Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 5strona oryginału ↗

UKRAIŃSKOŚĆ NA WSCHODZIE I POŁUDNIU UKRAINY

Слово Просвіти, №45 за 2008 рік

Iryna MAHRYCKA, docent katedry języka i literatury ukraińskiej Wschodnioukraińskiego Uniwersytetu Narodowego imienia Wołodymyra Dala, przewodnicząca Ługańskiego oddziału obwodowego Stowarzyszenia badaczy hołodomorów na Ukrainie, kawaler orderu księżnej Olgi. Niedawno miałam okazję rozmawiać z Amerykanką Normą Kady, która przebywała na Ługańszczyźnie w sprawach rozwoju turystyki wiejskiej. Nieco obeznana z ukraińską historią i naszą teraźniejszością (głównie wiejską), wysnuła zdumiewający dla mnie wniosek: „Wy, Ukraińcy, przypominacie amerykańskich Indian”. Kobieta nie zaczęła wyjaśniać, w czym dokładnie jesteśmy podobni. Moją pierwszą reakcją na słowa Amerykanki była obraza: jak można porównywać amerykańskich aborygenów, którzy w nowożytnej historii nie mieli własnego państwa i których kiedyś niemal wytępili przybysze, ze współczesnymi Ukraińcami, którzy już 17 lat żyją we własnym państwie — Ukrainie? A nieco później przeczytałam, że także znany nam wszystkim Amerykanin indiańskiego pochodzenia, który stał się Ukraińcem z ducha, James Mace, w połowie lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku mówił: „Z moich przodków zdejmowano skalpy, niszczono ich jak wściekłe psy, bo potrzebna była ich ziemia. A was, Ukraińców, czyż nie niszczono bezsensownymi wojnami, sztucznymi Hołodomorami, przymusowymi przesiedleniami, represjami politycznymi?.. Kiedy zniknie ukraińska kultura, ukraiński język, to ostatnich jego nosicieli, odzianych w szarawary i wyszywanki, zagonią, jak Indian, do rezerwatów i będą pokazywać turystom. A z państwa Ukraina pozostanie chyba tylko nazwa geograficzna”. Więc na naszej póki co niełatwej drodze do utwierdzenia swojej niepodległości nie zaszkodziłoby nam skorzystać z doświadczeń krajów, których tytularnych narodów nikt i nigdy nie porównywał z Indianami. Światowa praktyka świadczy: jedynym sposobem na samozachowanie w czasach globalizacji jest obrona wartości językowych, kulturowych i duchowych. Narody europejskie, utwierdzając przede wszystkim swój język i tożsamość, stawały się narodami państwowymi. Największy niepokój budzą regiony południowo-wschodnie, których zrusyfikowanie osiągnęło haniebne dla samodzielnego państwa rozmiary. Na fali państwowotwórczego uniesienia, na początku lat 90., nawet w obwodach południowych i wschodnich zaczęły masowo otwierać się ukraińskojęzyczne klasy i szkoły, do których rodzice z radością posyłali dzieci. Zwiększył się nabór studentów na wydziały filologii ukraińskiej. Wszystko zdawało się być w porządku. Ale… Potem te dzieci, kończąc ukraińską szkołę (klasę), szły do kolegiów i na uniwersytety, gdzie nauczanie… prowadzono w języku rosyjskim. I rodzice, i dzieci zrozumieli wtedy, że lepiej uczyć się w rosyjskojęzycznych szkołach (klasach), a bez języka ukraińskiego (przynajmniej na południu i wschodzie) można się łatwo obejść. Co więcej, język państwowy do dziś nie funkcjonuje tu aktywnie także w innych sferach — zatem nie ma potrzeby go znać. Na uniwersytetach każdy rektor wydał rozkaz przejścia na państwowy język nauczania. Rozkaz pozostał na papierze. Jego wykonania do dziś nikt nie kontroluje, dlatego przejście na język państwowy stało się osobistą sprawą wykładowców. Pracując w kilkutysięcznym zespole uniwersyteckim, znam tylko jednostki wśród kolegów, którzy robią to zgodnie z własnym sumieniem. Niektórzy wykładowcy kombinują: aby otrzymywać wyższą pensję (za nauczanie po ukraińsku, jak mówią, dopłacają 10 procent stawki), oni (dla raportu) prowadzą jedną dyscyplinę w jednej grupie po ukraińsku (często tego języka trudno nazwać ukraińskim, lepiej — surżykiem); a resztę przedmiotów — po rosyjsku. Wielu wykładowców, wchodząc po raz pierwszy do sali, prowokacyjnie pyta: „W jakim języku mam wam wykładać?”. Większość studentów obecnie to absolwenci nie wiejskich, a miejskich szkół, gdzie przeważa rosyjski język nauczania, dlatego ich odpowiedzi zawsze są na korzyść rosyjskiego. A wykładowcy nie nalegają na język państwowy. Znam przykłady tego, jak niektórzy wykładowcy chcą, ale boją się przechodzić na ukraiński język nauczania, aby nie doświadczać ukrytej presji i prześladowań ze strony prorosyjsko nastawionych kolegów i kierownictwa. Większa część terytorium obwodu ługańskiego — północne rejony wiejskie lub Słobożanszczyzna — są tradycyjnie ukraińskojęzyczne. I szkoły tam też są ukraińskie. Rozmawiając z dyrektorami tych szkół, usłyszałam od nich zaniepokojenie, że ich absolwenci, wstępując do średnich specjalnych i wyższych uczelni (z reguły uczyć się jadą do Ługańska lub Charkowa), odczuwają dyskomfort z powodu tego, że słabo władają rosyjskim, w którym wykłada się im dyscypliny. Dlatego dyrektorzy zmuszeni są od niedawna zwiększać liczbę godzin na naukę właśnie języka rosyjskiego. A ucząc się w miastach i miasteczkach, wiejskie (od urodzenia ukraińskojęzyczne) dzieci nawet w komunikacji przechodzą na rosyjski. Jeśli nawet na wydziałach filologii ukraińskiej do dziś niemało przedmiotów z cyklu nieukrainoznawczego wykłada się w języku rosyjskim, to na innych wydziałach język państwowy z reguły można usłyszeć tylko podczas studiowania dyscyplin „Historia Ukrainy” (i to nie zawsze) oraz „Język ukraiński w ujęciu zawodowym”. W latach 90. na naukę języka ukraińskiego w szkołach wyższych przeznaczano początkowo 60 godzin dydaktycznych, później skrócono je do 56, potem — do 36, a przez kilka ostatnich lat w ługańskich uniwersytetach pozostało tylko 28 godzin — 14 zajęć praktycznych dla studentów pierwszego roku (czyli jedne zajęcia tygodniowo w pierwszym semestrze nauki). O jakiej gruntownej wiedzy z języka państwowego można mówić, zważając na taką nędzę! Studenci nie zdążają nie tylko opanować norm języka ukraińskiego, ale i przyswoić w nim swoją terminologię zawodową oraz opanować specyfikę ukraińskiej dokumentacji biznesowej. A oto jeszcze wymowny fakt: studenci zagraniczni, którzy przyjeżdżają na Ukrainę uczyć się na naszych uniwersytetach, na kursach przygotowawczych opanowują nie ukraiński, a rosyjski język — i to nie tylko na wschodzie i południu Ukrainy (przecież w telewizji widzimy, jak zagraniczni studenci kijowskich uczelni udzielają wywiadów właśnie po rosyjsku; a nawet na Uniwersytet Przykarpacki po rocznych kursach przygotowawczych w Kijowie przyjeżdżają studenci zagraniczni, którzy nie znają ukraińskiego, za to dobrze znają rosyjski). Zarządy edukacji i nauki południa i wschodu Ukrainy systematycznie żwawo raportują o ukrainizacji podległych im szkół średnich. Dla przykładu: według oficjalnych statystyk, obecnie 21% uczniów w Doniecku zdobywa wykształcenie w języku ukraińskim, w Ługańsku — 10,3% (w obwodzie — 40%), w Charkowie — 40% (w obwodzie — 80%). Ale są też inne informacje: według świadectw kierowników donieckiego i charkowskiego obwodowych oddziałów Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki, Marii Olijnyk i Anatolija Kindratenki, a także przewodniczącego Ługańskiego Towarzystwa Języka Ukraińskiego Wołodymyra Łytwyna, te oficjalne liczby są „nadmuchane”, bo prawie we wszystkich ukraińskojęzycznych ze statusu szkołach i klasach nikt nie przestrzega reżimu ukraińskojęzycznego (nie rozmawia się po ukraińsku na przerwach, nie uczy się ukraińskich pieśni, zwyczajów, obrzędów, sztuk walki). W Ługańsku już ponad dziesięć lat istnieje Stowarzyszenie Szkół Ukraińskojęzycznych, któremu przewodniczy Jurij Pryń, dyrektor szkoły nr 59. Oprócz tej szkoły, do Stowarzyszenia należą jeszcze szkoła średnia nr 21 i nr 31 (w Ługańsku jest 65 szkół). Liczba ukraińskich szkół z biegiem lat nie zwiększa się, za to liczba ich uczniów co roku maleje. Dla przykładu: w 1996 roku w szkole nr 59 było około 1,5 tysiąca uczniów, teraz — 319. Rodzice, posyłając dzieci do pierwszej klasy, dokonują wyboru na korzyść nie tych, a sąsiednich rosyjskojęzycznych szkół — czysto z pragmatycznych powodów, bo dzieciom przyjdzie dalej uczyć się w rosyjskojęzycznych kolegiach i na uniwersytetach, gdyż ukraińskojęzycznych na Ługańszczyźnie nie ma. My z mężem wzięliśmy na wychowanie z domu dziecka dwoje rosyjskojęzycznych dzieci w wieku czterech i sześciu lat. Po pół roku pobytu w naszej rodzinie te dzieci już swobodnie władały językiem ukraińskim. W następnym roku zapisałam starszą dziewczynkę do ukraińskiej klasy, w której było 15 uczniów (w każdej z trzech równoległych rosyjskojęzycznych — od 25 do 30 uczniów). Zapytałam rodziców, dlaczego posłali dzieci właśnie do ukraińskiej klasy. Większość mówi, że głównym powodem ich wyboru jest to, że ta pierwsza klasa jest przy przedszkolu i chcą, aby dziećmi opiekowano się nie tylko podczas roku szkolnego, ale i podczas wakacji. Posyłając Lubę do ukraińskiej klasy, usłyszałam od szkolnej wicedyrektor klas młodszych uwagę: „Po co wam ukraińska klasa? Wszystko jedno od piątej klasy będziecie uczyć się w rosyjskiej”. Wyjaśniła, że nauczyciele klas średnich i starszych ich szkoły (oprócz, oczywiście, nauczycieli języka ukraińskiego i literatury) nie mogą wykładać po ukraińsku. To nie dziwi, przecież na uniwersytecie pedagogicznym wykłada się tylko po rosyjsku — tak samo, jak za czasów radzieckich. Dzięki takiej obojętności władz u mieszkańców regionu kształtuje się opinia o bezperspektywiczności, a nawet zbędności języka ukraińskiego. Przykłady z ługańską edukacją mają analogie w innych południowo-wschodnich obwodach Ukrainy. Obecnie w Doniecku na prawie 170 rosyjskojęzycznych szkół przypada 4 ukraińskojęzyczne. Dla zwiększenia statystyk donieccy urzędnicy zaliczają do szkół z ukraińskim językiem nauczania nawet szkoły z jedną jedyną ukraińską klasą. Zestawmy oficjalną informację z realnym obrazem. W Swierdłowsku w obwodzie ługańskim, według statystyk, 40% uczniów uczy się w ukraińskojęzycznych szkołach. A deklaracje dotyczące języka składania ogólnopaństwowych testów w tym roku szkolnym rozłożyły się tak: po ukraińsku wyraziło chęć pisania testów 14% uczniów, po rosyjsku — 86%. Możliwe, że te procenty są wskaźnikiem realnego stanu nauczania w języku ukraińskim w Swierdłowsku. Nie lepsza sytuacja jest na uniwersytetach i w średnich szkołach specjalnych, gdzie nauczanie w prawie 100% prowadzi się w języku rosyjskim. Tylko jedna z trzydziestu jeden uczelni — Doniecki Uniwersytet Narodowy — ma równoległe grupy rosyjsko-ukraińskie. W Donieckim Narodowym Uniwersytecie Technicznym są grupy równoległe z niemieckim, angielskim językiem nauczania, za to z ukraińskim — nie ma. To nonsens dla niepodległego państwa! “Narysujcie kalinę!” Święto wydziału sztuk pięknych Kijowskiej Akademii Sztuki. Zdjęcie Ołesia Dmytrenki. Doniecki koledż pedagogiczny kształci nauczycieli ukraińskojęzycznej szkoły podstawowej, a ponieważ takim nauczycielom brakuje takich klas, idą oni pracować do klas rosyjskojęzycznych. Od czasu do czasu media donoszą o zamykaniu przez lokalne organy władzy pojedynczych klas lub szkół z ukraińskim językiem nauczania w Doniecku, Dnieprze lub na Krymie. Nie pozostaje w tyle pod tym względem Ługańszczyzna. Oto świeży przykład. W mieście Rubiżne w jednej ze szkół przez dziewięć lat istniała klasa ukraińskojęzyczna. Pod koniec ubiegłego roku szkolnego dyrekcja poinformowała, że tej klasy już nie będzie — łączy się ją z rosyjską. Dalsza nauka będzie, odpowiednio, prowadzona po rosyjsku. Lokalne organy władzy nie chcą troszczyć się nie tylko o językowe, ale i o estetyczne wychowanie uczniów w oparciu o ukraińskie tradycje narodowe. Tak, dwa lata temu Ministerstwo Kultury i Turystyki przekazało obwodowi ługańskiemu milion hrywien i zaleciło zakupienie za te pieniądze ukraińskich instrumentów ludowych dla szkół średnich. Ale większość deputowanych rady obwodowej poparła nie ministerialne zalecenie, a propozycję deputowanego z Partii Regionów, rektora Ługańskiego Instytutu Kultury i Sztuki Wałerija Filippowa, który zaproponował zakupienie dla szkół Ługańska pianin i bajanów. Filippow “argumentował” swoją propozycję tym, że nie zna nawet nazw tych ukraińskich instrumentów, które zaleca ministerstwo. Odpowiednią decyzję rady obwodowej wykonano. Jako wykładowca katedry filologicznej zauważam, że z roku na rok wiedza abiturientów z języka i literatury ukraińskiej staje się coraz bardziej powierzchowna. W jednej z ługańskich szkół pracują jako nauczycielki języka i literatury ukraińskiej już niemłode kobiety — Jana Kołesnykowa i Nina Pokryszka, członkinie Związku Ukrainek. Na nich trzyma się cała praca ukrainoznawcza w szkole. Wbrew systemowi wychowują u swoich uczniów miłość do języka, historii i kultury ukraińskiej. Czasami myślę: odejdą te nauczycielki na zasłużony odpoczynek i nikt z młodszych kolegów (a wszyscy oni otrzymali wyższe wykształcenie już w czasie niepodległości) nie będzie mógł, a i nie będzie chciał kontynuować ich dzieła. Te dwie kobiety opowiadają, że w latach 90. był bardzo pożyteczny i ciekawy, obowiązkowy dla wszystkich przedmiot szkolny — ukraińskie krajoznawstwo. Uczniowie wykazywali niemałe zainteresowanie taką wiedzą. I wykładali go w języku ukraińskim specjaliści-filolodzy. Potem w ich szkole ten przedmiot uczyniono fakultatywnym i przekazano rosyjskiej filolożce, która czytała go już po rosyjsku, nie wykazując do niego żadnego zainteresowania. Z czasem całkiem zniknął ze szkolnego programu. Większość dyrektorów i zastępców dyrektorów, a także wyższych kierowników edukacji regionalnej przez 17 lat tak i nie zmieniła poglądów. Dlatego tradycyjnymi w szkołach Ługańszczyzny pozostają wydarzenia wychowawcze z okazji obchodów Dnia Zwycięstwa (z obowiązkowym zaproszeniem weteranów), Międzynarodowego Dnia Kobiet, Dnia Uczczenia Czynu Afgańczyków, dnia urodzin “Młodej Gwardii” itp. Z bardziej nowoczesnych kierownictwo szkolne wita jako wydarzenia wychowawcze dzień świętego Walentego, różne KVN-y, dyskoteki. O Dniu Uczczenia Pamięci Ofiar Hołodomoru, Dniu Matki, Dniu Jedności, Dniu Niepodległości itp. uczniowie mogą nawet nie usłyszeć. Więc dzieci rosną wyobcowane od ukraińskiej historii, języka, kultury. Nauczycielka szkoły w Baranykiwce w rejonie biłowodskim obwodu ługańskiego Wira Annusowa, która wraz ze swoimi uczniami opiekowała się mogiłą zbiorową, w której leżą ich współmieszkańcy — ofiary Hołodomoru 1932—1933 lat, niedawno otrzymała naganę za pracę wychowawczą od dyrektora szkoły. Język, którym posługuje się nasza młodzież, to nie literacki rosyjski, tym bardziej nie ukraiński. Jest on podobny do żargonu, który kształtuje u jego użytkowników odpowiedni model zachowania i orientacje wartościujące. Aby proces rusyfikacji, na przykład Donbasu, ustał (zauważę, że są wiarygodne informacje o tym, że w 1932 roku nawet w miasteczkach Donbasu 88 % wszystkich szkół było ukraińskojęzycznymi, a mieszkańcy ukraińskich wsi na Ługańszczyźnie do 1933 roku — dopóki do wymarłych lub półwymarłych od Hołodomoru wsi nie przywieziono etnicznych Rosjan — nigdy nawet nie słyszeli języka rosyjskiego), potrzebna jest lustracja kadr kierowniczych, w szczególności w branży oświatowej. Ciąg dalszy nastąpi.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn