować inne, to są to wielkie znaki zapytania. — „Mężczyźni oglądali się za nią, tak samo, jak i kobiety, które ona drażniła”. Dlaczego kobieta drażni kobietę? — To, niestety, banalna zazdrość. Ale trzeba mieć dobrą duszę, żeby nie ulegać. Jeśli wibracje duszy są wysokie, to kobieta kobietę postrzega pozytywnie, a jeśli odwrotnie, to piękna kobieta może drażnić. U mnie piękne kobiety nie wywołują negatywnych emocji. — „My bardzo mało wiemy o sobie, uwierzcie”. A gdybyśmy wiedzieli więcej — żyłoby się lepiej? — Nie byłoby lepiej, ale mielibyśmy jakieś wyjaśnienie — może byłoby bardziej zrozumiałe. Z punktu widzenia „kosmosu”, może dla człowieka to jakieś wybawienie. Więc gdyby wiedziała to, to może byłoby lżej. — „Mówią, że wszystkie kobiety jednakowo reagują na niepowodzenia mężczyzn — odwracają się od nich”. To co nam, mężczyznom, robić? — Mężczyźni także nie lubią, kiedy kobietom coś się nie udaje. Niestety, wszyscy kochają zwycięzców. — „Im gorzej żyjemy, tym bardziej mnoży się wszelkiej maści oszustów. Myśleliśmy, że po Euromajdanie trafimy do raju, a znaleźliśmy się w piekle jeszcze straszniejszym, niż byliśmy”. To dlaczego Majdan nie zmienił systemu społecznego? — Bo ludzie pozostali ci sami — z zgniłymi duszami i wielkimi apetytami. Ci, którzy są u władzy. A ci, którzy są coś warci — znaleźli się na dole. Im do władzy, jak do nieba piechotą… — „Wróg zwiększał na okupowanych terytoriach liczbę sprzętu i żywej siły”. Czy mogliśmy w 1991 roku, na przykład, myśleć, że Rosja napadnie na Ukrainę? Dlaczego tak się stało? — Ja wtedy jeszcze po prostu nie czułam agresywności sąsiada. Myślałam, że już jesteśmy wolni od niego na wieki. To, że wróg napadł na Gruzję w 2008 roku, jakoś nas nie poruszyło… A ogólnie wojny w XXI wieku — to dzikość. Już ludzie niby bardziej cywilizowani, powinni żyć wyższymi interesami, niż pragnieniem wyrwania cudzego. — „I dlaczego to człowiek zatrzymuje się na świecie, kiedy już nie otrzymuje od niego żadnej przyjemności?” Nadio, dlaczego? — Nie wiem. Pewnie jeszcze nie poczuła czarów Ziemi. — „Nasze życie — to nasze krzyże, a nie święta”. To czego jednak jest więcej — krzyży czy świąt? — Jak u kogo. Ludzie różnie przeżywają własne życie. Dwóch podobnych nie ma. Każdy przeżywa to, co mu trzeba — jako pokutę za grzechy z poprzednich żyć… — „…bo dobrze zrozumiała, że liczyć na męską wierność czy oddanie nie warto”. A na kobiecą — warto? — Tutaj nie ma jednej zasady. W tej sytuacji moja bohaterka rozumiała właśnie tak. Ogólnie każdy człowiek szuka sobie takiej przystani w życiu. Kobiety są bardziej ofiarne i służą nawet wtedy, kiedy tego nie cenią. — „Wszyscy my niedostaliśmy szczęścia w życiu, wszyscy w jakimś planie jesteśmy bankrutami”. A jak byś zdefiniowała swoje szczęście? — Każdy ma swoje. Żeby człowiekowi było w duszy komfortowo, żeby go rozumieli i robili kroki naprzeciw — to największe dobro dla kobiety. — „Żółte liście przydrożnych drzew i jego okoliczne rozsypy na ziemi zlewały się ze złotem słońca i obejmowały z błękitem nieba, tworząc zdumiewające piękno”. Czy lirycznemu bohaterowi zdarzało się często to widzieć? — Przynajmniej ja widzę często takie piękno, którego nie da się opisać słowami. — „Wnikać w subtelności kobiecej logiki i skrywanych antypatii było ponad jego siły”. Czy ktoś na świecie zdołał (umiał) wejść w subtelności kobiecej logiki? — Chyba ten, kto bardzo chciał. — „Obudzić się w rodzinnym domu było niezwykle i radośnie”. Pamiętasz do dziś, jak było kiedyś w rodzinnym domu — w minionych, dawno minionych latach? — Stale. Nawet chciałabym wrócić w tę aurę — chociaż na krótki czas. Od rodzinnego domu nigdy nie będziemy wolni. — „Mężczyznę tworzą jego lata, one pracują na jego korzyść”. Ty jako autorka również jesteś przekonana o tym? — To jest myśl mojego bohatera. Każdy rok ma swój urok. I nie każdemu dane jest błogosławieństwo czy szczęście dożyć do jakiegoś wieku. — „Kiedy wywietrzeją uczucia, pozostaje wrogość i chłodna kalkulacja”. I jak długo ta wrogość może trwać? — Ile komu już zapisano. — „Kocham, oczywiście, kocham, tylko — dobrą i łagodną, a nie kłującą i złą”. Ile czasu kobieta może być przepełniona którąś z tych emocji? — Dopóki ją kochają, ona jest dobra i łagodna. — „— Och, kobiety! Wy nie możecie bez problemów! Najpierw tworzycie je, a potem zamartwiacie się nimi”. Zatem, Nadio, dlaczego wy, kobiety, nie możecie bez problemów? — Dlatego, że mężczyźni tych problemów nie widzą. I te problemy rozwiązują kobiety. Zamiast posłowia. „Na koniec chcę powiedzieć, że bardzo szczycę się przynależnością do ukraińskiego narodu, który dla mnie — jest najlepszy na świecie. Ukraińcy są miłujący pokój i pracowici. Niestety, na los naszego narodu przypadło tyle smutku i prób, ile, chyba, nie dostało się nikomu innemu. Jak pisał kiedyś Ołeksandr Dowżenko, we wszystkim winne jest nasze położenie geograficzne, umiarkowany klimat, czarnoziem i pracowity naród. Właśnie dlatego zawsze byliśmy łakomym kąskiem dla różnorodnych zdobywców… Uważają, że naród, w którym wytępiono tyle puli genowej, jest skazany na zagładę, ale my przetrwaliśmy, zrodziliśmy wiele talentów, uczonych i znowuż — świadomych Ukraińców. Naród, który przetrwał po tylu próbach, zasługuje na pokłon”. (Nadia Kowalyk. Siła słowa). Rozmawiał Bohdan ZALIZNIAK, kierownik centrum prasowego dziennikarstwa naukowego ZNC NANU i MONU, członek NSPU i NSŻU
Przeczytawszy zbiór opowiadań i powieści „Pokusa” Nadiji Kowalyk, znanej ukraińskiej pisarki, która mieszka i tworzy we Lwowie, postanowiłem przeprowadzić z pisarką wywiad na podstawie myśli, twierdzeń i przekonań wyrażonych przez bohaterów literackich zbioru. Po wywiadzie zapytałem Nadiję: „Czy myślałaś kiedyś nad tym, że Twoje imię — Nadija — da Ci nadzieję na ważne, ciekawe, utalentowane poznanie życia i świata?”. Nadija odpowiedziała: „Miałam przeczucie, że zostanę pisarką, ale nie wiązałam tego z imieniem Nadija. Ludzie o imieniu Nadija są tylko nadzieją dla innych, a nie dla siebie”. Zatem, szanowni czytelnicy, proszę zapoznać się z twórczością pisarki z nadzieją, że przypadnie wam do gustu. Co poczujecie, czytając ten wywiad, jak Nadija Kowalyk zrealizowała swoją młodzieńczą Nadiję w swojej „Pokusie”. I nie tylko w tej książce.
Tłumaczenie maszynowe
Mykoła HRYŃ, członek Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy, laureat literacko-artystycznej nagrody im. P. Kulisza, rejon bobrowicki, obwód czernihowski. Zakończenie. Początek w nr 41 z 2018 r. Kułaczki ze wsi Petriwka Marijko Hanna Jow. oraz Chomienko Chrystia Stepan. (których mężowie zostali wysłani poza granice USRR), ścinały w kołchozie kłosy. Złapano je, a sprawę przekazano do sądu. 21 lipca wyjazdowa sesja bobrowickiego sądu ludowego skazała te kułaczki na 5 lat łagru każdą z pozbawieniem praw obywatelskich na dwa lata (nr 72). W kozaczańskim kołchozie imienia Ordżonikidzego stoi na polu pszenica w kopach, której ziarno przeznaczono na nasiona. Ostatnio nie wiadomo kto obciął kłosy z pięciu półkopków. Zarząd kołchozu nawet nie myśli ustalać, kto ścinał kłosy i pociągnąć go do odpowiedzialności. W tym samym czasie kołchoźników i kierowników gospodarstw, którzy stawiali dopiero pierwsze kroki, łamią przez kolano i żądają oddania ostatnich ziaren materiału siewnego. „Nie mamy materiału siewnego, sami siedzimy głodni” — krzyczał na zebraniu kołchozu „Czerwony komunard” wsi Swydoweć Serhij Kramarczuk i zrywał zbiór nasion wśród członków kołchozu” (nr 29, 1933 r.). To jedyna notatka w gazecie rejonowej z tamtych złowieszczych lat, gdzie choćby pobieżnie powiedziano, że ludzie siedzą głodni. Aby wzmocnić represje przeciwko rolnikom oraz sektorowi kolektywnemu i indywidualnemu, władza w tamtych latach wprowadza czarne listy rad wiejskich, które „zbrodniczo zrywają zbiór materiału siewnego w sektorze indywidualnym”. Pierwsza lista zawiera aż 17 rad wiejskich, a wśród nich radę z mojej wsi Kozackie (nr 30, 1933 r.). Zauważę, że planu nie zrywały dwie, trzy czy nawet pięć rad, a 17. To zdecydowana większość rad rejonu. Taka masowość wyjaśnia się prosto: wszystko, co można było zabrać ludziom, już wygrzebali aktywiści i brygady uderzeniowe. Nie poprawiły się sprawy także w kolejnych miesiącach. We wrześniu, na przykład, 11 rad wiejskich rejonu nagrodzono zgrzebnym sztandarem i wpisano na czarną tablicę. W ciągu pięciu dni grudnia żadna wieś rejonu nie wykonała swoich dziennych i pięciodniowych zadań. Gazeta znów wzywa do złamania oporu kułaka i wykonania planu skupu zboża. Władzy rejonowej już nie wystarcza „czarna tablica” i zgrzebne sztandary. Wprowadza w gazecie rubrykę „sąd czerwony”, pod którą żądają „bezwzględnej kary dla zrywających skup zboża”. W numerze gazety rejonowej z 8 lutego 1933 roku żąda ona takiej kary dla stajennego kołchozu „Nowe życie” z Kozackiego, Todosia Feniuka, który „jadąc po paszę, zabił konia”. Trudno uwierzyć w to, że go zabił. Najprawdopodobniej koń padł z głodu, wszak bydła w nowych kołchozach nie było czym karmić, nie mówiąc już o „kułackiej racji ziarna”, którą obiecywano dla koni. 12 sierpnia 1932 roku bobrowicka gazeta rejonowa „Za pełną kolektywizację” drukuje telefonogram przewodniczącego RKW Sydorowa do wszystkich rad wiejskich i pełnomocników komitetu wykonawczego. Bije w nim na alarm, że sierpniowe zadanie skupu zboża jest zrywane. Pod osobistą odpowiedzialność zaleca się przyspieszyć skup zboża w kołchozach i wśród kontraktantów. Trzecim punktem żąda się ograniczenia przemiału ziarna do 8 kilogramów na osobę miesięcznie i można to robić tylko za zaświadczeniami rad wiejskich. Od tego czasu zakazano sprzedaży chleba na bazarach. Ten telefonogram nie przynosi pozytywnych rezultatów. Po kilku numerach gazeta pisze, że za pierwszą połowę sierpnia sektor kołchoźny wykonał swoje miesięczne zadanie tylko w 2,1%, zdając 381 centnarów ziarna przy planie 18 tysięcy centnarów. Gazeta od razu wyciąga wymowny wniosek o tym, „że zarządy kołchozów weszły na otwartą kułacką drogę i w ten sposób zrywają skup zboża” (tamże, nr 68). A jeszcze po jednym numerze gazeta drukuje artykuł „O bolszewicką, wzorową walkę o chleb”. Tutaj o linię antypartyjną oskarżają kierownictwo rejonu, które rzekomo spasowało przed trudnościami, przed oporem kułaków i oportunistów, stoczyło się do obozu wrogów klasowych, bo zorganizowało kułacką dyskusję przeciwko wykonaniu planu skupu zboża. Za to postanowieniem komitetu obwodowego partii 17 sierpnia sekretarza Bobrowickiego komitetu rejonowego partii Zakopajłę usunięto z szeregów partii, zwolniono z pracy kierownika wydziału organizacyjnego RPK Matwijenkę z zakazem zajmowania odpowiedzialnych stanowisk. Biuro komitetu obwodowego partii również zwolniło z pracy i ogłosiło surową naganę przewodniczącemu rady związków zawodowych rejonu Martyniukowi. Artykuł kończy się gniewnymi wezwaniami, że na najmniejszą próbę złagodzenia skupu zboża zostanie udzielona zdecydowana odpowiedź. Pobłażaniu zaś wyzyskiwaczom zostanie położony kres druzgocącym uderzeniem i żadnego odwrotu w walce o chleb być nie może (nr 70). Śladem partyjnych bonzów pod rozdzielnik trafili też ich młodsi pomocnicy z komsomołu. W następnym numerze gazeta rejonowa pisze, że sekretarz komitetu rejonowego LKSMU Łysenko wysłał dyrektywę do wszystkich komórek, w której nie tylko nie daje nic konkretnego w sprawie organizacji skupu zboża, ale stawia się na drodze kierowania organizacji rejonowej LKSMU przeciwko planowi skupu chleba. Sekretarz komitetu rejonowego komsomołu tow. Łysenko proponuje komórkom KSM… sprawdzić realność narzuconych planów skupu zboża dla wsi, kołchozów… Z tego antypartyjnego postanowienia, mówi się dalej w publikacji, można poznać oblicze tow. Łysenki jako oportunisty najgorszego gatunku, któremu partia powierzyła kierowanie i ideologiczne wychowywanie robotniczo-kołchoźnej oraz biedniacko-średniackiej młodzieży (nr 70). Oczywiście, Łysenkę zwolniono z pracy i ogłoszono mu surową naganę. Na sierpniowym połączonym nadzwyczajnym plenum RPK i
RKK ukarał także innych kierowników rejonu, którzy w „różnych formach występowali przeciwko planowi skupu zboża, dezorganizowali masy pracujące w walce o chleb i tym samym lali wodę na młyn kułaka”. Połączone plenum podjęło decyzję o wykonaniu planu do 28 sierpnia. „Tego musimy dopiąć za wszelką cenę” – tak kończy się uchwała plenum (nr 70). Jak wiemy teraz, cena takiej decyzji była dość wysoka — setki, tysiące ofiar śmierci głodowej. W sumie zaś, według szacunków ekspertów i badaczy, na Ukrainie śmiercią głodową zmarło do dziesięciu milionów osób. Zastanówmy się: komunistyczny totalitarny reżim Stalina zniszczył prawie dziesięć milionów Ukraińców. A teraz jeszcze niektórzy nabierają bezczelności, by zaprzeczać, że nie był to ludobójstwo narodu. Jakby nie było prawdziwych egipskich piramid smutku i męki na żyznych czarnoziemach Ukrainy, o których nie pozwalano ani mówić, ani pisać przez ponad pół wieku. Swoją drogą, ta czystka kadrowa w sierpniu 1932 roku, oskarżenie ludzi, którzy widzieli skutki stalinowskiego terroru i którzy próbowali mu się przeciwstawić, nie wpłynęła na wykonanie planu skupu zboża na Bobrowiszczyźnie. Przez pierwsze trzy pięciodniówki sierpnia został on wykonany w 0,9%. Piątego września na biurze komitetu rejonowego partii stwierdzono, że sierpniowy plan skupu zboża został zerwany. Na 5 września roczne zadanie wykonano tylko w 8%. W Kozackim z sektora indywidualnego na 5 września wpłynęło 4 z 1200 centnarów rocznego zadania. To 0,3% zadania. Nie były błyskotliwe także wskaźniki rejonowe. Z rocznego zadania 79614 oddano 848 centnarów ziarna. To — 1,06% (nr 86). Jeśli opór „kułaków”, według słów przedstawicieli ówczesnej władzy, trzeba było łamać, to z wielu kołchozowych spichlerzy już wymieciono wszystko do czysta. Do dnia przewrotu październikowego gazeta rejonowa drukuje „czerwoną listę kołchozów, które wykonały roczny plan skupu zboża”. Jest ich 12. Listę tę otwiera weprycki kołchoz „Czerwona Hromada”. Tutaj zadanie wykonano w 120% (nr 106). — Kołchoz „Nasze życie” z Kozackiego też raportował o stuprocentowym wykonaniu planu oddania chleba. Choć inna artel „Pierwszy Maja” i nie weszła na tę listę, — opowiadali mi, wspominając tamte straszne dni czarnych żniw, starzy mieszkańcy wsi. — Ale śmierć głodowa wymachiwała kosą na terytoriach obu kołchozów. Rozmachowi głodu sprzyjało i to, że brygady uderzeniowe i aktywiści zabierali nie tylko ziarno. Współmieszkańcy opowiadali, że bezlitośnie wygrzebywali węzełki z nasionami warzyw, makiem, fasolą, makuchą, burakami pastewnymi… Przez to u wielu chłopów wiosną 33-go pozostały nieobsiane ogrody. Nie wystarczało nawet podstawowego chłopskiego pożywienia — ziemniaków. Z chlewów zniknęły kury, gęsi, kaczki… Ratowały jedynie podrywki w Szaramasie oraz okolicznych jeziorach i bagnach… W martyrologium, opublikowanym w Narodowej księdze pamięci ofiar Hołodomoru 1932—1933 lat, wpisane są nazwiska ponad sześciuset moich współmieszkańców, którzy zmarli z głodu w tamtych strasznych latach. Jednak z uwzględnieniem skali hołodomoru, który panował w sąsiednich wsiach, opowieści do niedawna żywych świadków tamtej tragedii można uznać, że to martyrologium kozaczczan jest niepełne. Przecież ludzie umierali już na początku 1932 roku i w zapisach o zgonie nie pisano, że zmarł z głodu. Umierali i tak zwani kułacy, i wczorajsi parobkowie, których nowa władza obiecywała uczynić najszczęśliwszymi na świecie. Na te obietnice moi ziomkowie odpowiadali wtedy twórczością ludową. Wiejscy starzy mieszkańcy wspominali, że najpopularniejszymi były przysłowia: „Na kantorze sierp i młot, a w chatach — śmierć i głód”, „Ojciec w SOZ-ie, matka — w SOZ-ie, a głodne dzieci łażą po drodze”, „Żyto oraz pszenica poszły za granicę, jęczmień i owies — na MTS”.
a kukurydzę i buraki jemy my – kołchoźnicy-głupcy”. Po cichu śpiewano też takie przyśpiewki: Nie ma chleba, nie ma słoniny – A na chacie jeden snop, Tylko kino i przedstawienie. W radzie wiejskiej mówią, że kułak. Przyznajcie, to był śmiech przez łzy. Ale taką już naturę mają moi ziomkowie, potomkowie sławnych kozaków zaporoskich: wszystko przyjmować z humorem. Zresztą, ten ostatni snop na chacie trzeba było rzeczywiście zdejmować, siekać go na sieczkę, zaparzać dla zmęczonej głodem krowiny-żywicielki i wybawicielki rodziny. O tym i o wielu innych rzeczach, które na zawsze wryły się w pamięć, opowiadała mi mieszkanka wsi Jewdokija Fedoriwna Synenko, urodzona w 1927 roku. Według jej słów, rodzoną siostrą jej ojca była Ołena, żona mieszkańca wsi Jakiwa Soroki. To była pracowita rodzina. Mieli ziemię, solidne gospodarstwo. A do tego sześcioro małych dzieci: trzech chłopców i trzy dziewczynki. Najmłodsza dziewczynka urodziła się w 1928 roku. I oto na początku 30. roku w wiosce organizowano kołchoz. Jakiw Soroka nie zgodził się do niego wstąpić. Od razu zapisano go do wrogów nowej władzy. Przyjechał „woronok” i mężczyznę zabrano bez sądu i śledztwa. Rodzinę wyrzucono z chaty. Odzież, dobytek wywieziono do kołchozowego budynku i zrzucono na kupę z innymi rzeczami takich samych rozkułaczonych. Dzieci, jak to kiedyś pisał Taras Szewczenko, rozpełzły się jak myszy między ludźmi. Hanna wyszła za mąż za chłopaka z rodziny Feniuków, który mieszkał po drugiej stronie drogi. Iwan i Mychajło poszli dziesięć kilometrów dalej do Petriwki do krewnych. Ale potem wrócili. I oto ojcu Jewdokiji Fedoriwny dają w kołchozie nakaz, by wiózł podwodą na stację kolejową w Bobrowyci rodzoną siostrę z dziećmi do wysyłki na zesłanie do Wołogdy, bo władza wysyła ich ze wsi. Postanowili, że Ołena powinna się ukryć, a dzieci samych nie wyślą. Tak też zrobili. Ale gdzie tam! Zmusili, by wieźć same dzieci. Zawinęli je w płótna, złożyli w tobołek jakieś tam jedzenie. I w drogę. Trzeba było zostawić je między obcymi ludźmi w wagonie towarowym. Serce Ołeny nie wytrzymało i następnego ranka poszła do Bobrowyci, a to prawie 30 kilometrów. Na szczęście eszelonu jeszcze nie wysłali i ona z dziećmi pojechała do Wołogdy. Przeżyli tam w nędzy i chłodzie dwa lata. Na trzeci – postanowili uciekać do domu. Wyszli z tajgi wczesną wiosną, a do Kozackiego dotarli późną jesienią. Co było w drodze, lepiej nie pytać i nie opowiadać… Przyszła Ołena z czwórką dzieci do chaty brata, a tu głód w rozkwicie. Sami nie mają co jeść, bo rodzina niemała. Ale dzielili się wszystkim. Szczaw rwali na brzegach, łowili kijanki i ryby, wyrywali na bagnie ptasie gniazda, żołędzie pod dębami wygrzebywali z ziemi. Wiedzieli, jeśli świnie je jedzą, to i ludziom można. Ale głód coraz mocniej deptał po piętach. Starsi postanowili iść na służbę. Robili wszystko, na co starczało sił. Sonię umieszczono w patronacie w Nowym Bykowie. Ale tam też było głodno. I wtedy rodzice dowiedzieli się od ludzi, że takie dzieci „kukułką” wiozą do Kobyszczy i tam zostawiają je na dworcu na pastwę losu. Ze łzami w oczach tak właśnie zrobili. Na szczęście dziewczynkę przygarnęli makarenkowcy. Wywieźli do domu dziecka we wsi Sosnycia w rejonie Rokytniańskim na Kijowszczyźnie. Sonia dorastała tam i przeżyła. Była pracowitą dziewczynką i zabrała ją do siebie do domu kucharka. Z czasem Sonia ukończyła szkołę zawodową i wyszła za mąż za sąsiedzkiego chłopaka-inwalidę. Już po II wojnie światowej Sonię odnalazł brat Iwan, który mieszkał w Petriwce. Sonia też pisała do wszystkich instancji, żeby znaleźć krewnych. Ale wspomnienia dzieciństwa były dość skąpe dla poszukiwań. Wreszcie, w 1957 roku, prawie ćwierć wieku po rozłące, w Kozackim doszło do ich długo oczekiwanego spotkania. Nad rodzonym bratem ojca Jewdokiji Fedoriwny, Iwanem Charsiką, władza urządziła pokazowy sąd. Za to, że nie odwiózł do kołchozu trzech centnarów buraków ze swojego pola. „Nasz ojciec wtedy odwiózł i prosił, żeby brat tak zrobił – opowiadała. – Ale brat nie posłuchał. Nas władza nie ruszyła”. „Trójka” zasiadała za stołem, nakrytym czerwonym suknem. Brygadziści zgonili na sąd niemal całą wieś. Wysłali go do więzienia Łukianowskiego w Kijowie. Razem z mieszkańcem wsi Hnatem Borcem stamtąd uciekł. Złapali i dali
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
„surowego rygoru”. Właśnie rozpoczął się głód, zmarł w więzieniu. Przed śmiercią rodzina otrzymała od niego list: prosił, by przysłać choćby obierki z ziemniaków, bo już nawet zapachu gotowanych bulw nie pamięta. Nie przeżyła głodu także jego żona z dwojgiem małych dzieci. Został sam mały Mychajłyk, umieszczono go w ochronce. Jewdokija Fedoriwna opowiedziała jeszcze jedną tragiczną kartę z życia mieszkańców wsi w latach głodu lat 30. Ludzie wtedy umierali codziennie. Czasami całymi rodzinami. I to prawda, że w jednym grobie chowano po dziesięć osób. Chowano czy to półżywych, czy to półumarłych. Żeby drugi raz nie jechać po nieboszczyka do tej chaty. A i żeby dołu nie kopać. Kopacze, których wyznaczał kołchoz, też mieli niewiele sił. W kołchozie za taką pracę dawali tylko kociołek pomyj. A w domu też nie było co jeść… — To nieprawda, że wieśniacy wtedy sabotowali oddawanie zboża państwu — opowiadał mi inny mieszkaniec wsi, Mykoła Iwanowycz Burzak, urodzony w 1925 roku. — Po prostu nie było czego oddawać, a co można było zabrać, wszystko wygrzebali. Ludzie widzieli nieuchronność głodu i pragnęli ukryć choć trochę zboża czy innych produktów spożywczych. Wtedy w każdej wiejskiej chacie od pieca zaczynała się długa leżanka z grubych desek. Otóż moja mama, Marija Tymofiwna, pod nimi w glinianej podłodze wykopała dół i ukryła tam dwa worki zboża. Przecież miała na rękach troje małoletnich dzieci — mnie oraz moje siostrzyczki Halę i Olę. Ale mama miała nieostrożność wyrzucić świeżą ziemię na ulicę. Zobaczył ją brygadzista Owsij Feniuk i pobiegł zgłosić to do rady wiejskiej. Wkrótce razem z nim przyszli członkowie brygady ściągającej zboże Andrij Kobyzkyj i Opanas Onysymowycz Harsika. Oczywiście zboże znaleźli i skonfiskowali. Na szczęście mama i cała trójka dzieci przeżyli te głodne czasy. Ale w 1933 roku z niedożywienia zmarł nasz ojciec oraz jeszcze ośmiu krewnych w linii mamy i taty. A wiecie, w dzieciństwie bardzo lubiłem słuchać kukania kukułki i liczyć, ile lat uda mi się przeżyć. Wiele ich żyło w naszych brzegach między Burzakiwką a Moroziwką. A oto tego tragicznego lata 33 roku ich przekrzykiwania prawie nie było słychać… „Nie wróży to nic dobrego” — wciąż powtarzała moja mama… — Masowe głodowanie w Kozackim rozpoczęło się pod koniec 1931 roku — wspominała Hanna Handża, urodzona w 1920 roku. — Przez 22 miesiące ludzie puchli, męczyli się, cierpieli i umierali. Miałam wtedy 12 lat i wszystko to dobrze pamiętam. Rwaliśmy pokrzywę, chodziliśmy kraść wysłodki do Nowobykiwskiej cukrowni. Rodziców zmuszano do zapisywania się do kołchozu. Odmówili. Wtedy przyjechała do nas zgraja grabieżców. Okradli do nitki. Ale tego wydawało im się za mało. Zaczęli nas wysiedlać z chaty. Zrozpaczona z bezsilności i rozpaczy matka chciała wrzucić do studni młodsze dzieci. I wtedy w jednym z członków brygady obudziło się sumienie. Pamiętam, powiedział, żeby ją powstrzymali, bo za to będą odpowiadać. Jednak z rodziny żywa zostałam tylko ja. Mieszkaliśmy wtedy niedaleko cmentarza. Na niego codziennie wozem wozili trupy. Bez trumien, niczym zwierzęta, wrzucali do dołów. Kiedy przysypali ziemią, a kiedy i tak zostawiali. Niektóre trupy tak i rozkładały się pod słońcem…
Tłumaczenie maszynowe
Pyrrusowe zwycięstwo bolszewików nad własnym narodem dobitnie ukazało zgubność polityki rolnej, którą prowadziła władza radziecka wobec naszego pracowitego chłopstwa. W warunkach głodu, upadku gospodarczego, nieładu i samowoli kolektywizacji w obwodzie nie udało się zakończyć nawet w 1934 roku. Według danych archiwum obwodowego, na czerwiec tamtego roku na Czernihowszczyźnie uspołeczniono nieco ponad 70% gospodarstw chłopskich i 77% powierzchni zasiewów. Ówczesna władza wydawała te wskaźniki za nie lada sukcesy i zwycięstwo kołchozowego ustroju oraz socjalizmu. Ale nawet te liczby wydają się wątpliwe w porównaniu z licznymi ofiarami w ludziach oraz zniszczeniem duchowych i materialnych fundamentów naszej rolniczej i pracowitej wsi. Jeśli chodzi o indywidualne prowadzenie gospodarstwa, to tak zwani „indusi” w moim rodzinnym Kozackim gospodarowali nawet po II wojnie światowej. Ich nadal haniebnie prześladowała władza. W kwietniu 1947 roku komitet wykonawczy Kozackiej rady wiejskiej rozpatrywał wniosek Ołeny Juchymiwny Soroki, aby przydzielono jej ogród. Lecz okazała się ona indywidualną rolniczką i komitet wykonawczy odpowiedział, że przy radzie wiejskiej nie ma funduszu ziemi i nie ma możliwości przydzielenia jej ogrodu. Choć na tym samym posiedzeniu rozpatrywano wniosek Wasyla Juchymowycza Naumowego i jemu wydzielono ziemię, bo pracuje w kołchozie „Pierwsze Maja”, chociaż matka i córka prowadzą indywidualne gospodarstwo (Państwowe Archiwum Obwodu Czernihowskiego, f. R-7624, op. 1, s. 2, ark. 15). Niech i pośrednio, ale na tym samym posiedzeniu wspomniano o głodzie z 1933 roku. Stało się to podczas rozpatrywania wniosku Petra Hnatowycza Borcia (syna tego Borcia, który uciekał z więzienia Łukjanowskiego). Prosił on o otwarcie mu numeru gospodarstwa, „ponieważ wychował się w patronacie, a rodzice zmarli w 1933 roku, a on służył w armii w latach 1941—1945, przyszedł z armii i nie ma numeru. A jego rodzina składa się z trzech osób…” (tamże, ark. 28)… …W zeszłym roku znów przeszedłem siwym od żalu wiejskim cmentarzem. Stara część pochówków z początku lat 30. ubiegłego wieku jeszcze bardziej pokryła się krzakami bzu. Lecz mimo wszystko wciąż widać pagórki dawnych mogił. Właśnie w tym bzie, w tych mogiłach spoczywa wiecznym snem główna część ofiar hołodomoru mojej wsi. Bo dla sprawiedliwości trzeba powiedzieć, że chowano wtedy we wsi jeszcze na dwóch cmentarzach: na cmentarzu obok cerkwi oraz na tak zwanym cmentarzu Charłanowskim tego samego zakątka wsi. Tak więc na pierwszym masowym pochówku gdzieniegdzie są jeszcze zadbane i ukwiecone mogiłki. Znaczy to, że wciąż żyją ludzie, którzy wiedzą, że tutaj spoczywają zamęczeni głodem ich dziadowie-pradziadowie. Znaczy to, że pomimo półwiecznego przemilczania hołodomoru pamięć ludzka jest nieśmiertelna. Mimo wszystko wnuki-prawnuki tych pracusiów nie tylko przeżyły. One przedłużyły ród ludzki. Aby pamiętać sprawiedliwe ofiary, opowiedzieć o nich następnym pokoleniom i modlić się za dusze spoczywających dzieci Pańskich, w wierze prawosławnej i pokorze Bożej zamęczonych głodem i chłodem, w zesłaniach i po obcych krajach zmarłych, bez pogrzebu i modlitw zausznych pozostawionych, aby zamieszkały ich dusze tam, gdzie wszyscy sprawiedliwi Ukraińcy spoczywają…
6 października 2018 roku w portugalskim mieście Fatima w Sanktuarium Matki Bożej, jednym z największych sanktuariów na świecie, odbyła się międzynarodowa akcja „Zapalmy świecę pamięci!” z okazji upamiętnienia w Portugalii 85. rocznicy Hołodomoru 1932—1933 lat w Ukrainie. W wydarzeniu, zorganizowanym przez Ambasadę Ukrainy w Portugalii wspólnie z przedstawicielami ukraińskiej społeczności Portugalii, w szczególności Związku Ukraińców w Portugalii, wzięli udział Ambasador Ukrainy w Portugalii Inna Ohniweć, dyplomaci Ambasady, członkowie ich rodzin, liczni aktywiści i młodzież ukraińskiej społeczności w Portugalii, przedstawiciele środowisk religijnych Ukrainy i Portugalii itd. W ramach przeprowadzenia wydarzenia księża UKGK w Portugalii odprawili panichidę za spokój duszy Ukraińców zmarłych w latach 1932—1933 w wyniku zbrodniczych działań stalinowskiego reżimu. Ponadto podczas nabożeństwa wspomniano imiona 85 dzieci zmarłych z głodu, pochodzące z listy milionów ofiar, przekazanej przez Narodowe Muzeum „Memoriał ofiar Hołodomoru”. Na zakończenie wydarzenia wszyscy uczestnicy akcji zapalili symboliczne 85 świec ku pamięci ofiar Hołodomoru. 7 października w ukraińskich parafiach prawosławnych i greckokatolickich Madrytu oraz innych miast Hiszpanii przeprowadzono akcję „Zapalmy świecę pamięci!” dla uczczenia pamięci ofiar ludobójstwa-Hołodomoru 1932—1933 lat w Ukrainie. Z okazji 85. rocznicy tej tragedii narodu ukraińskiego, wyrządzonej przez zbrodniczy stalinowski reżim, komemoracyjną akcję „Zapalmy świecę pamięci!” codziennie prowadzą przy udziale placówek dyplomatycznych Ukrainy w różnych krajach świata w okresie od września do listopada 2018 roku. W mieście Alicante, we wspólnocie autonomicznej Walencja, akcję „Zapalmy świecę pamięci!” przeprowadzono siłami lokalnej społeczności oraz Konsulatu Generalnego Ukrainy w Barcelonie. Modlitwę żałobną za ofiary Hołodomoru w Ukrainie 1932—1933 lat odprawił biskup pomocniczy eparchii samborsko-drohobyckiej, Przewielebny Władyka Hryhorij. Konsul Generalny Ukrainy w Barcelonie O. Dramarećka w przemówieniu do uczestników wydarzenia podkreśliła znaczenie uznania przez społeczność międzynarodową Hołodomoru w Ukrainie 1932—1933 lat za ludobójstwo narodu ukraińskiego. W ramach akcji odczytano imiona 85 dzieci z obwodu kijowskiego, które stały się ofiarami Głodu. Dziecięcy zespół taneczny „Posmishka” (miasto Torrevieja, prowincja Alicante) wykonał kompozycję do utworu ludowej artystki Ukrainy Oksany Biłozir „Świeca”. W akcji wzięła udział liczna ukraińska społeczność Hiszpanii, przedstawiciele lokalnych organów władzy prowincji Alicante, hiszpańskiej opinii publicznej oraz mediów. 7 października ukraińska społeczność wspólnie z Ambasadą, Stowarzyszeniem Ukraińców oraz Ukraińskim Kościołem w Irlandii uczciły pamięć ofiar Hołodomoru w ramach zainicjowanej przez Światowy Kongres Ukraińców z okazji 85. rocznicy tej tragedii międzynarodowej akcji „Zapalmy świecę pamięci!”. Podczas nabożeństwa uczestnicy akcji symbolicznie wspomnieli imiona 85 dzieci oraz innych milionów ofiar zamęczonych głodem. Wzruszającą częścią wydarzenia był udział w panichidzie uczniów „Rodzimej szkoły” w Dublinie, którzy oddali hołd dzieciom zabitym głodem, które w tamtych tragicznych dla Ukrainy czasach nie mogły zasiąść w szkolnych ławkach. 7 października 2018 roku Ambasada Ukrainy na Węgrzech wspólnie ze Stowarzyszeniem Kultury Ukraińskiej na Węgrzech oraz ukraińskimi ośrodkami przeprowadziła szereg wydarzeń żałobnych w ramach międzynarodowej akcji „Zapalmy świecę pamięci!”. Wydarzenia żałobne rozpoczęły się w Budapeszcie o godzinie 12.00 w kościele św. Michała, gdzie na niedzielne nabożeństwa zbiera się ukraińska społeczność greckokatolicka (parafia Opieki Matki Bożej). Przed liturgią kościelną, która tym razem była poświęcona pamięci niewinnych ofiar Hołodomoru, Ambasador Ukrainy na Węgrzech Lubow Nepop, pierwszy zastępca Przewodniczącego Światowego Kongresu Ukraińców, Przewodnicząca Stowarzyszenia Kultury Ukraińskiej na Węgrzech Jarosława Chortjani oraz ksiądz Ukraińskiego Kościoła Greckokatolickiego na Węgrzech ojciec Damjan Haborij wspólnie zapalili świecę pamięci, którą w dalszej kolejności zapalano w kościele podczas każdej niedzielnej mszy aż do momentu zakończenia międzynarodowej akcji. W wydarzeniach memoriałowych „Zapalmy świecę pamięci!” wzięli udział przedstawiciele węgierskiej opinii publicznej, ukraińskich ośrodków na Węgrzech oraz pracownicy Ambasady Ukrainy na Węgrzech wraz z rodzinami. Wydarzenie rozpoczęło się wspólną modlitwą księży ukraińskich kościołów za Ukrainę, po czym Ambasador Ukrainy w USA Wałerij Czałyj wraz z żoną Ludmyłą Mazuką, zastępca pomocnika Sekretarza Stanu USA ds. Europy i Eurazji George Kent wraz z żoną Waledą Kent, Przewodniczący Krajowego Komitetu USA ds. uznania Hołodomoru za ludobójstwo Mychajło Sawkiw, architekt Łarysa Kuryłas oraz księża ukraińskich kościołów w USA złożyli pod Memoriałem ofiar Hołodomoru-ludobójstwa symboliczne snopki pszenicy. Wałerij Czałyj w imieniu Prezydenta Ukrainy Petra Poroszenki pogratulował amerykańskim Ukraińcom jednomyślnej decyzji Senatu USA w sprawie przyjęcia dwupartyjnej rezolucji, w której Hołodomor 1932—1933 lat uznaje się za ludobójstwo narodu ukraińskiego, oraz podziękował współprzewodniczącym Ukraińskiego Kaukusu Senackiego Robertowi Portmanowi i Richardowi Durbinowi za ich wiodącą rolę w przyjęciu tego historycznego dokumentu. Z przemówieniem powitalnym do zebranych zwrócili się również zastępca pomocnika Sekretarza Stanu USA ds. Europy i Eurazji George Kent oraz Przewodniczący Krajowego Komitetu USA ds. uznania Hołodomoru za ludobójstwo Mychajło Sawkiw. Przedstawicielka organizacji społecznej „Amerykańsko-ukraińscy aktywiści”, wolontariuszka Ilona Doerfler odczytała imiona 85 dzieci z obwodu ługańskiego, które zginęły podczas Hołodomoru-ludobójstwa 1932—33 lat w Ukrainie. Wydarzenie zakończyło się kompozycją „Świeca” w wykonaniu Ukraińskiego chóru „Śpiew życia”. Wraz z Ambasadą Ukrainy w USA wydarzenia w ramach Międzynarodowej akcji „Zapalmy świecę pamięci!” 4 października przeprowadziły ukraińskie społeczności miast Filadelfia (Pensylwania), Passaic (New Jersey), Whippany (New Jersey), Boston (Massachusetts), South Bound Brook (Konsystorz Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego w USA). 2-3 października wydarzenia odbyły się przy udziale Ukraińców z miast Hartford (Connecticut), Albany (Nowy Jork), Kerhonkson (Nowy Jork), Syracuse (Nowy Jork), Yonkers (Nowy Jork), Miami (Floryda) oraz Seattle (Waszyngton). * * * 4 października Ambasada Ukrainy w USA, Krajowy Komitet USA ds. uznania Hołodomoru za ludobójstwo oraz Ukraińcy z Waszyngtonu przyłączyli się do Międzynarodowej akcji „Zapalmy świecę pamięci!”, poświęconej 85. rocznicy Hołodomoru-ludobójstwa w Ukrainie. Wydarzenia w ramach Międzynarodowej akcji „Zapalmy świecę pamięci!” odbyły się w Portugalii, Hiszpanii, Irlandii, na Węgrzech
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
nic więcej. // A serce bije — ożywa, // Gdy je usłyszy!.. Znać, od Boga // I głos ten, i te słowa // Idą między ludzi!.. Całe swoje życie z ojczystym słowem szedł do ludzi, do swoich uczniów i studentów Iwan Pyłypowycz Juszczuk, Nauczyciel i Obywatel przez wielkie „O”. Zapalał i podtrzymywał ich ducha, wlewał wiarę i nadzieję w zwątpiałych, gromadził ludzi o podobnych poglądach wokół wielkiej sprawy narodowej. Jego małe czyny tworzyły wielkie przemiany w świadomości narodu. O tym mówili liczni uczestnicy uroczystej akademii w Muzeum Literatury. Wśród nich członkowie zarządu Towarzystwa „Proświta” Lubow Hołota, redaktor naczelna tygodnika „Słowo Proświty”, Heorhij Filipczuk, akademik Narodowej Akademii Nauk Pedagogicznych Ukrainy, członek Rady Głównej Towarzystwa, dyrektor Instytutu Literatury NAN Ukrainy Mykoła Żulynśkyj. A także prowadząca program radia „Kultura”, w którym przez wiele lat niezmiennym uczestnikiem był jubilat, Ludmyła Łukjanczenko, pracownicy Ministerstwa Kultury Ukrainy z zarządu polityki językowej i literatury Jełyzaweta Serbina i Wiktor Heneraluk, przedstawiciele departamentu edukacji Kijowskiej Miejskiej Administracji Państwowej i wielu innych. Ukraińską pieśnią witali jubilata Zespół Wokalny Dziecięcej Szkoły Muzycznej nr 29 rejonu swiatoszyńskiego m. Kijowa „Kijowskie słowiki” (kierownik Marija Moroz), chór etnograficzny „Homin” im. Leopolda Jaszczenki (kierownik Wałentyna Komanczuk), bandurzysta Witalij Moroz, chór „Proświta” (kierownik Rajisa Marczenko), chór ludowy „Nadija” (kierownik Nadija Hładyszewśka). Oświatowa i proświatowa praca społeczna Iwana Juszczuka została wyróżniona licznymi podziękowaniami, dyplomami różnych resortów i organizacji. Ale najdroższą, zapewne, dla jubilata stała się nagroda Patriarchy Kijowskiego i całej Ukrainy-Rusi Filareta — order Cyryla i Metodego. — nauczanie w wyższych uczelniach Ukrainy stopniowo przenieść na język ukraiński; — zapewnić studentom podręczniki, pomoce naukowe, opracowania metodyczne w języku ukraińskim; — na uniwersytetach, w pedagogicznych i kulturalno-oświatowych wyższych uczelniach nauczać jako przedmiotów obowiązkowych języka ukraińskiego, literatury oraz historii Ukrainy; — publikacje naukowe wydawać również w języku ukraińskim. Po zapoznaniu się z listem zaczął się prawdziwy zamęt. Ale kiedy doszło do podpisów, to tylko 60 osób spośród ponad 200 obecnych podpisało go. List został wysłany, Andriej Gromyko odpowiedział, że to sprawa samych Ukraińców. Na jednym z posiedzeń Klubu wysłuchano projektu Ustawy o językach, opracowanego przez pisarza Stepana Pinczuka. Projekt ustawy wysłano do Rady Najwyższej USRR, ale tam, oczywiście, nie wzięto go pod uwagę. Klub miłośników języka ukraińskiego przy Związku Pisarzy Ukrainy, którego pracę organizował Iwan Juszczuk i na którego posiedzeniach bywało po 200 i więcej uczestników, budził aktywność ludzi i przygotował grunt dla utworzenia Towarzystwa Języka Ukraińskiego oraz w pewnej mierze Ludowego Ruchu Ukrainy na rzecz Przebudowy.
Tłumaczenie maszynowe
Mykoła CYMBALUK — To symboliczne — powiedział przewodniczący Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki Pawło MOWCZAN — że świętujemy 85. rocznicę urodzin Iwana Pyłypowycza w przededniu uchwalenia przez Radę Najwyższą Ukrainy w pierwszym czytaniu ustawy o języku państwowym. Jest to jeden z rezultatów nieustannej, celowej i pełnej poświęcenia pracy Iwana Juszczuka na przestrzeni wielu dziesiątek lat, nie tylko w czasach ukraińskiej niepodległości. Ukraińcy, którym dobrze znane jest nazwisko profesora Juszczuka: starszym — ze szkolnych podręczników języka ukraińskiego, młodszym — z jego licznych audycji w Ukraińskim Radiu — dobrze przyswoili jego lekcje. Przede wszystkim polityczne, podkreślił Pawło Mowczan. Bo kwestia językowa dla nas, Ukraińców, jak dla żadnego narodu na świecie, nie była tak ostro polityczna ze względu na szaloną antyukraińską politykę i praktykę Moskwy. Tylko pomyślmy: 472(!) ustawy, ukazy, postanowienia, zakazy itp. zarówno w czasach carskich, jak i sowieckich stosowała przeciwko naszemu ojczystemu językowi władza okupacyjna. Nawet już za, wydawałoby się, niepodległej Ukrainy kremlowska rezydentura w Radzie Najwyższej w osobie Partii Regionów, brutalnie, cynicznie, publicznie gwałcąc Konstytucję, przeforsowała niszczycielską ustawę Kiwałowa-Kołesniczenki. I trzeba było tysięcy ofiar Rewolucji Godności, wojny rosyjsko-ukraińskiej, czterech lat bezczynności tak zwanego „nowego” parlamentu, aby Sąd Najwyższy pod naciskiem ukraińskiego społeczeństwa uchylił ustawę Ka-Ka jako zakrojoną na szeroką skalę dywersję przeciwko ukraińskiemu niepodległemu państwu. W tej walce, zwycięstwie prawdy i sprawiedliwości jest cząstka ponad półwiecznej pracy Iwana Juszczuka. Dmytro Pawłyczko, witając jubilata, wspomniał, jak na zebraniu pisarzy 5 lutego 1989 roku w obecności Łeonida Krawczuka, wtedy jeszcze kierownika wydziału ideologicznego, oświadczył on o prawie Ukraińców do ustawowego zagwarantowania ich prawa do ojczystego języka. A wkrótce czołowa narodowa inteligencja, porwana wirem demokratycznych przemian, tworzy Towarzystwo Języka Ukraińskiego im. Tarasa Szewczenki. Wśród jego organizatorów jest Iwan Juszczuk. Jest on jednym ze współautorów statutu Towarzystwa, w szczególności napisał Wstęp do Statutu. Dmytro Wasylowycz nie powstrzymał się i odczytał fragment, który do dziś pozostaje aktualny dla Ukraińców: „Język narodowy to najwyższe duchowe dziedzictwo narodu. Język to dusza narodu. Naród, który traci swój język, przestaje istnieć. Pełnowartościowe życie i efektywna działalność materialna narodu w ogóle i każdego jego członka z osobna są możliwe tylko dzięki językowemu narodowemu. W nim akumuluje się doświadczenie poprzednich pokoleń, odbijają się wszystkie osiągnięcia kultury i sztuki. Od poziomu rozwoju języka narodowego i jego pozycji w społeczeństwie zależy ujawnienie oraz realizacja intelektualnego potencjału narodu i każdego człowieka”. Dziś mało kto wie, że stworzeniu prawie trzydzieści lat temu Towarzystwa Języka Ukraińskiego faktycznie dał impuls Klub Miłośników Języka Ukraińskiego przy Związku Pisarzy — pod koniec lat 80. znaczący i aktywny ośrodek ruchu narodowowyzwoleńczego. Wśród jego założycieli był Iwan Juszczuk. W latach 1987—1991 w Kijowskim Domu Literatów regularnie raz w miesiącu zbierała się ta część stołecznej inteligencji, której leżał na sercu los Ukrainy. Dyskutowali o palących problemach stosowania ojczystego języka oraz rozwoju kultury narodowej. Posiedzenia Klubu odbywały się w wyższych uczelniach, w instytutach naukowo-badawczych, w zakładach pracy. Na posiedzenia Klubu zawsze przychodziły setki ludzi. Był to powiew świeżego powietrza w stęchłej atmosferze ówczesnej rzeczywistości. A dalej, w 1989 r., kiedy już zaczęło działać i organizacyjnie uformowało się jako dwumilionowa siła polityczna Towarzystwo Języka Ukraińskiego im. Tarasa Szewczenki, w tym samym roku we wrześniu został utworzony Ludowy Ruch Ukrainy. Ta siła polityczna przy wsparciu narodu zmiotła z awansceny reżim sowiecki. — Cóż by, zdawałoby się, słowa... — cytował genialne wersy Tarasa Szewczenki Iwan Zajec, witając I. Juszczuka, — Słowa i głos — Iwan PASEMKO Przewodniczącego Klubu tamtego dnia tak i nie wybrano. W kuluarach toczyły się rozmowy o tym, że na przewodniczącą warto wybrać Linę Kostenko. Lecz ona była w niełasce, a Ołeksandr Pidsucha, którego też proponowano na przewodniczącego, odmówił ze względu na stan zdrowia. Serhij Płaczynda zaproponował wybrać Iwana Juszczuka na sekretarza odpowiedzialnego. Ten tymczasowy post tak i pozostał przy Iwanie Juszczuku do końca istnienia Klubu Miłośników Języka Ukraińskiego, czyli do maja 1991 roku. Następnego dnia Iwan Pyłypowycz odwiedził Instytut Językoznawstwa im. O. Potebni, gdzie rozmawiał z dyrektorem Witalijem Rusaniwskim. Ten zaproponował temat referatu „Lenin o języku ukraińskim”. Ale nie wystąpił z powodu zajętości. 23 kwietnia 1987 roku entuzjaści Klubu wysłuchali gruntownego referatu Hryhorija Piwtoraka „Dialekty, plemiona i etnos Rusi Kijowskiej”. Otwierając to posiedzenie, Serhij Płaczynda oficjalnie poinformował, że lody wreszcie ruszyły. Iwan Juszczuk, występując na pierwszym posiedzeniu, porównywał język do świątyni, którą trzeba chronić. Referat Hryhorija Piwtoraka wywołał burzliwą dyskusję. Nauczycielka ze smutkiem opowiadała o tym, jak trudno skompletować pierwszą klasę z ukraińskim językiem nauczania. Morze kwiatów, nagrody, szczere gratulacje, życzenia zdrowia i twórczego zapału, prezenty, ciepłe wspomnienia — tym wypełniona była tamtego wieczoru sala aktowa Narodowego Muzeum Literatury. Tutaj 3 października proświcianie, przyjaciele, koledzy, uczniowie, stołeczna inteligencja uświetnili uroczystą akademię z okazji 85. rocznicy urodzin Iwana JUSZCZUKA, znanego proświcianina, naukowca-filologa, profesora-pedagoga.
Tłumaczenie maszynowe
Ważnym wydarzeniem w czasach sowieckich, przed utworzeniem Towarzystwa Języka Ukraińskiego i Ruchu Ludowego Ukrainy, było założenie Klubu Miłośników Języka Ukraińskiego przy Związku Pisarzy Ukrainy. 23 marca 1987 roku na posiedzeniu Rady SPU ds. ochrony zabytków historii i kultury, pod przewodnictwem Serhija Petrowycza Placzyndy, po raz pierwszy rozpatrzono kwestię utworzenia Klubu Miłośników Języka Ukraińskiego. Serhij Petrowycz odczytał list Iwana Juszczuka, z którym zwrócił się do przewodniczącego Rady w sprawie „Utworzenia Towarzystwa Wspierania Kultury Języka Ukraińskiego”. Ten pomysł zdecydowanie poparli pisarze Mykoła Kahariłcki, Stepan Pinczuk oraz wszyscy obecni na sali.
ską mową nauczania, bo wszyscy pragną oddać swoje dzieci wyłącznie do „klasy ruskiej”. Klub miłośników języka ukraińskiego przy Związku Pisarzy Ukrainy rozpoczął działalność. Zacytuję lakoniczny zapis z dziennika Iwana Juszczuka: „27.09. 1987 r. u sekretarza Związku Pisarzy Ukrainy Jurija Serdiuka. Dopytywał o Klub, bo interesuje się nim KC Partii. Przyleciał Je. Łukianenko z najwyższej instancji partyjnej, przekazałem mu tematy pięciu dotychczas przeprowadzonych posiedzeń: 1. „Dialekty, plemiona i etnos Rusi Kijowskiej” (H. Piwtorak); 2. „Język utworów artystycznych” (I. Warczenko); 3. „Podręczniki języka ukraińskiego i literatury dla klas średnich” (N. Szynkaruk i O. Bandura); 4. „Podręczniki dla klas młodszych” (N. Skrypczenko); 5. „Walka o utrwalenie języka ukraińskiego w drugiej połowie XIX w.” (W. Jaremenko). Wydaje się, że partyjni mentorzy nie znaleźli w tematach żadnej kontrrewolucji i na pewien czas się uspokoili. Co prawda od Jurija Muszketyka zażądano, by na posiedzenia Klubu wpuszczano tylko za legitymacjami członków Związku Pisarzy, ale ten odmówił wprowadzenia tego. Szóste posiedzenie Klubu miłośników języka ukraińskiego odbyło się 22 grudnia 1987 roku. Tu z analizą stanu funkcjonowania języka ukraińskiego w przedszkolnych placówkach dziecięcych wystąpił znany ukraiński pisarz Borys Tymoszenko. Całkowita rusyfikacja, począwszy od najmłodszych Ukraińców. Wiele interesujących myśli podczas dyskusji wyrazili wykładowca Uniwersytetu Kijowskiego im. Tarasa Szewczenki Witalij Radczuk, nauczycielka języka ukraińskiego i literatury Kijowskiego Kolegium Pedagogicznego nr 2 Taisija Burłaka, kierowniczka wydziału wychowania przedszkolnego Ministerstwa Oświaty Ukrainy Halina Raratiuk. Nauczycielka języka ukraińskiego i literatury Ljubow Zabasztа w swoim wystąpieniu zacytowała oficjalne oświadczenie pierwszego sekretarza Kijowskiego Komitetu Miejskiego KPU Kostiantyna Masyka: „Niech szumią czy nie szumią, ale języka ukraińskiego nikt nie odrodzi!” Nawiasem mówiąc, Masyka po proklamowaniu niepodległości wysłano jako ambasadora Ukrainy do Finlandii. Na początku stycznia 1988 roku wystąpienie profesora M. Żowtobriucha o ukrainoznawstwie, o ówczesnych bataliach ortograficznych zgromadziło liczną publiczność. Wtedy znany więzień polityczny i poeta Jewhen Czerednyczenko zaproponował podpisanie listu do przewodniczącego Prezydium Rady Najwyższej ZSRR Andrieja Gromyki, sporządzonego, nawiasem mówiąc, przez Iwana Juszczuka. W liście wyrażono prośbę o rozważenie możliwości, aby: — kandydaci do wyższych uczelni Ukrainy zdawali egzamin, oprócz innych przedmiotów, także z języka ukraińskiego i literatury;
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
na. Kiedy kule szarpią żyzne ziemie, zasiewając je śmiertelnymi ziarnami. Kiedy serce ściska się z bólu, bo widzisz, jak chowają dzieci, rodziców, przyjaciół — podkreśla prowadząca uroczystości Ludmiła Hrekul. — Ale wraz z bólem przychodzi zrozumienie tego, że musimy przejść przez próby, aby oczyścić się z obłudy „braterskiej miłości”. Wśród składników patriotyzmu najważniejszymi są wiara w siebie, w swój naród i wierność Ojczyźnie. „Ten, kto nie kocha swojego kraju, niczego kochać nie może” — jest przekonana patriotycznie nastawiona ukraińska młodzież. To właśnie ona wciela w życie idee Proświty i godnie strzeże sławy oraz honoru tych, którzy bronili niepodległości ojczystej ziemi w latach 1988–1991, tych, którzy bronią jej na wschodzie Ukrainy dzisiaj. Patriotycznego ducha współczesnej młodzieży zademonstrowali podczas Hymnu ukraińskich nacjonalistów wielokrotni zwycięzcy festiwalu-przeglądu pieśni wojskowo-patriotycznej i musztry „Czerwona kalina” — drużyna Rówieńskiej Szkoły Specjalistycznej I–III stopnia nr 15. Dla uczestników uroczystości brzmiała pieśń powstańcza w wykonaniu Ludowego zespołu artystycznego, grupy tradycyjnego śpiewu poleskiego „Poranna rosa” ze Szkoły Ogólnokształcącej nr 28. Rozbrzmiewało prorocze słowo Tarasa z ust recytatorów ze Szkoły Specjalistycznej „Centrum nadziei” Romana Poluchowycza i Mychajła Blaszyna oraz uczestników uczniowskiego chóru „Tęcza” ze Szkoły Ogólnokształcącej nr 23. Numery artystyczne podarowały widzom zespoły choreograficzne „Kalinka” i „Kryniczka”, wychowanka studia „Konstelacja” Pałacu Kultury „Chemik” (dyrektor Ołeksandr Podhaniuk). Uroczystości z okazji 30-lecia Towarzystwa Miłośników Języka i Kultury Ukraińskiej im. Tarasa Szewczenki stały się lekcją pamięci zarówno dla członków Proświty, uczestników Towarzystwa, jak i dla młodzieży szkolnej. Lekcją miłości do ojczystej ziemi!
Tłumaczenie maszynowe
Oryginał po ukraińsku · tłumaczenie jest aktualizowane
Про людину говорять її справи, про важливість цих справ скажуть наступні покоління. Обов’язком перед молоддю розказати правду про тих, хто крізь довгі роки заборон і гонінь проніс святу любов до рідної мови, до своєї землі і в час відродження України зробив усе, щоб вона стала вільною і соборною, вважають за потрібне рівненські просвітяни.
Лариса ТКАЧ, член ради Рівненського міського товариства “Просвіта” ім. Т. Г. Шевченка
30 років тому, 27 вересня 1988 року в актовій залі Палацу культури “Хімік” м. Рівного зібрались однодумці, які не хотіли миритися з політикою тотального нищення рідної мови і правдивої історії України. Саме тоді учасники зборів на чолі з Василем Червонієм об’єдналися в Товариство шанувальників української мови і культу-
С. Лучанін та І. Дем’янюк ри ім. Т. Шевченка, яке започаткувало боротьбу за надання державного статусу українській мові та утвердження національної символіки, за соборність і незалежність України на Рівненщині. Згодом його було перейменовано на товариство “Просвіта”. Фактично це був період третього відродження Рівненської “Просвіти”, яка 2017 року відсвяткувала свій 100-літній ювілей. Саме тут, у цій залі, з ініціативи почесної і найактивнішої просвітянки, учасниці тих подій Мирослави Косарєвої, відбулися урочистості з нагоди 30-річчя з часу створення Товариства шанувальників української мови і культури ім. Т. Шевченка. Учасниками заходу стали не тільки просвітяни, педагоги, а й учнівська молодь із рівненських шкіл. Урочистості розпочалися зі слова благословення секретаря Рівненської єпархії Української Православної Церкви Київського Патріархату протоієрея Сергія Лучаніна. Отець Сергій вручив найдостойнішим просвітянам міста, учасникам установчих зборів Товариства шанувальників української мови і культури ім. Т. Шевченка Євгенії Гладуновій, Ірині Міськовій та Івану Дем’янюку медалі “За жертовність і любов до України” з благословення патріарха Філарета. До вітань учасників тих подій та нагороджень найактивніших просвітян долучилися міський голова Рівного Володимир Хомко, голова Рівненського міського об’єднання товариства “Просвіта” ім. Тараса Шевченка Катерина Сичик, голова Рівненської обласної організації ВУТ “Просвіта” Іван Вєтров. Лунали спогади учасників установчих зборів, засновників Товариства. Зокрема Іван Дем’янюк, лідер організації, розповів, що основу Товариства складали робітники та інженерно-технічні працівники Рівненського виробничого об’єднання “Азот”, учителі кількох шкіл та працівники дитсадків мікрорайону “Ювілейний”. До складу Ради Товариства увійшли В. Червоній, О. Логін, Р. Лукащук, А. Правдюк, О. Скринник, М. Стельмах, В. Рудюк, А. Ткач, В. Чабан, А. Федоренко, В. Сорока, В. Данилов, вчителі Ю. Вовк, О. Новак, Л. Шеремета, працівники дитсадків Є. Гладунова та М. Косарєва, працівниця ПК “Хімік” З. Улянина. Згадав і про багатотисячний мітинг 19 серпня 1990 року в Рівному біля Палацу культури “Хімік”, на якому виступили Василь Червоній, Олекса Новак, Іван Федів. Тут же освятили український національний прапор, який під спів “Ще не вмерла Україна” встановили на будівлі Палацу культури. Він висловив шану борцям за українську мову, за незалежність, за демократію, а особливо тим людям, яких уже немає серед нас. Але їх справа живе і розвивається: “І найкращим пам’ятником для цих людей є наша дійсність: незалежна Україна, те, що українська наша мова зараз пошанована і ніхто її не забороняє, як колись забороняли, тривають процеси утвердження незалежної української держави. Ми переконані, що Україна увійде у число передових держав Європи і світу”. На урочистостях були присутні й гості з інших міст України. Перед просвітянами виступив киянин, політичний і громадський діяч, один із засновників товариства Микола Стельмах. Він розповів про свій життєвий шлях, який був пов’язаний з нашим містом, про співпрацю і дружбу з Василем Червонієм, дав високу оцінку діяльності Товариства і побажав його членам миру, щастя, здоров’я. А молоді сказав: “Часом говорять, що політика — це брудна справа. Вона справді брудна, якщо її робити брудними руками. Але коли чесні люди кажуть: “Я не піду в політику, це брудна справа”, то виходить, що чесні не йдуть, а негідники вже там, і потім зі своїх високих кабінетів керують нами. Тому закликаю
Просвітяни молодь сміливо йти в політику і творити нашу щасливу, заможну, щиру Україну”. Перед присутніми виступив боєць добровольчого українського корпусу “Правий сектор” Сергій Новак, який сказав, що він, як і тисячі вояків, воював за єдину, соборну, самостійну державу і прагне бачити її саме такою. Оживали люди і події у відеофільмі “30 років ТУМ”, знятому за спогадами тих, хто творив тоді нову незалежну Україну. Найбільш зворушливим моментом урочистостей став вихід на сцену сміливців, які вперше на Рівненщині підняли синьо-жовті прапори. Це відбулося 18 червня 1989 року на вшануванні пам’яті козаків на Козацьких могилах. На сцену запросили Олександра Веремчука, Василя Якимова, Валерія Войтовича, Віктора та Сергія Шкуратюків, Василя Рудюка, Василя Васильця, Бориса Чугая. Юнки зі СпШ №15 м. Рівного у військових строях вручили цим людям, які вже стали легендами, українські стяги і разом розгорнули, як розгортають птахи крила, державну святиню, за яку пролита кров українських патріотів! Зі сльозами на очах, стоячи, під оплески присутні в залі вітали легендарних просвітян. — Перші кроки до громадянського суспільства були тернистими, і я гордий, що мені урочисто вручили посвідчення “Почесного члена “Просвіти” за відродження діяльності цього Товариства з 150- літньою історією та сонячно-блакитний прапор у числі тих небагатьох, які 30 років тому почали відкриту боротьбу за повернення національної символіки, — ділиться враженнями Віктор Шкуратюк. Згадали живих, пом’янули просвітян, яких сьогодні немає серед нас, бо вони у кращих світах моляться за рідну землю, тих, хто пішов із життя, у якому найбільше любив Україну… Їхні обличчя ожили у відеофільмі “Світлини пам’яті” під мелодію “Пливе кача по Тисині”. — Важко святкувати, коли в країні вій-
Юнки СпШ №15 м. Рівне
Ihor ŻUK Kontynent amerykański — głównie USA i Kanada — jest intensywnie zamieszkany przez diasporę bardowską, przybyszów (a często uchodźców) jeszcze z czasów ZSRR, a potem już także z niepodległych odłamków Związku. Ktoś jechał w poszukiwaniu samorealizacji, ktoś uciekał przed prześladowaniami politycznymi, a ktoś nawet przed zwykłymi bandytami i rakieterami — zarówno prywatnymi, jak i państwowymi. Słowem, zarówno autorzy, jak i ich publiczność — ludzie, którzy przez całe życie dążyli do dobrej kultury, niezależnego myślenia i wolnego życia — dążą do tego nadal, pisząc nowe piosenki, śpiewając te, które pamiętali jeszcze z turystycznej młodości, i organizując koncerty oraz festiwale. Początkowo własnymi siłami w swoim emigracyjnym środowisku, a kiedy rozsypała się „żelazna kurtyna”, do Ameryki zaczęli zapraszać tych autorów, których pamiętali i kochali jeszcze ze swoich dawnych czasów. Nie zapomniano też o mnie: po raz pierwszy w USA byłem w 2003 roku, widząc dwa oceany, Atlantycki i Spokojny, przelatując z ciepłego, słonecznego Los Angeles do zaśnieżonego Nowego Jorku. Ale z samolotu widać wprawdzie daleko, jednak nie udaje się dobrze przyjrzeć najważniejszemu: szczegółom życia kraju. Zatem, biorąc pod uwagę to, że my z Iren jesteśmy już mniej więcej doświadczonymi kierowcami, Petro zaproponował ciekawy wariant podróży: samochodem, zmieniając się za kierownicą i zajeżdżając po drodze do różnych ciekawych miejsc, małych historycznych miasteczek i wsi, muzeów pod gołym niebem, zaglądając do przytulnych prowincjonalnych kawiarni i egzotycznych sklepików z antykami — słowem, możliwość zobaczenia tego, co nazywają „jednopiętrową Ameryką”. Obecnie co roku za oceanem koncertuje nie mniej niż setka bardów z przestrzeni poradzieckiej i amerykańska publiczność, podejrzewam, ma już głód w tym zakresie całkiem zaspokojony i ryzykuje, że przejdzie on w przesyt. Ale jakiś apetyt jeszcze się zachowuje — przynajmniej my go odczuwaliśmy; poza tym Iren Rozdobudko jako pisarka wnosiła do bardowskiej publiczności dodatkową egzotykę — w końcu, tak jak i ja z gitarą w kręgi jej wielbicieli. Oczywiście, nie da się tego porównać z występami popularnych profesjonalnych piosenkarzy i artystów, na których zbierają się wielkie sale koncertowe i którzy zarabiają przy tym poważne honoraria. Za to na tych kameralnych „spotkaniach w mieszkaniach”, gdzie schodzi się kilkudziesięciu przyjaciół gospodarza domu (a dość często są to jednocześnie dawni przyjaciele samego przyjezdnego autora, z którymi tak długo się nie widzieli), atmosfera tworzy się niezwykle duszna i przyjemna, a skromne tradycyjne datki wdzięcznej publiczności jeszcze wyraźnie pomagają zrekompensować koszty podróży. W każdym razie nasza mała ekspedycja złożona z trzech kierowców i jeepa Jeep Compass była przez całą podróż w pełni zabezpieczona w benzynę, noclegi i ciepłe przyjęcie wszędzie, dokąd przyjeżdżaliśmy. Pierwszą taką podróż odbyliśmy w listopadzie—grudniu 2015 roku, objeżdżając 17 stanów i przejeżdżając pięć tysięcy mil (ponad osiem tysięcy kilometrów). Tym razem odległość wynosiła sześć i pół tysiąca mil (ponad 10 000 km) i, oprócz USA, tydzień podróżowaliśmy po Kanadzie, do której trafiliśmy po raz pierwszy w życiu. Pokusa, by po kolei opowiedzieć o wszystkim, co ciekawe, zamieniłaby tę opowieść w przydługi dziennik, który można by wydać jako osobną książkę, dlatego spróbuję maksymalnie uogólnić wrażenia z obu podróży. Publiczność. To emigranci kilku fal; właściwie dwie wielkie diaspory: ukraińskojęzyczna — przybysze z Ukrainy wszystkich czasów, oraz rosyjskojęzyczna — emigranci z Rosji i ZSRR, znaczna część których jednak również wyjechała z Ukrainy i zna język ukraiński. Każda z diaspor ma swoje aktywne życie kulturalne, prawie nie oddziałują one między sobą jako stowarzyszenia, ale jest niemało pojedynczych osób, które aktywnie komunikują się z obiema wspólnotami. Właściwie Petro i jeszcze kilku przyjaciół stali się tymi „mostkami”, dzięki którym nam też udało się spotkać z publicznością obu diaspor. Atmosfera polityczna ostatnich lat, rzecz jasna, utrudniła kontakty między emigrantami. Ponieważ obecność rosyjskich mediów w amerykańskiej przestrzeni informacyjnej znacznie przeważa nad ukraińską, część przybyszów z Rosji ma ukształtowany przez nie specyficzny światopogląd — ale z reguły nie jest to publiczność piosenki autorskiej; przynajmniej takich praktycznie nie spotykaliśmy, z nielicznymi wyjątkami. Piosenkę autorską nie bez powodu nazywa się „folklorem inteligencji” — nasza publiczność aktywnie korzysta z internetu i potrafi szukać wiarygodnych informacji. Zresztą wyrosła ona na samizdacie, na piosence autorskiej lat 70.—80. i przyzwyczaiła się do samodzielnego myślenia. Nie powiem, że wszyscy w naszej publiczności byli gorącymi zwolennikami Ukrainy i jej zwycięstwa w konfrontacji z Rosją — dla wielu z nich Rosja jest historyczną ojczyzną, zresztą nasze krajowe kanały telewizyjne i zasoby informacyjne, dostępne przez internet, nie wszystkie, niestety, są w istocie proukraińskie. Ale mimo to niemało naszych rosyjskojęzycznych byłych rodaków stara się, jak może, pomagać Ukrainie. I to nie tylko rodaków. Z podróży w 2015 roku, w samym środku trudności naszej armii, zapamiętałem spotkanie w domu byłego lwowianina, architekta, z którego ojcem, znanym profesorem, znaliśmy się jeszcze we Lwowie. Światopogląd gospodarza domu był oczywisty, ale oto najaktywniejszym w rodzinie wolontariuszem, gorącym zbieraczem funduszy na zakup umundurowania, medykamentów, wyposażenia dla ukraińskiej armii okazała się
Właśnie jego żona — „wybuchowa” mieszanka tatarskiej, żydowskiej i jeszcze jakiejś zupełnie nie słowiańskiej krwi, bez żadnych korzeni na Ukrainie. Była „jądrem energetycznym” całej organizacji wolontariackiej, która zebrane pieniądze i zakupioną pomoc przekazywała na Ukrainę, a ponadto, nauczona pewnymi haniebnymi precedensami, wszystko to przekazywała bezpośrednio w ręce konkretnych ukraińskich wolontariuszy, aby mieć gwarancję, że wszystko dotrze zgodnie z przeznaczeniem. Ten sam KSP „Stranniki” latem 2016 roku przeprowadził akcję charytatywną, zbierając na Ukrainie bardów z kilku krajów świata. Cztery koncerty, przeprowadzone w Kijowie, Żytomierzu i Radomyślu, pozwoliły zebrać niemałe środki na pomoc ukraińskim dzieciom, których rodzice zginęli w ATO. To tyle, jeśli chodzi o diasporę rosyjskojęzyczną. Ukraińskojęzyczna, bez wątpienia, praktycznie w całości jest objęta taką czy inną pomocą dla Ukrainy i troską o nią. Tutaj jest swoja specyfika: jak nam wyjaśniono, i w USA, i w Kanadzie „nasza” diaspora jest podzielona czy to na dwie-trzy, czy to na więcej części, które, delikatnie mówiąc, nie za bardzo się przyjaźnią i praktycznie nie chodzą na wydarzenia organizowane przez „konkurentów”. My, właściwie, tak i nie rozeznaliśmy się w przyczynach i niuansach takich relacji, bo mieliśmy tylko kilka spotkań, na które zapraszali konkretni ludzie. Ukraińskie centrum sztuki współczesnej w Chicago, biblioteka ukraińskiego centrum kulturalnego w Filadelfii, Dom ukraińskich stowarzyszeń na Manhattanie — ludzi przychodziło niemało, a główną popularnością cieszyła się tutaj, oczywiście, Iren, a ja okazywałem się, z reguły, niespodziewanym bonusem — mam nadzieję, że przyjemnym. Iren tutaj rzeczywiście znają i czytają; w bibliotece w Filadelfii nawet sfotografowaliśmy ją ze stosem jej książek, przy czym bibliotekarze tłumaczyli się, że tak mało, bo większa część jest wypożyczona. Ogółem podczas pierwszej podróży mieliśmy 22 spotkania autorskie w ciągu 27 dni, druga zaowocowała 28 koncertami w ciągu 35 dni. Pokonaliśmy za kierownicą łącznie ponad 18 tysięcy kilometrów — prawie połowę „podróży dookoła świata”. I, prawdę mówiąc, mimo tak aktywnego grafiku twórczego, zdążyliśmy wiele zobaczyć, bo spotkania odbywały się wieczorami (chociaż bywały i po dwa dziennie), a droga nie zawsze zajmowała cały dzień — zatem był czas, by nadkładać drogi, zatrzymywać się i włóczyć po miasteczkach i wsiach, rozmawiać z miejscową ludnością i odwiedzać różne ciekawostki. Ameryka Z tego, co tradycyjnie oglądają turyści, nam przypadły — Nowy Jork: Manhattan i Brooklyn ze słynnym Brighton Beach, muzea Waszyngtonu, wieżowce Chicago, Boston, ogromne akwarium w Baltimore, słynne Wielkie Jeziora Michigan i Ontario, luksusowy wodospad Niagara (popływaliśmy statkiem w chmurze jego bryzgów), Toronto: jego słynna wieża, malownicze centrum, zabytkowa część i całe podziemne miasto Toronto, po którym można pieszo. Od 10 kwietnia do 15 maja tego roku udało nam się z żoną wyrwać w naszą drugą fascynującą podróż samochodową po Ameryce. Pomysł takiej twórczej wyprawy należy do naszego przyjaciela z okolic Nowego Jorku, byłego kijowianina (chociaż byłych kijowian, jak wiadomo, nie bywa) Petra Tiutiunnyka, jednego z organizatorów i kierowników amerykańskiego KSP „Stranniki”, a narodził się on podczas Światowego festiwalu kijowian, tamże w pobliżu Nowego Jorku jesienią 2014 roku. Filadelfia, biblioteka Ukraińskiego centrum kulturalnego
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
przejechać cały całkiem spory środek bez ani jednego światła. Do „gourmet” zabytków i atrakcji można zaliczyć niesamowity park rzeźb w stanie New Jersey, fantastyczny labirynt jaskiń w Ohio, Narodowe Muzeum Sił Powietrznych USA w Dayton, akademię wojskową w West Point i marynarki wojennej w Annapolis, groby Edgara Allana Poego, Marka Twaina i samego wujka Sama, symbolu Ameryki, który, jak się okazuje, był całkiem realną postacią. Tam też zaliczyłbym kilka małych historycznych miasteczek z amerykańskiej głuszy, włącznie z naszą już ulubioną Vandalią w stanie Illinois — gdzie chodzi się jak po dekoracjach hollywoodzkich filmów, dokąd sami rdzenni Amerykanie przyjeżdżają na wycieczki rzadko, ale niemal pobożnie, bo stąd zaczynała się ich Ameryka. Takie wrażenie, że czas tutaj jeśli i płynie, to już na pewno nigdzie nie śpieszy się wiecznie sennymi uliczkami, zatrzymując się, by pogadać z każdym rzadkim przechodniem, zaglądając do kawiarni na kufel lokalnego piwa (nawiasem mówiąc, w Ameryce jest ono smaczne i pozwala się trochę skosztować, nawet kiedy jest się za kierownicą). I praktycznie w każdym takim miasteczku jest jeden lub nawet kilka antykwariatów, gdzie za dolara czy dwa, a nawet za kilkadziesiąt centów można kupić fantastycznie unikalne autentyczne rzeczy, od praktycznych drobiazgów domowych po starodawne (na ile to możliwe w USA) porcelanowe filiżanki czy figurki, które można byłoby sobie wyobrazić chyba tylko w muzeum. Spotkani ludzie są niezwykle życzliwi — i ci pojedynczy w takich miasteczkach, i w pośpiesznych tłumach na ulicach Chicago, Filadelfii, Toronto. Słynny amerykański uśmiech, jeśli nawet był w minionych wiekach sztucznie przyklejony do twarzy, to w tym już, wydaje się, zrósł się z naturą i jest naturalną reakcją na jakikolwiek kontakt: czy zwracacie się o radę, czy przypadkiem potrąciliście człowieka w tłumie. Wyjątki być może są, ale z reguły Amerykanie zawsze chętnie pomogą maksymalnie szczegółowo i starannie — zwłaszcza obcokrajowcowi, ponieważ nasz akcent nie pozostawiał złudzeń. Prawda, kilka razy brano nas za paryżan i Belgów, ale niezmiennie cieszyli się, gdy dowiadywali się, że jesteśmy z Ukrainy. Drogi to osobny temat; Amerykanie szczycą się najbardziej rozgałęzioną i najdłuższą na świecie siecią wysokiej jakości dróg, która dociera do najmniejszego przysiółka czy nawet pojedynczego domu farmerskiego. Jakość jest wspaniała — przy czym w prowincjonalnej części kraju nawet lepsza niż na wielopasmowych autostradach — choć może to tylko iluzja wywołana prędkością. Drogi są stale remontowane, ale nie wywołuje to szczególnych problemów i korków, bo pasów jest dużo, a ekipy remontowe pracują szybko i zajmują minimum powierzchni poza swoim pasem. Kilka razy, co prawda, trafialiśmy w spore korki, z reguły wywołane jakimś zdarzeniem drogowym, i wtedy rzeczywiście znaczną część jezdni blokowano, a raz przylatywały tam, oprócz policyjnych i medycznych wozów, nawet helikoptery, bo rzeczywiście był straszny wypadek. I tutaj rzuca się w oczy jeszcze jedna amerykańska charakterystyczna cecha. Na takie przypadki na amerykańskich autostradach przewidziane są szerokie pobocza — faktycznie pełnowartościowe pasy ruchu, przeznaczone tylko dla pojazdów uprzywilejowanych. Przez obie podróże ani razu nie widzieliśmy, żeby chociaż tymczasowo przejechał nimi któryś z pośpiesznych kierowców nawet podczas długich „zatorów” w czasie szczytowego natężenia ruchu. Słynne amerykańskie fast-foody już i dla Ukrainy nie są egzotyką, z nich skorzystaliśmy tylko kilka razy czysto dla porównania z naszymi. I możemy wyciągnąć autorytatywny ekspercki wniosek, że McDonald’s i KFC w Kijowie są na pewno smaczniejsze. Widocznie jednak ukraińskie kurczaki czymś przewyższają swoich kolegów z Kentucky. Za to nasze żołądki bezpowrotnie podbiły chińskie „buffety”, gdzie płacisz 16 dolców, ale możesz za te pieniądze choć cały dzień napychać brzuch ogromnym asortymentem przepysznych potraw w dowolnej ilości. Tam trzeba iść bardzo głodnym! No, a amerykańsko-chińskie krem-zupy zasługują na zachwycony poemat. Wyrywając się z pokusy opowiadania dużo i szczegółowo, jednak nie mogę nie wspomnieć o jeszcze kilku rzeczach. Kilka spotkań autorskich mieliśmy w tak zwanych „przedszkolach dla staruszków” — to finansowane przez państwo placówki dla osób starszych, gdzie spędzają praktycznie cały dzień. Niekoniecznie samotni — ich dzieci, jak i oni sami, mogą być zamożnymi ludźmi, ale dzieci pracują, a w pracy nie powinna ich odrywać troska o rodziców. A staruszkom ciekawiej spędzać czas w towarzystwie swoich znajomych i przyjaciół; tam ich smacznie karmią, wożą na wystawy, do muzeów, na spektakle i zakupy, rozrywają — w szczególności występami przyjezdnych artystów i popularnych ludzi, do grona których trafiliśmy i my. My też spotkaliśmy tam byłych kijowian, a nawet dawnych znajomych. Wieczorem staruszkowie otrzymują porcję czegoś smacznego, z czym odwożą ich do domu, żeby mogli poczęstować jeszcze zmęczone dniem pracy dzieci. No i w ogóle troska o najstarszą część populacji w USA wywołuje zazdrość i marzenie, by kiedyś i u nas osiągnąć takie standardy. Najbardziej zniedołężniali — czy to wiekiem, czy stanem zdrowia, którzy nie mają bliskich, co mogliby się o nich troszczyć — mieszkają w specjalnych domach-kondominiach czy przytułkach, którymi opiekuje się państwo, zapewniając im wszystko, co niezbędne do maksymalnie komfortowego życia, włącznie z opieką medyczną. Często decydują się tam osiedlić także staruszkowie, którzy nie chcą obciążać własnych dzieci koniecznością opieki, a wolą raczej stale komunikować się w kręgu swoich rówieśników-przyjaciół, aniżeli tylko po pracy z dziećmi. No, a z dziećmi i wnukami spędzają weekendy. I co też niemożliwe nie wspomnieć z zachwytem — to muzea i biblioteki Ameryki. A także szkoły i uniwersytety. I jeśli te ostatnie są całkiem oczywiście bogate w bogatym kraju (choć co do szkół jest wyraźna dyferencjacja w zależności od relatywnie biednych i bogatych dzielnic zamieszkania), to te pierwsze są dumą wielkich miast, i każdego drobnego prowincjonalnego miasteczka, a nawet wsi. To, być może, tylko dziesiąta część tego, co można byłoby opowiedzieć o Ameryce z wrażeń naszych podróży. Specjalnie nie robiłem podziału między USA i Kanadą, chociaż różnica, bez wątpienia, jest, ale z naszego zwykłego punktu widzenia bardziej zauważalna jest wspólnota. Tak właściwie i granice — co między stanami, co między USA i Kanadą — to tylko umowna linia i tabliczka. Co prawda, Tęczowy Most nad Niagarą, którym my i pieszo, i autem spacerowaliśmy ze Stanów do Kanady i z powrotem, jednak jest wyposażony w posterunki graniczne, gdzie sprawdzają paszporty (wcześniej tylko na numery aut patrzyli) — co zrobić, czasy obecnie są bardziej niepokojące. Możliwe, że ktoś, czytając to, zarzuci: powiedzmy, tutaj same dytyramby dla Ameryki. Bez wątpienia, zdążyliśmy zobaczyć różne odcienie amerykańskiego życia, i negatywne też. Ale, po pierwsze, ponieważ byliśmy gośćmi Ameryki, jeszcze tak pięknie przyjętymi, to niegodziwie gościowi być niewdzięcznym wobec gospodarza. A po drugie, chciało się opowiedzieć przede wszystkim o tym, co i nam kiedyś mogłoby się przydać. Jeśli zaś kogoś interesuje negatyw — jest go wystarczająco w internecie i nie jest on tajemnicą, choć nie wszystko, jak wiadomo, jest dokładnie takie, jak ktoś o tym opowiedział. Co, w końcu, dotyczy i tej mojej opowieści; więc chcecie — wierzcie, chcecie — sprawdźcie. Występ w Centrum Współczesnej Sztuki Ukraińskiej w Chicago. Szkoła Ukrainoznawstwa im. Tarasa Szewczenki, Waszyngton. Występuje Iren Rozdobudko
Tłumaczenie maszynowe
Iwan PROSIANYK, rodowy znawca ziół. Ukrainki zawsze czuły się pięknościami i kusicielkami. Świadczą o tym bransolety z solarnymi znakami, naszyjniki, inne ozdoby, które odkryli archeolodzy na naszej ziemi. Od wieków nasze piękności korzystały z ziół, starannie dbając o skórę twarzy, rąk, o włosy. Wszak już prababki dobrze wiedziały, że od bujności warkocza zależy nie tylko uroda kobiety, ale i jej zdrowie, gdyż pusty w środku włos to swoisty odbiornik Niebiańskiej siły. Dlatego warkocz niebywale pielęgnowano. Do tego natura dała człowiekowi mnóstwo swoich środków. Na przykład drobno posiekana, podgotowana i zaparzona kora lipy przypomina mydło. U kogo włosy słabo rosną, rozdwajają się, warto skorzystać z kory tego drzewa. (Ze staroukraińskiego na współczesny język lipa tłumaczyłaby się jako cudowna. Całkowicie uzasadnione określenie.) Jednak warto do wody dodać jeszcze dwa-trzy kurze jaja, co dobrze odżywi cebulki włosów. A płukać naparem z rumianku (rumianku pospolitego). Uzupełni on skutki zdrowotne, a jeszcze nada waszym włosom słonecznego koloru. Nasycenie złotego odcienia daje też mocny wywar z łupin cebuli lub z liści orzecha. Lepszych naturalnych barwników nie sposób wymyślić. 4-6 łyżek stołowych na 2 litry wrzątku. Podgotować do 10 minut, zaparzyć pod przykryciem. Myć letnią wodą. Cudownie wzmacnia cebulki włosów także najzwyklejszy łopian lub pokrzywa zwyczajna. Ukrainki od dawna zapuszczały sobie warkocze o niezrównanej urodzie, korzystając właśnie z tych roślin. Kiedy zaś zaczynały się rozdwajać lub wypadać, brano po równo tatarak zwyczajny (ludowa nazwa lepecha), szyszki chmielu, rumianek, pokrzywę dwudomną. Garść posiekanych roślin na 3 litry wrzątku. Gotować 5 min., zaparzać godzinę pod przykryciem. Myć jajkiem. Nie płukać; dwa razy w tygodniu. Kiedy zaś, nie daj Boże, pojawił się łupież, a może to być także przy przeciążeniu nerwowym lub fizycznym, korzystają z kory wierzby kruchej lub płaczącej oraz korzenia łopianu jednorocznego — po równo. Garść na pięciolitrowe naczynie. Gotować do 5 min., zaparzać pod przykryciem do wystygnięcia. Albo też 1 łyżkę stołową kwiatów chabru zalać 400 ml wrzątku i 100 ml ciepłego octu. Zaparzać 30 min. Po myciu płukać naparem. To usuwa łupież, pobudza cebulki włosów. Myć codziennie na noc do uzyskania pożądanych skutków. Albo też: pokrzywa dwudomna, liście brzozy zebrane w maju, rumianek, łupiny cebuli, jagody jarzębiny czerwonej — po równo. Włożyć do woreczka, zalać wrzątkiem w proporcji dwie garście na 1 litr. Zaparzać pod przykryciem, płukać po myciu. Napar wzmocni włosy, do tego nabiorą one jeszcze magicznie złotawego koloru. Bardzo dobrze odżywia włosy i korzenie grzybienie białe. 50 g korzenia na 3 l wrzątku. Gotować do 5 min. Zaparzyć. Myć z jajkiem. Po myciu wetrzeć w skórę głowy apteczną nalewkę ciemiężycy (potem dobrze umyć ręce, bo roślina jest trująca). Każda rodzina ma swoje odwieczne przepisy, które szły od dawnych czasów od babć do wnuczek. Lekceważyć to bogactwo, dając pierwszeństwo preparatom farmaceutycznym, to grzech, bo człowiek stworzonej przez Boga apteki nigdy nie przewyższy. Podkreśliwszy lecznicze właściwości grzybieni białych, nie można pominąć zdolności tej rośliny do odmładzania twarzy, nie na darmo w ukraińskiej mitologii wedyjskiej roślinę wielbią jako rodiję — tutaj ukryte jest imię pradawnego boga Stwórcy RODa. Więc biorą po równo (wagowo) płatki grzybieni, wosk, miód, podgrzewają w kąpieli wodnej godzinę. Ciepłe odcedzają. Wcierają miksturę w skórę twarzy wieczorem. Na godzinę. Zmyć ciepłą wodą. Maść przechowywać w chłodzie. Nasze prababcie, aby zachować urodę i młodość, myły się świeżo udojonym mlekiem oraz przywrotnikiem pospolitym. Wtedy twarz nabiera atłasowo-aksamitnej delikatności. Przywrotnik ma zdumiewające właściwości lecznicze. Wchodzi on do „napoju młodości” razem z liśćmi jeżyny, maliny, poziomki, brzozy, skrzypu polnego, nagietka — po równo. 2 łyżki stołowe rozdrobnionego zbioru na pół litra wrzątku. Zaparzać pod przykryciem. To dzienna porcja. Ten zbiór cudownie czyści naczynia, zapobiega kobiecym dolegliwościom. Najbardziej pożądane jest go spożywać w zimnej porze roku. W tym czasie potrzebna jest też bardzo staranna pielęgnacja skóry twarzy, bo przecież wietrzeje, łuszczy się, nadmiernie wysycha. Twarz trzeba codziennie przecierać wywarem z nasion lnu lub korzenia prawoślazu lekarskiego (można zastąpić też zwykłą domową różą). Gotować do 5 min. na słabym ogniu. Zaparzać pod przykryciem 3—4 godziny. A jeszcze prościej robić maskę z marchwi: ona oprócz uzdrowienia skóry doda jej przyjemnego koloru letniej opalenizny. Łyżeczkę soku z marchwi, domowej śmietanki oraz twarogu starannie wymieszać. Trzymać na twarzy nie dłużej niż 20 min., zmyć ciepłą wodą. Odświeżyć zimną. Wytrzeć się płócienną ściereczką. Nałożyć krem odżywczy. A do miodowej maski trzeba dodać jeszcze odrobinę domowego krowiego mleka, starannie rozcierając do białego koloru. Bardzo pożądane w zimowym czasie są też maski z mrożonych jagód: poziomek, truskawek, malin, czarnych jagód, moreli. Rozetrzeć na papkę, dodać świeżego domowego mleka. Bez wątpienia, w letniej porze jest z nich więcej korzyści. Jednak, opierając się na naszym doświadczeniu, mimo wszystko pierwszeństwo dajemy zwykłemu miąższowi ogórka. On nie tylko odżywia skórę, ale i wygładza zmarszczki na twarzy, szyi, niezrównanie ją odmładzając. Uwaga! Korzystać z soku czy miąższu szklarniowych ogórków jest skrajnie niewskazane. Skóra szyi też potrzebuje pielęgnacji. Trzeba przynajmniej dwa razy w tygodniu robić okłady. Starannie rozgnieść dwa ugotowane gorące ziemniaki, dodając jeden żółtek domowego jajka, po łyżeczce miodu i oliwy z oliwek. Masę nałożyć na płótno i ciepłą przyłożyć do szyi, a z wierzchu — folię i puchową chustę. Po 20 min. zdjąć. Umyć ciepłą wodą i wetrzeć apteczną nalewkę żeń-szenia. Dbając o twarz, nie warto zapominać też o ustach, pamiętając: naturalny ich kolor jest najbardziej kuszący. Cudownie odświeża i zapobiega ich wysychaniu miód. Sok z marchwi lub ogórka na pół z domowym twarogiem. 10 minut. I zmyć ciepłą wodą.
Tłumaczenie maszynowe
Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy korzystaniu z naszych publikacji odniesienie do „Słowa Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617. Sekretarz odpowiedzialny Iryna SZEWCZUK. Dział kultury Eduard OWCHARENKO. Dział korekty Tetiana SZCZERBAK, Iryna STELMACH. Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK, Wołodymyr ŻYHUN. Redaktor internetowy 279-39-55. Redaktor dyżurny Eduard OWCHARENKO. Księgowość 279-41-46. Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001. E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua. Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Wydrukowano w spółce z o.o. „Mega-Polihraf”, 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 12/14. Łączny nakład w październiku — 12 700
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracji KV nr 4066 z 02.03.2000 r. Szef-redaktor Pawło MOWCZAN Redaktor naczelna Lubow HOŁOTA Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcyjnych Natalia SKRYNNYK 278-01-30 (tel/faks)
Tłumaczenie maszynowe