Kodeks pracy poddaństwa
IX Międzynarodowy konkurs z języka ukraińskiego
Dermański Ośrodek Kultury
Tłumaczenie maszynowe
Kulturoznawcza akcja dla ukraińskich społeczności krajów Europy Zachodniej „Eurokarawana — 2008. Razem do Europy”, która odbyła się w październiku, powinna w rezultacie nagłośnić przed rządem problemy czwartej fali, a także wewnętrzne problemy migracyjne i reintegracyjne Ukrainy, aby wypracować odpowiednie zmiany w ustawodawstwie, przekonany jest deputowany ludowy Ukrainy, przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki Pawło MOWCZAN. Wrażeniami z podróży do ukraińskich społeczności podzielił się w wywiadzie dla „Słowa Proświty”. — Pawle Mychajłowiczu, jakie problemy zostały nakreślone jako najważniejsze na konferencji w Rzymie? — Ukraińcy, którzy wyjechali za pracą, mają problemy nie tylko za granicą, ale i na samej Ukrainie. Ponieważ doświadczają podwójnej dyskryminacji: tutaj, na Ukrainie, bezrobocia i problemów socjalnych, a tam — całkowitego bezprawia. Dlatego „okrągły stół”, który odbył się w Rzymie z udziałem znanych polityków, literatów, uczonych, wśród których byli także Oksana Pachlowska i Ołena Ponomariw, był poświęcony tym społecznie palącym tematom, które są naprawdę ważne dla każdego, kto zna problemy czwartej fali emigracji. Ona nie jest diasporalna. Diaspora — to jest to, co już ustalone, weszło w brzegi tego społeczeństwa, w którym znajdują się etniczne składowe. Diaspora formuje swoje instytucje kulturalne. Dlatego wśród ukraińskich diasporników można wyodrębnić tych, którzy jeszcze przed II wojną światową uformowali kulturalno-informacyjne, religijne instytucje we Włoszech. Przede wszystkim należy zaznaczyć pełną poświęcenia pracę Josyfa Slipyja. Ukraina obecnie pragnie wejść w europejskie procesy reintegracyjne, na czym skupiła uwagę Oksana Pachlowska, zaznaczając, że czwartą falę można traktować jako pewien dorobek i jako wielką stratę. Jeśli nie stworzymy atrakcyjnego wizerunku Ukrainy poprzez kulturalno-informacyjne centra, nadal będziemy mieć zniekształcony obraz naszego kraju przez tych, którzy znaleźli się we Włoszech. Wśród nich są tylko jednostki, które przystosowały się do biznesu, przez dziesięć lat zaadaptowały się, próbując uzyskać obywatelstwo Włoch. Bez adaptacyjnego ukraińskiego kulturalno-informacyjnego centrum w Rzymie wypacza się obraz Ukrainy i Ukraińca jako pełnowartościowego członka europejskiej wspólnoty. Można zestawić, co dla czwartej fali zrobili diaspornicy, którzy z powodów politycznych czy religijnych zmuszeni byli wpisywać się w kulturalno-historyczny, społeczny, religijny kontekst, jak, na przykład, księża, których wyrzuciła władza radziecka. Oni zbudowali tutaj instytucje, akademię, sobory i pomagali naszym artystom. Brak takiej instytucji jak informacyjno-kulturalne centrum odbija się na tym, jak nas traktują. Powstaje wiele pytań: czy Ukraina reintegruje się z powrotem do Imperium Rosyjskiego, czy będzie rozczłonkowana. I te tematy omawiają na łamach wiodących włoskich gazet. Nie ma centrum, które w porę sprostowałoby podobne wersje, tak jak nie ma stałego naświetlania, czym jest Ukraina. Nie fragmenty obrazu emigracji, a całościowy obraz ukraińskości, historycznie przywiązany do chrześcijańskiej paradygmy jeszcze na długo przed przyjęciem chrześcijaństwa, jeszcze przed epoką Odrodzenia, do ruchów narodowych, które przeżyły Włochy, do tego, jak Garibaldi powiedział, że „tworzymy państwo włoskie po to, aby uformować naród włoski”. Musimy zrozumieć, jak z rozdrobnionych, pokłóconych grup etnicznych stworzyć jedność na gruncie językowo-kulturowym, jak to zrobili Włosi… Podobnym centrum stał się kiedyś ośrodek NTSz w miasteczku Sarcelles we Francji, gdzie zebrali się wiodący działacze ukraińskiej nauki, oświaty, którzy stworzyli pod kierownictwem profesora Kubijowycza „Encyklopedię ukrainoznawstwa” oraz jej anglojęzyczną wersję, która pomogła Europejczykom poznać Ukrainę. Obecnie ta szacowna instytucja podupada. W odróżnieniu od ukraińskiej władzy, rosyjski rząd dba o swoje dziedzictwo kulturowe. Niedawno postawili pomnik Buninowi w Moskwie. Czy mamy pomnik, na przykład Petlurze — człowiekowi, który stworzył w XX wieku Ukrainę? On uformował z rozproszonych segmentów siłę, która przeciwdziałała bolszewickiej ekspansji. Żołnierze, których wyprowadził poza granice Ukrainy, naprawdę mogli stanowić trzon państwa ukraińskiego. Przyszli z nauką, kulturą, przynieśli ukraińskie słowo, ukraińskiego ducha i stworzyli centra ukrainistyki, w szczególności to, o którym mowa, ogólnoeuropejskie: Towarzystwo Naukowe im. T. Szewczenki w Sarcelles. Ono dzisiaj nie jest zabezpieczone finansowo. W nim pozostała jedna działaczka Anna-Maria Dowhaniuk, która dziewiąty rok pełni obowiązki i stróża, i bibliotekarza, i archiwisty. Widzę potrzebę założenia ukraińskich oświatowych, informacyjno-kulturalnych centrów za granicą, w szczególności w Rzymie. Jest komu je kierować: Oksana Pachlowska — to znacząca postać. Mogłaby zrealizować bardzo wiele swoich inicjatyw. Ciąg dalszy na s. 6 HUCULSKA GRAŻDA Dobrowolne datki „Na Cerkiew Kobziarza”: Międzynarodowy Fundusz Charytatywny „Ukraińska Rodzina” R/r nr 26045200145101 w Podolskiej filii AKB „Kijów”, MFO 320401 ZKPO 21709106 ŁĄCZNIE NA KONCIE CERKWI TARASA — 900 574 hrywny 00 kop.
Tłumaczenie maszynowe
Petro ANTONENKO Bardzo ostrą była konferencja prasowa kierownictwa niezależnych związków zawodowych Ukrainy, która odbyła się w poniedziałek w agencji „Ukrinform”. Mowa była o proponowanych przez władze drogach przezwyciężenia wpływu światowego kryzysu finansowo-gospodarczego na Ukrainę, w szczególności o przyjętej przez parlament w piątek ustawie antykryzysowej. Jeśli wyrazić istotę powiedzianego jednym zdaniem, to najlepiej zrobił to Hryhorij Osowyj, kierownik Wspólnego organu przedstawicielskiego ogólnoukraińskich związków zawodowych i zrzeszeń związkowych, który skupił około 70 tych organizacji: „Nie akceptujemy takiej drogi przezwyciężania kryzysu, kiedy proponują tylko dwie metody: pierwszą — zamrożenie płac i świadczeń socjalnych, drugą — wzrost cen i taryf. To wybuchowa mieszanka, która prowadzi do wybuchu społecznego”. O wybuchu społecznym (nawiasem mówiąc, właśnie w przededniu rocznicy pomarańczowej rewolucji) mówić teraz chciałoby się najmniej — zbyt i tak naelektryzowana jest atmosfera społeczna. Ale w takim razie dla zapobiegania wybuchom potrzebny jest dialog społeczny. A gdzie on jest? — chce się zapytać władzę. Ten dialog, który był na początku roku, kiedy uchwalono Memorandum między władzą, związkami zawodowymi i pracodawcami o podstawach polityki socjalnej. I oto zamienił się on w monolog władzy, która postanowiła przezwyciężać kryzys kosztem zwykłych ludzi. Konkretniej znalazło to odzwierciedlenie w tym, że nawet ustawa antykryzysowa, za podstawę której wzięto projekty Prezydenta i rządu, została opracowana bez udziału związków zawodowych. O czym wtedy mówić? Czego się dziwić, że na szczeblu ogólnopaństwowym Narodowa komisja ds. regulacji energetyki, oczywiście za namową wyższych władz i bez uzgodnienia ze związkami zawodowymi, podejmuje decyzję o zwiększeniu od 1 grudnia taryf na gaz dla ludności od razu o 35 procent. Na konferencji prasowej poinformowano, że związki zawodowe zaskarżyły tę decyzję w sądzie. Podstawa prawna — to, że nie uzgadniano tego ze związkami zawodowymi, jak wymaga ustawa. Argument zdrowego rozsądku — to, że nie można podnosić taryf, jeśli nie jest znana cena gazu na przyszły rok, czyli cena jego zakupu za granicą, przede wszystkim w Rosji. O jakim dialogu władzy i narodu mówić, kiedy kijowska władza „z sufitu” podniosła od 4 listopada taryfę na przejazd metrem i transportem naziemnym od razu 4-krotnie! Jeszcze jeden wymowny przykład: w Połtawie właśnie gwałtownie podniesiono cenę energii elektrycznej. Motywacja jest po prostu jezuicka: z powodu podniesienia płacy minimalnej, mimo że samego podniesienia na razie nie przewidują. O podniesieniu płac minimalnych i świadczeń socjalnych trzeba powiedzieć osobno. Związkom zawodowym udało się jednak dopiąć swego, aby podczas uchwalania ostatecznej redakcji ustawy antykryzysowej 1 listopada wykluczono skandaliczną normę o dwuletnim „moratorium” na podniesienie płac minimalnych i minimum socjalnego. To ograniczenie przyjmowano rzekomo na żądanie Międzynarodowego Funduszu Walutowego, od którego jako panaceum oczekujemy 16 miliardów dolarów pożyczki. Ale okazuje się, że MFW nie stawiał takiego kategorycznego żądania, ono jest inne: budżet bez deficytu. Jest on możliwy tylko pod warunkiem „zamrożenia” płac i świadczeń socjalnych — to już wymysły naszej władzy wynikające z jej nieudolności gospodarczej. Inne sposoby stworzenia budżetu bez deficytu — jego napełnianie, porządek na cłach i w sferze podatkowej, oszczędności w innych branżach. Nie wszystko jest jasne także z upadkiem moratorium. Może być tak: nie ma ani ograniczeń na zwiększenie płacy minimalnej i świadczeń socjalnych, ani ich zwiększenia. 25 października, jeszcze przed głosowaniem w parlamencie, w nadziei na „zamrożenie” rząd przyjął postanowienie o opracowaniu taryfowej siatki płac dla budżetówki na 2009 rok. Chodzi o miliony urzędników (nie tylko o zarządców, ale i o nauczycieli, lekarzy, innych pracowników budżetówki). Więc zgodnie z tym postanowieniem, za podstawę siatki taryfowej wzięto obecny żałosny poziom płacy minimalnej — 545 hrywien. Tymczasem od 1 stycznia 2009 roku planowano podnieść minimum socjalne do 770 hrywien i wreszcie po raz pierwszy zrównać je z płacą minimalną. Taki poziom uzgodniono ze związkami zawodowymi, założono w projekcie Budżetu Państwa na przyszły rok. Projekt rząd złożył dawno, ale zaczął się kryzys polityczny, rozwiązano parlament i wszystko „zawisło”. Dlatego trzeba mieć nadzieję, że Prezydent zawiesił działanie dekretu o rozwiązaniu parlamentu i reanimował go nie tylko dla dwóch celów — przyjęcia ustawy antykryzysowej i finansowania wyborów, ale także dla przyjęcia Budżetu Państwa Ukrainy na 2009 rok. Bo to jedyny dokument, który reguluje poziom płac i świadczeń socjalnych. Jeszcze jeden aspekt. Mówił o nim ostro na konferencji prasowej przewodniczący Konfederacji Wolnych Związków Zawodowych Ukrainy Mychajło Wołyneć. Chodzi o tak zwany kryzys bankowy. Sprowokował go nie tylko atak raiderski na „Prominwestbank”, od którego rzekomo wszystko się zaczęło. Wszystko to — wynik wieloletniego terroryzmu bankowego — inaczej trudno to nazwać. Dziesiątki, setki banków przez lata niepodległości zbyt już utyły na Ukrainie. Połowa z nich — to po prostu „pralki do prania pieniędzy” (definicja H. Osowyja). Latami działa wulgarny schemat: banki biorą za granicą kredyty na mały procent, puszczają te pieniądze na Ukrainie na kredyty na dwa-trzy razy większe procenty, wzbogacają się, a pieniądze wywożą za granicę. A kiedy bankrutują, to biegną do państwa pożyczać pieniądze, żeby je ratowało. Liderów związkowych po prostu oburza, kiedy niemal lwią część wspomnianego kredytu MFW niektórzy chcieliby puścić na wsparcie banków komercyjnych. Wniosek jeden: sytuacja jest skrajnie zła, jeśli władza słyszy tylko samą siebie. Dlatego jej dialog ze społeczeństwem, z narodem, który jest, zgodnie z naszą Konstytucją, JEDYNYM źródłem władzy, — sprawa żywotnie ważna. Jeśli takiego dialogu brakuje, to już kryzys nie gospodarczy, a jakiś inny. Myrosław DAWADYW, m. Iwano-Frankiwsk ZA KIM GŁOSOWAĆ? Do 1991 roku w mojej rodzinie nie powstawały żadne nieporozumienia podczas omawiania kwestii kultury, języka czy wiary Ukraińców. Uświadomienie potrzeby bezkompromisowej walki o nasze wartości, a także przeciwko szatańskiemu reżimowi komunistycznemu prowadziło nas w tamtym czasie na wiece, skłaniało do brania aktywnego udziału w życiu społecznym, udzielania wszechstronnej pomocy dla organizacji ruchu na rzecz niepodległości Ukrainy. Twardość ducha, determinacja, umiejętność walki i zwyciężania przypomniały światowej wspólnocie, że na mapie świata jest utalentowany naród z wysokim poziomem kultury, edukacji, duchowości. To jeszcze raz potwierdziły wydarzenia lat 2004—2005, które, moim zdaniem
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
…ku, otrzymały nieco niefortunną nazwę — pomarańczowa rewolucja. Jednak ich dalszy rozwój natrafił na poważny problem, który polega na niezgodności między poziomem rozwoju świadomości społecznej, znacznie wyprzedzającej poziom odpowiedzialności i dojrzałości politycznej wielu ludzi, w których pokładaliśmy nadzieje, którym powierzyliśmy dźwignie władzy, a które mieli usprawiedliwić to zaufanie. Niestety, większość z nich nie dorosła do poziomu przywódców narodu, bo swoje własne interesy postawili ponad wszystkim. Giuseppe Mazzini, troszcząc się o los Włoch, w pracy „Obowiązki wobec ojczyzny” pisał: „Właśnie teraz nadszedł czas, aby położyć kres polityce kruczków, oportunizmu, zamętu i okrężnych dróg, parlamentarnej obłudy, przemilczeń i ugodowości — polityce, która charakteryzuje ospałe życie wyczerpanych narodów, i powrócić do czystej, lojalnej, prostej i logicznej polityki, która wprost wynika z moralnego wzorca, to znaczy jest skutkiem zasady przewodniej, która zawsze prowadziła do inauguracji młodego życia narodów powołanych do wysokiego przeznaczenia”. Wydaje się, że ten działacz polityczny i pisarz XIX wieku zwraca się także do nas, Ukraińców. Jednak kim są ci Mojżesze, kim są ci przywódcy, zdolni wypełnić obowiązek wobec Ukrainy? Moja matka przed pierwszymi wyborami prezydenckimi zapytała: „Na kogo głosować? Na Wiaczesława Czornowoła czy na Lewka Łuk’janenkę?” Nie potrafiłem wtedy jej odpowiedzieć. Już wtedy zrozumiałem, że pytanie nie wymaga jedynie głębokiego namysłu. Trzeba na nie koniecznie odpowiedzieć, bo będzie się powtarzać. Niepewność i milczenie wokół takich pytań tworzą dobre warunki dla działania tych, którzy marzą o nowej Ruinie dla naszego państwa. Przez wiele lat szukałem odpowiedzi na to pytanie i znalazłem ją na płaszczyźnie głównego, fundamentalnego prawa rozwoju społeczeństwa — prawa wyboru. Każdą chwilę dokonujemy wyboru. Niewłaściwy wybór jest przyczyną wielu problemów, które nierzadko przyniosły tragiczne skutki dla człowieka, rodziny, społeczeństwa. Na wielotysięcznych mitingach nasi rodacy skandowali piękne słowo: jedność. Rozumiemy, że jest w nim wielka siła, że za nim stoi przyszłość, lecz wkraczamy na drogę niezgody i rozłamu. Od dawna stało się normą, że wybór między interesami państwowymi a osobistymi rozstrzyga się na korzyść tych drugich. Porównując przeszłość z teraźniejszością, odwołuję się do wyboru księcia Włodzimierza, który uparcie szukał dróg zjednoczenia Rusi Kijowskiej i umocnienia władzy. Już tysiąc lat temu rozumiał, że zjednoczenie jest możliwe tylko dzięki idei. I znalazł ją w chrześcijaństwie. Książę twardo stał na pozycjach państwowych, dlatego dokonał właściwego wyboru. Dlatego też nazwano go Świętym i Wielkim. Dziś mamy jeszcze ukraińską ideę narodową, która przez setki lat prowadziła Ukraińców do niepodległości. Wszyscy doskonale rozumiemy, że jest nam potrzebna jak powietrze. Tylko ona nas zjednoczy. Jej ogromną zaletą jest także to, że może otworzyć społeczeństwu zielone światło do ewolucji, ponieważ droga do dobrobytu poprzez długi okres rozwoju nikomu nie odpowiada, a niebezpieczeństwa rewolucyjnych podejść są znane. Obecnie mamy najlepsze możliwości, by powtórzyć krok Włodzimierza Wielkiego i wykorzystać potencjał idei, o której napisano tak wiele, na którą czeka naród. Nasi przywódcy, którzy nazywają siebie demokratami, patriotami, a do tego jeszcze narodowcami, w wystąpieniach podczas uroczystości ku czci ukraińskich bohaterów Stepana Bandery, Romana Szuchewycza, Wiaczesława Czornowoła prawie nie mówią o najważniejszym — o tym, że tych bojowników zgładzono za ukraińską ideę narodową. Podczas uroczystości z okazji 100. rocznicy urodzin Romana Szuchewycza we wsi Tyszkiwci, w których uczestniczyła nasza elita, jedynym, kto powiedział o idei, był jego syn Jurij. Podkreślił, że nie potrzebujemy mechanicznego połączenia sił demokratycznych i narodowo-patriotycznych, lecz zjednoczenia wokół idei. Jestem przekonany, że do najwyższych osiągnięć światowej cywilizacji należy hasło „Bóg i Ukraina!”, z którym ukraińscy powstańcy walczyli o wolność i godność człowieka. Niestety, w 1991 roku, po proklamowaniu niepodległości państwa ukraińskiego, do naszego domu w owczej skórze demokracji i liberalizmu zaczęła się wdzierać ogromna liczba idei i ideologii, wymyślonych nie wiadomo przez kogo i po co, które utworzyły bardzo podstępny i skomplikowany labirynt. W nim całkowicie tracimy orientację, szukamy starannie ukrytej drogi do Świątyni. Nawet patriotycznie nastawieni Ukraińcy zamieniają się tam w zajadłych wrogów. Właśnie w tym labiryncie narodziło się pytanie: „Na kogo głosować?”
Przed niedawnymi przedterminowymi wyborami do Rady Najwyższej Ukrainy matka znów zadała mi to pytanie, a ja znów nie potrafiłem na nie odpowiedzieć. Jedności już nie było. Głosowaliśmy na NSNU, BJuT i WO „Swoboda”. Tak działo się w wielu ukraińskich rodzinach. W rezultacie mamy w parlamencie i w państwie to, co mamy, jak mawiał Leonid Krawczuk. Naród ukraiński wybrał jedność. Dokonał słusznego, mądrego wyboru, a zatem ma wszelkie podstawy, by dążyć do tego, aby we wszystkich szczeblach struktur władzy większość stanowili ci ludzie, którzy są zdolni prowadzić go drogą jedności. Tacy ludzie istnieją w obecnym systemie władzy, w partiach i organizacjach społecznych, wśród naukowców i przedsiębiorców. Ale jak nauczyć się odróżniać prawdziwych liderów od nieudolnych, a także od tych, którzy świadomie pięknymi ideami, obietnicami i programami zwodzą ludzi dla swoich niskich celów? Na to pytanie można odpowiedzieć, jedynie kierując się kryteriami, które pozwalają nam bezbłędnie określić, kto jest kim w naszym społeczeństwie. Takie kryteria są znane cywilizacji od czasu pojawienia się pierwszych ludzi. Jednak jeśli nie chcemy się pomylić przy wyborze prawdziwych wartości, należy starannie badać wszystko, co związane z fałszywymi ideami, które przenikają w nasze życie oszukańczymi drogami. Nie ma trucizny straszniejszej niż oszustwo. Niszczy ono nasze dusze pochlebstwem, unicestwia pozorną inteligencją, prowokuje konflikty, jak chytry wąż wpełza do naszego domu, by zamienić go w ruinę. W Biblii mówi się, że ojcem kłamstwa jest szatan. Umiejętnie sieje ziarna kłamstwa, które dają pociągające, na pierwszy rzut oka, pędy, lecz w rzeczywistości jest to broń w walce przeciwko Stwórcy. Taka broń staje się szczególnie niebezpieczna dla społeczeństwa, gdy znajduje się w rękach wybitnych osób, filozofów, historyków, którzy świadomie lub mimowolnie podsuwają ją ludziom. Niestety, są oni także w środowisku intelektualistów.
Ciąg dalszy nastąpi.
Tłumaczenie maszynowe
Andrij ŁOZOWYJ
65 lat temu Kijów został wyzwolony od niemiecko-faszystowskich najeźdźców. Niewielu uczestników tamtych wydarzeń żyje do dziś. Chciałoby się, aby wypłacano im godną emeryturę, przyznawano ulgi, a nie tylko obiecywano, rzucając żałosne grosze. Tym weteranom, którzy już opuścili ten świat, wieczna pamięć... Nie spodziewamy się szczególnie patetycznych uroczystości. Zapewne prawie nie ma już tych, dla których takie uroczystości należałoby organizować. Wydarzeń z 6 listopada 1943 roku nie należy oceniać jako zwycięstwa komunizmu nad faszyzmem, czyli zwycięstwa jednego zła nad drugim. Jednak nie budzi wątpliwości, że Kijów bronili przede wszystkim etniczni Ukraińcy, walczący nie „za Rodinę, za Stalina”, lecz o własną wolność i wolność swojego narodu, za dom i Ojczyznę. Dlatego w tym dniu pozdrowcie choćby jednego weterana – a na świecie przybędzie ciepła. Jak nigdy dotąd aktualne dla Ukrainy jest pytanie o uznanie na poziomie państwowym weteranów Ukraińskiej Powstańczej Armii. Najwięcej, co władza może zrobić dla pojednania żołnierzy obu armii, to zapewnić im wszystkim godne gwarancje socjalne i emerytury w takiej wysokości, aby nie cierpieli niedostatku w tym, co najpotrzebniejsze. Bez pojednania niemożliwe jest przemyślenie historii przez naród. Byłoby wspaniale, gdyby weterani Armii Radzieckiej witali żołnierzy UPA w dniu Pokrowy, a żołnierze UPA – czerwonoarmistów, na przykład 23 lutego.
H. Malakow. „Sofia przez ruiny”. Akwarela
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Konsekwencje dla sądu. Proponuje się pozostawić to uznaniu pracodawcy. Związki zawodowe zaś spycha się na dalszy plan. I to nie tylko w odniesieniu do procedury zwalniania pracownika, lecz także pod wieloma innymi względami. Zamiast tego uporczywie forsuje się do stosunków pracy tak zwane prawo korporacyjne, które ustanawiać będzie znowu pracodawca, czyli właściciele przedsiębiorstw. Już stało się oczywiste, że wokół projektu takiego Kodeksu pracy rozgorzeje niezwykła walka. Niezależne związki zawodowe przygotowują przynajmniej akcje protestacyjne, rozpoczęły pracę wyjaśniającą, co właściwie narzuca nam się pod pozorem odnowionego kodeksu „po europejsku”, który ani trochę nie odpowiada europejskim standardom. Oprócz ataku na prawa człowieka, taki kodeks niewiele da także rozwojowi ukraińskiej gospodarki. Zamiast reform gospodarczych proponuje się bowiem prymitywne warianty eksploatacji pracowników. Być może choć część najbardziej odiozowych proponowanych norm zostanie usunięta podczas dalszego przechodzenia kodeksu przez parlament. Tak czy inaczej, jest to zbyt poważny dokument, by przyjmować go w pośpiechu.
Materiały przygotował Petro ANTONENKO
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
...radzieckie związki zawodowe — utonęły w sporach i skandalach związanych z podziałem majątku, zgromadzonego przez dziesięciolecia dzięki milionom pracowników. Chodzi o sanatoria, domy wypoczynkowe, liczne obiekty medyczne, kulturalne, sportowe itp. Związki zawodowe faktycznie zostały odsunięte od Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ogromnego zasobu wypłat socjalnych, do którego wszyscy płacimy podatki. Dlaczego związkom odebrano prawo inicjatywy ustawodawczej w parlamencie, podczas gdy z tego prawa szeroko korzysta każdy deputowany, który służy klanom biznesowym? Wszystko to w społeczeństwach demokratycznych dawno zostało sprawdzone przez czas. A my, być może, zmierzamy do demokratycznego społeczeństwa? Czy wystarczy, że we wspomnianym artykule Konstytucji Ukrainę nazwano jeszcze państwem demokratycznym?
* * *
29 października Rada Najwyższa uchwaliła w pierwszym czytaniu projekt ustawy o pierwszoplanowych działaniach zapobiegających negatywnym skutkom kryzysu finansowego. Jak się spodziewano, znaczną część problemów finansowych przerzucono na barki zwykłych obywateli. Ustawa dotyczy wstydliwej sytuacji, w której płaca minimalna jest niższa od minimum egzystencji. Wreszcie władza obiecała, że od 1 stycznia 2009 roku przynajmniej doprowadzi „minimalną” płacę do poziomu minimum egzystencji. Zakładano to także w projekcie budżetu państwa na przyszły rok. Jednak parlament w tym projekcie ustawy „przepycha” przepis, aby wyrównanie to odłożyć o dwa lata. Wywołało to oburzenie związków zawodowych, które już następnego dnia, gdy projekt miał być głosowany w drugim czytaniu, zorganizowały pikietę protestacyjną przed parlamentem i rozpowszechniły oświadczenie z żądaniem natychmiastowego wykreślenia tej normy z projektu ustawy. W piątek, przyjmując ustawę w drugim czytaniu, parlament anulował w niej skandaliczny przepis o „zamrożeniu” płac i minimum egzystencji.
Tłumaczenie maszynowe
„Panowie się biją, a u chłopów czuby pękają”. To ukraińskie przysłowie przychodzi na myśl, gdy widzi się zamach na elementarne prawa socjalne ludzi. Obecnie władza motywuje go jeszcze tak zwanym światowym kryzysem gospodarczym. Będą się teraz na niego powoływać nieustannie — czy przepaliła się żarówka na klatce schodowej, czy cieknie kran. Czym jest ten kryzys, skąd i dlaczego — to rozmowa na osobny temat, a szczerego dialogu z narodem władza nie prowadziła i prowadzić nie będzie. A póki co — kryzysowe „dokręcanie śruby”. O nowym skoku taryf komunalnych już pisaliśmy. W ślad za nim — kolejne uderzenie cenowe, co szczególnie przykre w na wpół chorym społeczeństwie — chodzi o podrożenie leków. Gniewna deklaracja władzy, by „w ciągu trzech dni przywrócić ceny leków”, oczywiście, póki co pozostała tylko słowami. Rząd, co prawda, wprowadził limit marży handlowej na leki. I wszyscy ze zdziwieniem dowiedzieli się, że, okazuje się, marże te sięgały 80—90 procent. Marża handlowa — to najzwyklejszy „zysk”, który otrzymują na towarze liczni pośrednicy. Czyli tak zwani dealerzy, kupując u producenta leki za 100 hrywien, sprzedają nam je za 180. Jednak czyż trzeba uważać za wielką zasługę władzy ograniczenie tych szalonych marż do 15 procent — do poziomu, który i tak powinien być nie wyższy nie tylko na leki, ale i na inne towary? Ale dealerstwo-killerstwo, zdaje się, stało się u nas podstawą gospodarki. I wreszcie, ogłoszona od 1 grudnia gwałtowna podwyżka taryf na gaz — od razu o 35 procent, mimo że 1 września już była podwyżka o 14 procent. Dlatego w rzeczywistości taryfa w ciągu jakichś trzech miesięcy rośnie nie o 14 plus 35 procent, nowa podwyżka nakłada się na już podwyższoną taryfę. Jeśli rodzina płaciła do września powiedzmy 100 hrywien, od września — 114, to o 35 procent wzrośnie właśnie taryfa 114 hrywien. W sumie mamy 154 hrywny. Wybaczcie małą lekcję suchej matematyki, ale to jest to, co uderzy i już uderza w miliony ludzi, na których barki władza przerzuca swoje czy to ekonomiczne, czy to polityczne kryzysy. Wszystko to dzieje się na tle politycznego zamieszania, które ma za zadanie zakamuflować to, co dzieje się w naszym „socjalnym” (artykuł 1 Konstytucji Ukrainy) państwie. Dzieje się przy milczeniu partii politycznych (właśnie zarejestrowano 154.) i społeczeństwa. A co z naszymi dzielnymi związkami zawodowymi, najważniejszym „amuletem”, obrońcą ludzi pracy? Tutaj, jak i w polityce, niezgoda i swary. Ale czasami nieśmiały głos związków zawodowych jednak się przebija. Przykładem była niedawna konferencja prasowa jednego z takich zjednoczeń — Narodowego Forum Związków Zawodowych Ukrainy. To z tych struktur związkowych, które nie są zbyt rozpieszczone i próbują powiedzieć władzy prawdę. Przed dziennikarzami wystąpili kierownicy zjednoczenia. Nie będziemy męczyć czytelnika szczegółową statystyką, którą opublikował związek zawodowy. Krótko: już wiele lat, niezależnie od zmian na Bankowej, w naszym „socjalnym” państwie prowadzą politykę daleką od socjalnej. Pod wieloma wskaźnikami ochrony socjalnej ludności, jej poziomu życia nie należy się spodziewać, że wraz z rozwiązaniem parlamentu i wybraniem nowego o tym dziwnym projekcie ustawy zapomną. Realia ustawodawcze są takie, że parlament nowej kadencji musi brać do rozpatrzenia w drugim czytaniu to, co poprzedni uchwalił w pierwszym. A ponieważ nasze parlamenty nazywa się nie inaczej jak klubem kilkuset milionerów, to nie ma co liczyć, że zapomną o tym projekcie ustawy. Charakterystyczny jest już skład grupy autorskiej projektu ustawy: złożyli go trzej deputowani z Partii Regionów — jeden z najbardziej nieprzejednanych jastrzębi frakcji, który rozdaje komentarze telewizji, Jarosław Suchyj; przewodniczący profilowej komisji, były funkcjonariusz związkowy Wasyl Chara; Ołeksandr Stojan, były szef głównych związków zawodowych Ukrainy, były numer dwa listy wyborczej „Naszej Ukrainy” z 2002 roku, który szybko przeszedł do regionalnych. Zdaniem tej szanownej trójki, nowy Kodeks pracy pomoże nam szybciej przenieść gospodarkę na europejskie tory i, oczywiście, łatwiej przezwyciężyć światowy kryzys gospodarczy (jakże bez tego straszaka). Swoistą motywacją stało się też to, że lepszy taki kodeks niż bezprawie, które zapanowało od niedawna w sferze pracy. Nie jest tajemnicą, że pod maską ryn- Ukraina wśród 46 krajów Europy — w piątej dziesiątce. Kilkoma cyframi warto to jednak zilustrować. W krajach rozwiniętych nie istnieje takie dziwne pojęcie jak „minimum egzystencji”. Tam ustalono granicę ubóstwa — nie mniej niż połowa średniomiesięcznego dochodu obywateli. Ukraina zaś jest unikalna już w tym, że u nas minimum egzystencji ustalono wyższe od płacy minimalnej. Konkretniej: 1 października br. minimum egzystencji wynosiło 625 hrywien, a płaca minimalna — 545 hrywien, czyli oficjalnie i ustawowo nam postanowiono, że za płacę minimalną człowiek nie może „minimalnie przeżyć”. I to nie jest minimum przeżycia, a minimum przetrwania, bo wstyd nawet przytaczać listę owego „minimum”, zaczynając od żywności — „żeby nie umrzeć”, i do odzieży — „żeby nie chodzić nagim”. I drugi aspekt, który wymaga choćby kilku cyfr. Chodzi bowiem o najistotniejsze — zarobki. Przeliczmy naszą płacę minimalną na walutę euro: to 76 euro. Oto nasi dawni towarzysze z obozu socjalistycznego: Litwa — 174 euro, Polska — 246, Słowenia — 522. I wszędzie, oprócz Ukrainy, ta nawet minimalna płaca jest o wiele wyższa od ustalonej tam granicy ubóstwa. To żeby przeżyć. A żeby normalnie żyć? Średnia płaca na Ukrainie wynosi 240 euro. W trzech wymienionych krajach odpowiednio 442—637—1213 euro. Celowo nie wymieniam płac minimalnych i średnich w bogatszych krajach Europy Zachodniej, żeby czytelnikom nie było tak smutno. Ktoś zapyta: a ceny? Przecież płace trzeba zestawiać właśnie z nimi. My, oczywiście, jeszcze nie wyszliśmy z cenami na poziom, na przykład Francji (tam średnia płaca 2600 euro). Ale, okazuje się, już wyszliśmy na poziom jednego ze średnio zamożnych krajów europejskich — Hiszpanii. Dlatego tutaj trzeba wymienić ich płace: minimalna — 666 euro, średnia — 1900. Dodajmy, że i pod względem taryf, przede wszystkim mieszkaniowo-komunalnych, nie tylko gwałtownie zbliżamy się do europejskich, ale słyszymy od władzy, że właśnie na nie trzeba wychodzić. Dlatego na wspomnianej konferencji prasowej padła teza o ludobójstwie socjalnym. W warunkach oligarchokracji walczyć z nim trudno. Nie dziwi, że zyski przedsiębiorstw przez 6 lat wzrosły o 21 procent, a płaca zasadnicza stanowi tylko 6 procent w koszcie własnym produkcji, co jest haniebnie mało jak na Europę. Trudno z tym walczyć jeszcze przez niemoc i rozproszenie związków zawodowych. Najpotężniejsze zjednoczenie — dawne ra-
Tłumaczenie maszynowe
Wierchowna Rada Ukrainy VI kadencji tuż przed swoim rozwiązaniem zdążyła jednak uchwalić w pierwszym czytaniu projekt Kodeksu pracy Ukrainy. Dokument ten jest bezwzględnie potrzebny, bo, wstyd powiedzieć, nadal posługujemy się ustawodawstwem pracy, które ma ponad 30 lat, czyli pochodzi z czasów Związku Radzieckiego. Praca nad ogromnym dokumentem, liczącym setki artykułów, trwała nie jeden rok. Pomagały nam nawet organizacje międzynarodowe. Jednak wariant Kodeksu, który przekazano pod głosowanie parlamentu, budzi ogromny niepokój.
...gospodarki u nas powoli zapanowała nie tylko anarchia, lecz miejscami prawdziwe poddaństwo. Mówi się, że ponad 50 procent stosunków pracy nie reguluje żaden kodeks, a są one skrojone „na żywą nitkę” w postaci rozmaitych „umów wewnętrznych”, „warunków korporacyjnych” itp. Chodzi przede wszystkim o sektor prywatny, zwłaszcza o tzw. małe przedsiębiorstwa, gdzie pracownik niemal staje się niewolnikiem. Ale zastępowanie tego poddaństwa byle czym to bolszewicka zasada chodzenia między dwiema sosnami: dzięki Bogu, byle jak, byle nie tak, jak było. Co zatem proponuje się byle jak? Według oceny organizacji broniących praw człowieka oraz Narodowego Forum Związków Zawodowych Ukrainy nowy Kodeks pracy może cofnąć nas o ponad sto lat wstecz, jeśli chodzi o prawa socjalne pracownika. Warta uwagi jest propozycja nadania pracodawcom prawa do wydłużenia dnia pracy do 10 godzin. Prawda, proponuje się rzekomo w drugim dniu skrócić jego czas trwania o dwie godziny, ale wiadomo, jak u nas wykonuje się podobne zalecenia. Godziny nadliczbowe obiecują opłacać według podwyższonych stawek. Słowem, chciano by nas cofnąć aż do XIX wieku, kiedy trzeba było walczyć o ośmiogodzinny dzień pracy. Ograniczono prawa pracowników dotyczące zwalniania z pracy. Jeżeli według obecnego ustawodawstwa pracodawca musi uzyskać zgodę związku zawodowego na zwolnienie człowieka, to obecnie proponuje się, aby związek zawodowy jedynie został „powiadomiony” o takich zamiarach administracji. Znacznie skraca się termin uprzedzenia pracownika o jego przyszłym zwolnieniu. Dotyczy to przede wszystkim tzw. małych przedsiębiorstw, gdzie pracownika można zwolnić po dwóch tygodniach od uprzedzenia. Jednak ustawowo nie wyjaśniono dostatecznie jasno, które przedsiębiorstwo uznać za małe. Kolejnym powodem zwolnienia pracownika może być ponowna atestacja. Negatywną decyzję komisji atestacyjnej trzeba będzie zaskarżać ... u samego pracodawcy — norma więcej niż dziwna. Proponuje się umożliwić zwalnianie ludzi za udział w tzw. nielegalnych strajkach lub w przypadkach, gdy pracownik po prostu „stracił zaufanie” pracodawcy albo popełnił „czyn niemoralny”, choćby nawet nie w pracy. Interpretowanie i przypisywanie „niemoralności” w duchu czasów sowieckich ponownie przysługuje pracodawcy. Zachowawszy represyjną normę sowieckiego ustawodawstwa o tzw. zbiorowej odpowiedzialności materialnej pracowników, autorzy projektu wymyślili także odpowiedzialność za „szkody majątkowe wynikłe z ujawnienia tajemnicy państwowej i innych informacji chronionych prawem”. Co wy tam ujawniliście, komu wyrządziliście szkody — to poważne pytania, które dziś w kompe-
Tłumaczenie maszynowe
Petro PANCZENKO, doktor nauk historycznych, profesor, akademik Międzynarodowej Akademii Słowiańskiej, wiceprezes Ukraińskiej Akademii Nauk Historycznych, akademik Akademii Nauk Szkolnictwa Wyższego Ukrainy, zasłużony działacz nauki i techniki Ukrainy, Kijów. Zakończenie. Pocz. w nr 43, 44 za 2008 r.
Najwyższy punkt Hołodomor osiągnął w kwietniu—czerwcu 1933 r. Ziemia pokryła się zielenią i pachnącymi kwiatami, a głód siał i siał trupy. Śmierć już śmiało przekraczała progi rolniczych domostw. Ludzie puchli z głodu i umierali. Konali w rodzinnych obejściach i na polnych miedzach, w stepowych parowach i na zaśmieconych, obojętnych na ich cierpienie stołecznych prospektach i ulicach. Wsie oniemiały. Jedynie smutny jęk i turkot wozów naruszały ciszę. Chłopski ród wymierał. Dzieci zapomniały, jak pachnie chleb. Zastępowano go plewami i liśćmi, ziemniaki — wytłokami i zacierem; mięso — padliną; cukier — melasą i innymi odpadami przemysłu spożywczego. Niejeden głodujący, mimo kategorycznego zakazu wyjeżdżania poza granice republiki, szedł na stacje kolejowe, mając nadzieję dotrzeć do Rosji, gdzie tak strasznego głodu, jak na Ukrainie, nie było, ale wydostać się za “żelazny pierścień”, który ustanowiła wokół Ukrainy uchwała KC WKP(b) z 23 stycznia 1933 r., im się nie udawało. Głód kaleczył człowieka jako osobowość. Wyczerpana fizycznie do ostatka, osoba szybko degradowała psychicznie i moralnie, zmieniając się w podдатliwego i posłusznego nieuka, któremu obojętne, co dzieje się wokół, — jak nim kręcą, wszystko zabierają z domu i podwórza, dokąd wywożą jego, a nierzadko i całą rodzinę. R. Conquest, przebywając na Ukrainie, kiedy przeżywała niewiarygodnie ciężkie czasy, zaznaczał, że ludzie przed śmiercią często wpadali w obłęd. Niektórzy z nich “umierali w samotności, powoli, strasznie, bezsensownie. Zagoniono ich w kąt i zostawiono, by zdychali z głodu, każdego w swoim domu. Polityczną decyzją, którą podjęli w dalekiej stolicy przy okrągłym stole narad i bankietów, nie zostawili im nawet pociechy nieuniknionej potrzeby tego, co się dzieje, aby zmniejszyć grozę. Najstraszniejszy wygląd miały małe dzieci z kończynami jak u szkieletu, które wyrastały z opuchniętych jak kule brzuchów. Głód zgonił z ich twarzy wszelkie ślady dzieciństwa. Wszędzie widzieliśmy mężczyzn i kobiety, którzy leżeli twarzą do ziemi, z opuchniętymi twarzami, rozdętymi brzuchami i pustymi, pozbawionymi jakiegokolwiek wyrazu oczami”. Ludzie ginęli nie tylko z głodu, ale i od jego następstw: ostrych chorób zakaźnych, zakażeń, zatruć itp. Głód wniósł istotne zmiany w życie i byt Ukraińców. Spustoszone wsie podupadły. Niemal w co drugiej chacie okna i drzwi były na krzyż zabite deskami. Niedawno schludne podwórza zarastały łobodą, płoty pochyliły się. Zapominano o ludowych rzemiosłach — snycerstwie, tkactwie, hafciarstwie, szyciu złotem. Chłopi porzucali rolnictwo i szli pracować na nowe budowy, kolej, cukrownie, do leśnictw. Ziemia traciła rzetelnych gospodarzy, dawała marne plony. Wyhodowane plony marnowały się, rozkradano je, przepadały, wywożono do różnych funduszy, dniówka robocza traciła na wartości. Jednak próby J. Stalina i jego popleczników, by tak zatrzeć ślady swojej zgubnej polityki, zrównać mogiły, które pozostały pomnikami dla przyszłych pokoleń, zatrzeć czarne plamy, okazały się mało efektywne. Ofiary Hołodomoru spoczywają wiecznym snem w ziemi, a ich cienie jeszcze długo będą prześladować żywych, bo w tych mogiłach zastygła niewinna krew, zamarł jęk skrzywdzonych, nieopłakanych. Nitkę, która łączyła dzieci z rodzinnym gniazdem, przerwał Hołodomór, zostawiając naród bez korzeni, potomków — bez rodowodu. Stalinowskie kierownictwo, nie uznając faktu głodu, rozpatrywało ogólnoludzką biedę jako swoisty sabotaż generalnego kursu partii na industrializację, co spowodowało zamaskowaną wojnę domową, która stała się polowaniem totalitarnego państwa na “wrogów ludu”. To była prawdziwa wojna, bo liczba ofiar w niej mierzona była milionami. W odniesieniu do tego angielski dziennikarz M. Muggeridge zaznaczał: “Przebywając niedawno na Północnym Kaukazie oraz na Ukrainie, widziałem coś podobnego do bitwy między rządem a chłopami. Pole tej bitwy doznaje takich samych zniszczeń i spustoszeń, jak na każdej wojnie, i rozszerza się, obejmując już znaczną część Rosji. Po jednej stronie linii frontu — miliony głodnych chłopów, opuchniętych z głodu, a po drugiej — żołnierze wojsk GPU, wykonujący wskazówki dyktatury proletariatu. Zapanowali nad całym krajem jak chmara szarańczy i zabrali wszystko, co jadalne. Rozstrzelali lub zesłali tysiące chłopów, czasem całe wsie, zamienili najżyźniejsze na świecie ziemie w smutną pustynię”. Krwawy terror, rozpętany na Ukrainie, przybrał przerażające rozmiary. Niewinnych ludzi oskarżano o nacjonalizm, udział w buntach. Razem z opublikowanymi dokumentami i tymi, które przechowywano w archiwach, bardzo ważne dla rekonstrukcji procesów historycznych, zwłaszcza z niedalekiej przeszłości, mają (przy całej ich subiektywności) źródła ustnego pochodzenia — wspomnienia współczesnych i uczestników wydarzeń, które do niedawna albo ignorowano, albo tendencyjnie przesiewali ideologiczni cenzorzy partii. Tymczasem tempa zbierania i publikacji takich źródeł historycznych z obiektywnych przyczyn (brak badaczy, utajnienie dokumentów, trudności poligraficzne itp.) pozostają lojalne. I bardzo przykro, że odchodzi pokolenie naszych rodaków, które przeżyło głód i może przekazać potomnym unikalną informację o jednej z największych tragedii narodu ukraińskiego. W latach 1993—2007 w regionach Ukrainy licealiści i studenci, liczni działacze społeczni przepytywali ludzi starszego pokolenia, w szczególności mieszkańców wsi — przede wszystkim krewnych, sąsiadów, współmieszkańców. W rezultacie zapisano wiele świadectw i wspomnień. Jednak należy pamiętać, że przeważająca większość respondentów w okresie Hołodomoru miała od 5 do 15—17 lat, więc po prostu nie mogli wielu rzeczy zrozumieć, odtworzyć w pamięci z dokładną precyzją. Ale dziecięce wrażenia są najjaśniejsze, najbardziej wyryte w pamięci. Słusznie mówi się: prawda i prawość z ludzkiej pamięci nigdy nie znikają, nie są w stanie pogrążyć się w niebyt. O tym, w szczególności, świadczą przytoczone w książce wspomnienia, pełne bólu duszy, żalu za stan ówczesnej wsi, tragiczny los ukraińskich rolników, wszystkich tych, z którymi na zawsze rozłączyła ich głodowa śmierć, terror i deportacje początku lat 30. Znaczne obciążenie informacyjne w wydaniu niosą fotoilustracje z Państwowego Archiwum Dokumentów Filmowych, Fotograficznych i Fonograficznych, lokalnych archiwów państwowych, wydań regionalnych, archiwów ukraińskiej diaspory. Zebrane materiały pomogą każdemu wyciągnąć własne wnioski o tragicznych wydarzeniach początku lat 30. Ale niezaprzeczalne jest to, że Hołodomór na Ukrainie przeprowadzano na podstawie państwowych praw, postanowień, dokumentów, instrukcji, metodyk, które celowo kierowano przede wszystkim na chłopstwo. Niecywilizowane, niemoralne, zbrodnicze działania bolszewickiej władzy na wszystkich szczeblach stały się regułą, normą zachowania, sposobem życia i działania. Przerażające aberracje lat 1932—1933 wpisały czarną i haniebną “sławę” totalitarnego państwa w życie narodu ukraińskiego na wieki. Pamięć o tym wyryła się w świadomości naszych rodaków na zawsze, bólem przenika serca, ona jest naprawdę nieśmiertelna i będzie przekazywana z pokolenia na pokolenie nowym generacjom. Totalitarno-uzurpatorskie aberracje wobec Ukrainy i jej ludności przejawiły się w wielu aspektach. Jeszcze w drugiej połowie lat 20. XX wieku w Związku, zgodnie z decyzją Biura Politycznego KC WKP(b) oraz rządu ZSRR, stworzono system zasobów państwowych jako zamknięty model. Obejmował on struktury razem z ogniwem obwodowym. W dokumencie odnotowano, że w szczególności zasoby żywnościowe, które przechowywano zgodnie z normowanymi terminami (zboże, mąka, konserwy, mięso i przetwory mięsne itp.), należy wykorzystywać w szczególnych okolicznościach: na wypadek wojny, klęski żywiołowej itp. Takie zasoby państwo wykorzystywało w dotkniętych głodem regionach w 1932 i 1933 roku. Ukrainie zaś taką pomoc udzielono tylko w drugiej połowie, czyli w
Grafika Walentyny Czornomorczenko z końca 1933 roku, wtedy, gdy ona już własnymi zasobami pokonywała palącą niedolę. W 1933 r. stalinowska klika głęboko podcięła genetyczny korzeń narodu ukraińskiego, co doprowadziło do gwałtownego wyludnienia ziemi. Do wymarłych wsi przywożono mieszkańców z różnych regionów RFSRR, Białorusi. Według nowych danych, na dzień 28 grudnia 1933 r. na Ukrainę przywieziono 329 eszelonów ludności z Rosji i Białorusi — zadanie wykonano w 104,8 %. Od niedawna silnie forsowana jest kwestia nieprawomierności stosowania w naukowych uogólnieniach terminu „ludobójstwo” w odniesieniu do głodu. Taka pozycja, z naszego punktu widzenia, nie może być usprawiedliwiona. Przecież Organizacja Narodów Zjednoczonych jeszcze w 1948 r. przyjęła Konwencję w sprawie ludobójstwa, którą zaproponowała specjalna Międzynarodowa komisja prawników ds. zbadania głodu na Ukrainie w latach 1932—1933, opublikowaną w Kijowie w jej końcowym raporcie w 1992 r. Konwencja ustanowiła ludobójstwo zbrodnią i została zatwierdzona przez Zgromadzenie Ogólne ONZ 9 grudnia 1948 r. Ustalono, że ludobójstwo jako zbrodnia to umyślne narzucanie części ludności stworzonych przez władzę takich warunków życia, które powodują jej całkowite lub częściowe fizyczne zniszczenie. Głód w latach 1932—1933 na Ukrainie był zjawiskiem o jawnie ludobójczym charakterze. Hołodomor to zjawisko pochodne, zawiera leksem, który tworzy symbiotyczną terminologiczną formułę językową: spowodowanie drogą głodu wymierania w danym przypadku wielkich mas ludności wiejskiej. Zatem terminy „ludobójstwo” i „Hołodomor” są bliskie, ale nie całkowicie tożsame. Mechanizm ludobójstwa rodzi skrajnie negatywny skutek — Hołodomor, wyniszczenie ludności wiejskiej Ukrainy. dawali kawałeczek chleba wielkości pudełka od zapałek, dawali jeszcze polewkę do tego chleba. I to na cały dzień. Polina ten chleb wkładała do ust po kawałeczku i nie jadła, a ssała, nóżki były spuchnięte, popękała skóra i ciekła żółto-brązowa ciecz… Ludzie we wsi masowo umierali, trupy walały się na pastwisku, po chatach. Mój wujek Mychajło, który mnie ratował, sam zmarł i nie było komu pochować. U martwych brzuchy się powzdęły, skóra pękała i wyciekała ciecz. Po wsiach zaczynało się ludożerstwo. Była u nas kobieta Ksenka Pasternak, miała dwoje dzieci. Gdzie te dzieci się podziały — niewiadomo. Ludzie we wsi podejrzewali, że ona je zjadła. Ksenka i sama wkrótce zmarła. Władza zmuszała silniejszych do kopania dołów-grobów, tam zrzucali trupy i zasypywali ziemią, żeby nawet śladu nie było. Wiosną biegaliśmy na staw, łowiliśmy żaby i tuż obok jedliśmy. Zrywaliśmy lipinę, trzcinę, pączki z drzew, ale było to, kiedy przyszło ciepło. Słoneczko ratowało ludzi. Tak oto stalinowscy bolszewicy-pachołki budowali socjalizm na wsi. A symonenki, hołuby, witrenki jeszcze do dziś nie uznają za ludobójstwo Hołodomoru lat 1932—1933. Ależ wy tracicie wszystko co ludzkie i żyjecie kłamstwem! Ja teraz mieszkam we Lwowie, na ul. Miszugi Ol., nr 5, nazwisko moje teraz Łuckowa Antonina Fiedotiwna, uczestniczka Wielkiej Wojny Ojczyźnianej, działań bojowych, inwalida wojenna. Co roku jadę do wsi Pryłuka uczcić pamięć ofiar Hołodomoru 1933 roku. Zapisał nauczyciel-emeryt Josyp CHOCHLICZ 21 lutego 2008 roku
Tłumaczenie maszynowe
Urodziłam się w chłopskiej rodzinie, dobrze pamiętam do dzisiaj straszne lata Hołodomoru. Moim zdaniem wszystko zaczęło się od kolektywizacji i rozkułaczania, fizycznego i moralnego niszczenia pracowitych gospodarstw, niszczenia narodowo świadomej części ludzi na wsi. Władza organizowała zebrania, żeby ludzie zapisywali się do kołchozu. Chłopi nie rozumieli i nie chcieli dobrowolnie oddawać ziemi-pola, koni, krowy, sprzętu rolniczego. Wtedy najbardziej „nieposłusznych” mężczyzn rozkułaczano, nazywano ich wrogami ludu i wywożono na Sybir, majątek i chatę konfiskowano, kobietę i dzieci wyrzucano na dwór. Mojego wuja Mariana Pyłypowycza Huńkę wywieźli na północ guberni archangielskiej za to, że ukrył worek pszenicy (zakopał w ogrodzie). Był niepiśmienny, ogłosili go wrogiem ludu. Tam też zmarł, nie wróciwszy do domu. Tylko jeden człowiek, Dmytro Zinczenko, powrócił z zesłania. Moją mamę Jewdokiję Semeniwnę Łanczenko również chcieli wywieźć na Sybir za to, że nie chciała oddać krowy do kołchozu, a także pługa i ziarna. Oprócz tego na wiejskim zebraniu wystąpiła przeciwko takim porządkom. Jednak mamy nie wywieźli dlatego, że tata Fedir Pyłypowycz woził pełnomocnika z rejonu. Zdaje się, nazwisko Szewczenko, taki jeszcze młody wujek. Powiedział tacie, żeby mama zamknęła usta i nie pojawiała się na zebraniach... A tata błagał pełnomocnika, żeby nie wywozili kobiety, bo ma troje małych dzieci. Hołodomor zaczął się dlatego, że wszystkie produkty siłą zabierano chłopom, nawet fasolę, kapustę, ziemniaki, buraki. W naszej wsi Pryłuce taki rabunek przeprowadzał komunista Specak. Temu rejonowemu pełnomocnikowi pomagali wiejscy biedacy, pijaczki, którzy nie chcieli żyć uczciwą pracą, ale mieli coś z zagrabionego. Kto pracował w polu w 1932 i 1933 roku, temu dawali jakąś pomyje z otrębami, bez ziarenka, bez kartofelka. Mnie wujek Mychajło Pyłypowycz przyniósł do kołchozowego kotła z nadzieją, że ktoś da tych pomyj, bo ja już nie mogłam chodzić, na mnie była sama skóra i kości. Stanęliśmy w kolejce, głodni ludzie pchali się, bili. Wypili całą tę zupę, a mnie już nic nie zostało. Wujek zaniósł mnie do swojego starszego syna Mykoły, ale u niego również nie było czym się pożywić. Wstąpili jeszcze do jego córki Charytyny, lecz w chacie nie było ani okrucha chleba, ani ziemniaka. I tak, głodną, wujek przyniósł mnie do domu. W tym czasie żona weterynaryjnego felczera Zinaida Liasowska przyniosła jakieś skórki chleba dla mojego wuja Mychałka. Nie było go w domu, podpatrzyłam, gdzie je położyła, i bez pozwolenia zjadłam. Niech mi Bóg wybaczy. Na drugi dzień poszłam za cmentarz, gdzie rosło kołchozowe proso, narwałam niedojrzałych wiech, ale strażnik zaczął gonić na koniu przez cmentarz. Mnie mało serce nie pękło — boli do dzisiaj. Uciekłam od niego, schowałam wiechy, a drugiego dnia zjadłam na surowo. Poszłam do kuzynki Charytyny Żuk, poprosiłam, żeby dała coś zjeść. Siostra piekła placki z popiołu (zoli). Wyprosiłam tego placka i go połknęłam, więcej ona mi nie chciała dać. Poszłam przez ogrody i zobaczyłam cebulę u cioci Sołomiji, usiadłam na grządce i najadłam się do syta. Najwyraźniej ta cebula uratowała mnie od popiołu-śmierci. Moja siostra Charytyna następnego dnia zmarła. Przypominam sobie, jak moja mama piekła paschę na Wielkanoc z łusek prosa, zgniłych buraków i ziemniaków. Taka była Wielkanoc 1933 roku, ale ludzie ją świętowali. Mój ojciec w nocy pilnował kołchozowego spichlerza. Za to mu dawali po 200 gramów chleba, mama go dzieliła na troje dzieci, jedną część tacie, a sobie — okruch. Ta część surowego chleba z domieszkami była jak pudełko od zapałek. Przypominam sobie taki przypadek. Moja ciotka Hapka zdobyła (wymieniła na coś) tobołek ziemniaków i położyła go pod pryczą. Ktoś z sąsiadów o tym „skarbie” dowiedział się, przedarli dziurę w glinianej ścianie i pogrzebaczem wyciągnęli te bulwy. Rano matka z dziećmi wstała, a ziemniaków nie ma. Co to było płaczu… A jeszcze pamiętam, jak tata ze mną i siostrzyczką Poliną poprosił u Andrija okruchy chleba. Ten wydawał po 200 gramów kołchoźnikom, którzy pracowali w polu, a także tym, którzy chowali zmarłych. Andrij przeciął rękę nożem taty Fedota, popłynęła krew. Żona tego Andrija niosła w chuście niedomiar chleba, bo on ludzi oszukiwał na wadze, więc i 200 gramów nie było. Prosiliśmy, żeby nam dali jakąś skórkę — choć dla pięcioletniej siostry Poliny. Ale ta odmówiła. Polina chodziła do żłobka, i tam
Tłumaczenie maszynowe
Iryna MAHRYCKA, docent katedry języka i literatury ukraińskiej Wschodnioukraińskiego Uniwersytetu Narodowego imienia Wołodymyra Dala, przewodnicząca Ługańskiego oddziału obwodowego Stowarzyszenia badaczy hołodomorów na Ukrainie, kawaler orderu księżnej Olgi. Niedawno miałam okazję rozmawiać z Amerykanką Normą Kady, która przebywała na Ługańszczyźnie w sprawach rozwoju turystyki wiejskiej. Nieco obeznana z ukraińską historią i naszą teraźniejszością (głównie wiejską), wysnuła zdumiewający dla mnie wniosek: „Wy, Ukraińcy, przypominacie amerykańskich Indian”. Kobieta nie zaczęła wyjaśniać, w czym dokładnie jesteśmy podobni. Moją pierwszą reakcją na słowa Amerykanki była obraza: jak można porównywać amerykańskich aborygenów, którzy w nowożytnej historii nie mieli własnego państwa i których kiedyś niemal wytępili przybysze, ze współczesnymi Ukraińcami, którzy już 17 lat żyją we własnym państwie — Ukrainie? A nieco później przeczytałam, że także znany nam wszystkim Amerykanin indiańskiego pochodzenia, który stał się Ukraińcem z ducha, James Mace, w połowie lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku mówił: „Z moich przodków zdejmowano skalpy, niszczono ich jak wściekłe psy, bo potrzebna była ich ziemia. A was, Ukraińców, czyż nie niszczono bezsensownymi wojnami, sztucznymi Hołodomorami, przymusowymi przesiedleniami, represjami politycznymi?.. Kiedy zniknie ukraińska kultura, ukraiński język, to ostatnich jego nosicieli, odzianych w szarawary i wyszywanki, zagonią, jak Indian, do rezerwatów i będą pokazywać turystom. A z państwa Ukraina pozostanie chyba tylko nazwa geograficzna”. Więc na naszej póki co niełatwej drodze do utwierdzenia swojej niepodległości nie zaszkodziłoby nam skorzystać z doświadczeń krajów, których tytularnych narodów nikt i nigdy nie porównywał z Indianami. Światowa praktyka świadczy: jedynym sposobem na samozachowanie w czasach globalizacji jest obrona wartości językowych, kulturowych i duchowych. Narody europejskie, utwierdzając przede wszystkim swój język i tożsamość, stawały się narodami państwowymi. Największy niepokój budzą regiony południowo-wschodnie, których zrusyfikowanie osiągnęło haniebne dla samodzielnego państwa rozmiary.
Na fali państwowotwórczego uniesienia, na początku lat 90., nawet w obwodach południowych i wschodnich zaczęły masowo otwierać się ukraińskojęzyczne klasy i szkoły, do których rodzice z radością posyłali dzieci. Zwiększył się nabór studentów na wydziały filologii ukraińskiej. Wszystko zdawało się być w porządku. Ale… Potem te dzieci, kończąc ukraińską szkołę (klasę), szły do kolegiów i na uniwersytety, gdzie nauczanie… prowadzono w języku rosyjskim. I rodzice, i dzieci zrozumieli wtedy, że lepiej uczyć się w rosyjskojęzycznych szkołach (klasach), a bez języka ukraińskiego (przynajmniej na południu i wschodzie) można się łatwo obejść. Co więcej, język państwowy do dziś nie funkcjonuje tu aktywnie także w innych sferach — zatem nie ma potrzeby go znać. Na uniwersytetach każdy rektor wydał rozkaz przejścia na państwowy język nauczania. Rozkaz pozostał na papierze. Jego wykonania do dziś nikt nie kontroluje, dlatego przejście na język państwowy stało się osobistą sprawą wykładowców. Pracując w kilkutysięcznym zespole uniwersyteckim, znam tylko jednostki wśród kolegów, którzy robią to zgodnie z własnym sumieniem. Niektórzy wykładowcy kombinują: aby otrzymywać wyższą pensję (za nauczanie po ukraińsku, jak mówią, dopłacają 10 procent stawki), oni (dla raportu) prowadzą jedną dyscyplinę w jednej grupie po ukraińsku (często tego języka trudno nazwać ukraińskim, lepiej — surżykiem); a resztę przedmiotów — po rosyjsku. Wielu wykładowców, wchodząc po raz pierwszy do sali, prowokacyjnie pyta: „W jakim języku mam wam wykładać?”. Większość studentów obecnie to absolwenci nie wiejskich, a miejskich szkół, gdzie przeważa rosyjski język nauczania, dlatego ich odpowiedzi zawsze są na korzyść rosyjskiego. A wykładowcy nie nalegają na język państwowy. Znam przykłady tego, jak niektórzy wykładowcy chcą, ale boją się przechodzić na ukraiński język nauczania, aby nie doświadczać ukrytej presji i prześladowań ze strony prorosyjsko nastawionych kolegów i kierownictwa. Większa część terytorium obwodu ługańskiego — północne rejony wiejskie lub Słobożanszczyzna — są tradycyjnie ukraińskojęzyczne. I szkoły tam też są ukraińskie. Rozmawiając z dyrektorami tych szkół, usłyszałam od nich zaniepokojenie, że ich absolwenci, wstępując do średnich specjalnych i wyższych uczelni (z reguły uczyć się jadą do Ługańska lub Charkowa), odczuwają dyskomfort z powodu tego, że słabo władają rosyjskim, w którym wykłada się im dyscypliny. Dlatego dyrektorzy zmuszeni są od niedawna zwiększać liczbę godzin na naukę właśnie języka rosyjskiego. A ucząc się w miastach i miasteczkach, wiejskie (od urodzenia ukraińskojęzyczne) dzieci nawet w komunikacji przechodzą na rosyjski. Jeśli nawet na wydziałach filologii ukraińskiej do dziś niemało przedmiotów z cyklu nieukrainoznawczego wykłada się w języku rosyjskim, to na innych wydziałach język państwowy z reguły można usłyszeć tylko podczas studiowania dyscyplin „Historia Ukrainy” (i to nie zawsze) oraz „Język ukraiński w ujęciu zawodowym”. W latach 90. na naukę języka ukraińskiego w szkołach wyższych przeznaczano początkowo 60 godzin dydaktycznych, później skrócono je do 56, potem — do 36, a przez kilka ostatnich lat w ługańskich uniwersytetach pozostało tylko 28 godzin — 14 zajęć praktycznych dla studentów pierwszego roku (czyli jedne zajęcia tygodniowo w pierwszym semestrze nauki). O jakiej gruntownej wiedzy z języka państwowego można mówić, zważając na taką nędzę! Studenci nie zdążają nie tylko opanować norm języka ukraińskiego, ale i przyswoić w nim swoją terminologię zawodową oraz opanować specyfikę ukraińskiej dokumentacji biznesowej. A oto jeszcze wymowny fakt: studenci zagraniczni, którzy przyjeżdżają na Ukrainę uczyć się na naszych uniwersytetach, na kursach przygotowawczych opanowują nie ukraiński, a rosyjski język — i to nie tylko na wschodzie i południu Ukrainy (przecież w telewizji widzimy, jak zagraniczni studenci kijowskich uczelni udzielają wywiadów właśnie po rosyjsku; a nawet na Uniwersytet Przykarpacki po rocznych kursach przygotowawczych w Kijowie przyjeżdżają studenci zagraniczni, którzy nie znają ukraińskiego, za to dobrze znają rosyjski). Zarządy edukacji i nauki południa i wschodu Ukrainy systematycznie żwawo raportują o ukrainizacji podległych im szkół średnich. Dla przykładu: według oficjalnych statystyk, obecnie 21% uczniów w Doniecku zdobywa wykształcenie w języku ukraińskim, w Ługańsku — 10,3% (w obwodzie — 40%), w Charkowie — 40% (w obwodzie — 80%). Ale są też inne informacje: według świadectw kierowników donieckiego i charkowskiego obwodowych oddziałów Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki, Marii Olijnyk i Anatolija Kindratenki, a także przewodniczącego Ługańskiego Towarzystwa Języka Ukraińskiego Wołodymyra Łytwyna, te oficjalne liczby są „nadmuchane”, bo prawie we wszystkich ukraińskojęzycznych ze statusu szkołach i klasach nikt nie przestrzega reżimu ukraińskojęzycznego (nie rozmawia się po ukraińsku na przerwach, nie uczy się ukraińskich pieśni, zwyczajów, obrzędów, sztuk walki). W Ługańsku już ponad dziesięć lat istnieje Stowarzyszenie Szkół Ukraińskojęzycznych, któremu przewodniczy Jurij Pryń, dyrektor szkoły nr 59. Oprócz tej szkoły, do Stowarzyszenia należą jeszcze szkoła średnia nr 21 i nr 31 (w Ługańsku jest 65 szkół). Liczba ukraińskich szkół z biegiem lat nie zwiększa się, za to liczba ich uczniów co roku maleje. Dla przykładu: w 1996 roku w szkole nr 59 było około 1,5 tysiąca uczniów, teraz — 319. Rodzice, posyłając dzieci do pierwszej klasy, dokonują wyboru na korzyść nie tych, a sąsiednich rosyjskojęzycznych szkół — czysto z pragmatycznych powodów, bo dzieciom przyjdzie dalej uczyć się w rosyjskojęzycznych kolegiach i na uniwersytetach, gdyż ukraińskojęzycznych na Ługańszczyźnie nie ma. My z mężem wzięliśmy na wychowanie z domu dziecka dwoje rosyjskojęzycznych dzieci w wieku czterech i sześciu lat. Po pół roku pobytu w naszej rodzinie te dzieci już swobodnie władały językiem ukraińskim. W następnym roku zapisałam starszą dziewczynkę do ukraińskiej klasy, w której było 15 uczniów (w każdej z trzech równoległych rosyjskojęzycznych — od 25 do 30 uczniów). Zapytałam rodziców, dlaczego posłali dzieci właśnie do ukraińskiej klasy. Większość mówi, że głównym powodem ich wyboru jest to, że ta pierwsza klasa jest przy przedszkolu i chcą, aby dziećmi opiekowano się nie tylko podczas roku szkolnego, ale i podczas wakacji. Posyłając Lubę do ukraińskiej klasy, usłyszałam od szkolnej wicedyrektor klas młodszych uwagę: „Po co wam ukraińska klasa? Wszystko jedno od piątej klasy będziecie uczyć się w rosyjskiej”. Wyjaśniła, że nauczyciele klas średnich i starszych ich szkoły (oprócz, oczywiście, nauczycieli języka ukraińskiego i literatury) nie mogą wykładać po ukraińsku. To nie dziwi, przecież na uniwersytecie pedagogicznym wykłada się tylko po rosyjsku — tak samo, jak za czasów radzieckich. Dzięki takiej obojętności władz u mieszkańców regionu kształtuje się opinia o bezperspektywiczności, a nawet zbędności języka ukraińskiego. Przykłady z ługańską edukacją mają analogie w innych południowo-wschodnich obwodach Ukrainy. Obecnie w Doniecku na prawie 170 rosyjskojęzycznych szkół przypada 4 ukraińskojęzyczne. Dla zwiększenia statystyk donieccy urzędnicy zaliczają do szkół z ukraińskim językiem nauczania nawet szkoły z jedną jedyną ukraińską klasą. Zestawmy oficjalną informację z realnym obrazem. W Swierdłowsku w obwodzie ługańskim, według statystyk, 40% uczniów uczy się w ukraińskojęzycznych szkołach. A deklaracje dotyczące języka składania ogólnopaństwowych testów w tym roku szkolnym rozłożyły się tak: po ukraińsku wyraziło chęć pisania testów 14% uczniów, po rosyjsku — 86%. Możliwe, że te procenty są wskaźnikiem realnego stanu nauczania w języku ukraińskim w Swierdłowsku. Nie lepsza sytuacja jest na uniwersytetach i w średnich szkołach specjalnych, gdzie nauczanie w prawie 100% prowadzi się w języku rosyjskim. Tylko jedna z trzydziestu jeden uczelni — Doniecki Uniwersytet Narodowy — ma równoległe grupy rosyjsko-ukraińskie. W Donieckim Narodowym Uniwersytecie Technicznym są grupy równoległe z niemieckim, angielskim językiem nauczania, za to z ukraińskim — nie ma. To nonsens dla niepodległego państwa!
“Narysujcie kalinę!” Święto wydziału sztuk pięknych Kijowskiej Akademii Sztuki. Zdjęcie Ołesia Dmytrenki. Doniecki koledż pedagogiczny kształci nauczycieli ukraińskojęzycznej szkoły podstawowej, a ponieważ takim nauczycielom brakuje takich klas, idą oni pracować do klas rosyjskojęzycznych. Od czasu do czasu media donoszą o zamykaniu przez lokalne organy władzy pojedynczych klas lub szkół z ukraińskim językiem nauczania w Doniecku, Dnieprze lub na Krymie. Nie pozostaje w tyle pod tym względem Ługańszczyzna. Oto świeży przykład. W mieście Rubiżne w jednej ze szkół przez dziewięć lat istniała klasa ukraińskojęzyczna. Pod koniec ubiegłego roku szkolnego dyrekcja poinformowała, że tej klasy już nie będzie — łączy się ją z rosyjską. Dalsza nauka będzie, odpowiednio, prowadzona po rosyjsku. Lokalne organy władzy nie chcą troszczyć się nie tylko o językowe, ale i o estetyczne wychowanie uczniów w oparciu o ukraińskie tradycje narodowe. Tak, dwa lata temu Ministerstwo Kultury i Turystyki przekazało obwodowi ługańskiemu milion hrywien i zaleciło zakupienie za te pieniądze ukraińskich instrumentów ludowych dla szkół średnich. Ale większość deputowanych rady obwodowej poparła nie ministerialne zalecenie, a propozycję deputowanego z Partii Regionów, rektora Ługańskiego Instytutu Kultury i Sztuki Wałerija Filippowa, który zaproponował zakupienie dla szkół Ługańska pianin i bajanów. Filippow “argumentował” swoją propozycję tym, że nie zna nawet nazw tych ukraińskich instrumentów, które zaleca ministerstwo. Odpowiednią decyzję rady obwodowej wykonano. Jako wykładowca katedry filologicznej zauważam, że z roku na rok wiedza abiturientów z języka i literatury ukraińskiej staje się coraz bardziej powierzchowna. W jednej z ługańskich szkół pracują jako nauczycielki języka i literatury ukraińskiej już niemłode kobiety — Jana Kołesnykowa i Nina Pokryszka, członkinie Związku Ukrainek. Na nich trzyma się cała praca ukrainoznawcza w szkole. Wbrew systemowi wychowują u swoich uczniów miłość do języka, historii i kultury ukraińskiej. Czasami myślę: odejdą te nauczycielki na zasłużony odpoczynek i nikt z młodszych kolegów (a wszyscy oni otrzymali wyższe wykształcenie już w czasie niepodległości) nie będzie mógł, a i nie będzie chciał kontynuować ich dzieła. Te dwie kobiety opowiadają, że w latach 90. był bardzo pożyteczny i ciekawy, obowiązkowy dla wszystkich przedmiot szkolny — ukraińskie krajoznawstwo. Uczniowie wykazywali niemałe zainteresowanie taką wiedzą. I wykładali go w języku ukraińskim specjaliści-filolodzy. Potem w ich szkole ten przedmiot uczyniono fakultatywnym i przekazano rosyjskiej filolożce, która czytała go już po rosyjsku, nie wykazując do niego żadnego zainteresowania. Z czasem całkiem zniknął ze szkolnego programu. Większość dyrektorów i zastępców dyrektorów, a także wyższych kierowników edukacji regionalnej przez 17 lat tak i nie zmieniła poglądów. Dlatego tradycyjnymi w szkołach Ługańszczyzny pozostają wydarzenia wychowawcze z okazji obchodów Dnia Zwycięstwa (z obowiązkowym zaproszeniem weteranów), Międzynarodowego Dnia Kobiet, Dnia Uczczenia Czynu Afgańczyków, dnia urodzin “Młodej Gwardii” itp. Z bardziej nowoczesnych kierownictwo szkolne wita jako wydarzenia wychowawcze dzień świętego Walentego, różne KVN-y, dyskoteki. O Dniu Uczczenia Pamięci Ofiar Hołodomoru, Dniu Matki, Dniu Jedności, Dniu Niepodległości itp. uczniowie mogą nawet nie usłyszeć. Więc dzieci rosną wyobcowane od ukraińskiej historii, języka, kultury. Nauczycielka szkoły w Baranykiwce w rejonie biłowodskim obwodu ługańskiego Wira Annusowa, która wraz ze swoimi uczniami opiekowała się mogiłą zbiorową, w której leżą ich współmieszkańcy — ofiary Hołodomoru 1932—1933 lat, niedawno otrzymała naganę za pracę wychowawczą od dyrektora szkoły. Język, którym posługuje się nasza młodzież, to nie literacki rosyjski, tym bardziej nie ukraiński. Jest on podobny do żargonu, który kształtuje u jego użytkowników odpowiedni model zachowania i orientacje wartościujące. Aby proces rusyfikacji, na przykład Donbasu, ustał (zauważę, że są wiarygodne informacje o tym, że w 1932 roku nawet w miasteczkach Donbasu 88 % wszystkich szkół było ukraińskojęzycznymi, a mieszkańcy ukraińskich wsi na Ługańszczyźnie do 1933 roku — dopóki do wymarłych lub półwymarłych od Hołodomoru wsi nie przywieziono etnicznych Rosjan — nigdy nawet nie słyszeli języka rosyjskiego), potrzebna jest lustracja kadr kierowniczych, w szczególności w branży oświatowej. Ciąg dalszy nastąpi.
Tłumaczenie maszynowe
Jurij HNATKEWYCZ, deputowany ludowy Ukrainy. Niedawno Serhij Lowoczkin i Borys Kolesnikow — wpływowi ludzie z otoczenia Rinata Achmetowa — oświadczyli, że nie mają nic przeciwko odłożeniu aktualizacji problematyki językowej na pięć lat. Wywołało to natychmiastową reakcję Wiktora Janukowycza: „My, — kategorycznie oświadczył on, — zrobimy wszystko, aby język rosyjski stał się drugim językiem państwowym”. Zatem zmagania na „froncie językowym” trwają nie tylko między zwolennikami ukraińskiego odrodzenia narodowego a obrońcami praw „rosyjskojęzycznej ludności”, ale powoli przenoszą się do obozu regionalistów. Wygląda na to, że wszystko to jest spowodowane sytuacją przedwyborczą. R. Achmetow rzeczywiście musi pilnie określić się w kwestii językowej, z kimkolwiek by nie zamierzał „przyjaźnić się” i tworzyć koalicję. Wypowiedzi jego współpracowników tłumaczą się tym, że bezpieczeństwo kapitałów i własności, a nie bezpieczeństwo jakiegoś języka — to główny problem każdego kapitalisty, podczas gdy W. Janukowyczowi w żaden sposób nie udaje się nie zaostrzać kwestii językowej. Bo jak można liczyć na przekonujące zwycięstwo w wyborach, zdejmując hasło „Dwa języki — jeden naród”? Kwestia językowa jest najostrzejsza, ponieważ od jej rozwiązania zależy etniczna istota Ukrainy w perspektywie historycznej: czy ma być ona rzeczywiście narodowa, jak na przykład Polska, czy też taką sobie quasi-ukraińską państwowością z stopniowym zwyrodnieniem języka ukraińskiego i, w konsekwencji, przejściem ukraińskości w inny stan etniczny. Kwestii narodowych referenda nie rozwiązują. Najczęściej rozwiązuje się je w inny sposób, co widzimy dzisiaj w różnych częściach świata, w szczególności na Kaukazie. „Językowego” kompromisu na Ukrainie, jeśli chcemy zachować jej jedność, muszą dokonać elity narodowe. Wpływowi w kraju ludzie powinni porozumieć się w sprawie systemowego planu rozwoju narodowego społeczeństwa. Oczywiście kompromis zakłada wzajemne ustępstwa. Czy są one możliwe i na czym mogłyby polegać? Ale najpierw o tym, kto czego chce. Oni chcą dwujęzyczności i ogłoszenia języka rosyjskiego państwowym. Artykuł 10 Konstytucji próbują zmienić lub obejść: to „przepychają” w Radzie... Pawło Mowczan. Zakończenie. Pocz. na s. 1. — Przez obecne skomplikowane procesy migracyjne zwiększył się napływ innych migrantów etnicznych na Ukrainę. Czy nie pojawią się wkrótce problemy asymilacji Ukraińców nie tylko za granicą, ale i w rodzinnym państwie? — We Francji jest rodzina Jean-Pierre'a Pasternaka, którego żona nie władała językiem ukraińskim. A rodzina Pasternaków — to ci Połtawianie, którzy wyemigrowali z Petlurą.
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
…w Radzie Najwyższej Europejską Kartę, to przeprowadzają decyzje lokalnych rad o uznaniu języka rosyjskiego za regionalny, to grożą przeprowadzeniem „językowego” referendum, to wnoszą do Rady Najwyższej serie projektów ustaw, w których język rosyjski „zrównuje się w prawach” z ukraińskim. Mówią, że robią to dla sprawiedliwości, zapewnienia legalnych praw obywateli rosyjskojęzycznych oraz dla jedności Ukrainy. My chcemy prowadzić w Ukrainie politykę ukraińskiego odrodzenia narodowego. Nie chcemy iść tą drogą, którą poszli Białorusini, lecz chcemy prowadzić swój naród drogą, którą przeszli Czesi i Polacy, czyli drogą powrotu do narodowych korzeni i własnego języka. My także chcemy dwujęzyczności, ale w tym sensie, aby wszyscy Ukraińcy nauczyli się języka ukraińskiego i nie wstydzili się nim posługiwać. Języka nie opanowuje się z podręczników, lecz z praktyki życiowej. Dlatego chcemy, aby można było go usłyszeć nie tylko na wsi. Trzeba, aby głośno brzmiał z telewizorów i w kinach. Trzeba, aby w Ukrainie łączny nakład gazet w języku ukraińskim wynosił nie 9 %, jak obecnie, lecz co najmniej 70 %. Nie chcemy ukrainizować rosyjskich dzieci, ale chcemy, aby ukraińskie dzieci miały możliwość uczenia się po ukraińsku w szkołach i na uniwersytetach. Mówiąc krótko, chcemy wreszcie zakończyć w Ukrainie rusyfikację Ukraińców. Nasze zasadnicze stanowisko polega na tym, że jesteśmy gotowi do maksymalnego zapewnienia praw językowych Rosjanom, ale nie na papierze, jak obecnie, lecz na rzeczywistej państwowości języka ukraińskiego. Przy stole negocjacyjnym strony będą uzasadniać swoje stanowiska. Będą nalegać na uwzględnienie realiów, powoływać się na Europejską Kartę Języków Regionalnych lub Mniejszościowych, która rzekomo uznaje istnienie języków regionalnych, na dążenia swoich wyborców, na swoje pragnienie zjednoczenia Ukrainy i Ukraińców. Będą odwoływać się do istnienia państw, w których są dwa lub więcej języków urzędowych. My będziemy mówić o tym, że miliony Ukraińców stały się „ruskojęzycznymi” wskutek długotrwałej dys-
Zdjęcie: Ksenija Hładyszewa
dyskryminacji języka ukraińskiego i fizycznego unicestwiania ukraińskiej inteligencji. Będziemy mówić, że w warunkach niepodległego państwa sprawiedliwie byłoby zmienić tę sytuację. Powołamy się na to, że Kartę umyślnie przekręcono i zaliczono do niej język rosyjski do języków wymierających na Ukrainie. Powiemy, że w państwach, gdzie oficjalnie proklamowano dwa języki, faktycznie państwowy jest jeden, a drugi jest państwowy tylko formalnie, co prowadzi do międzyetnicznych zawirowań, obserwowanych obecnie na przykład w Belgii. Wreszcie powiemy, że narodów, które miałyby dwa języki, nie istnieje. Zatem proklamowanie języka rosyjskiego państwowym lub regionalnym dla wschodu i południa Ukrainy doprowadzi do rozpadu narodu ukraińskiego. Jeśli będą twierdzić, że tak nie jest, zalecimy im przeczytanie książki Wasyla Wołgi „Kulturna wojna na Ukrainie 2004–20??”, w której znajduje się rozdział „Dwa ukraińskie etnosy: niepodważalna rzeczywistość”. W. Wołga teoretycznie dowodzi istnienia dwóch ukraińskich etnosów. Jeśli wziąć pod uwagę, że obrońcy języka rosyjskiego na Ukrainie to znani politycy o ukraińskich nazwiskach (Symonenko, Lewczenko, Łukjanczenko, Kolesniczenko, Hołenko, Derkacz, Czajka, Udowyczenko, Babenko), powstaje wrażenie, że W. Wołga nie jest daleki od prawdy. Jeśli jego „twierdzenie” o istnieniu dwóch ukraińskich etnosów jest argumentem, to należy uznać, że powinno zostać uznane przez Narodową Akademię Nauk Ukrainy i Radę Najwyższą. Ponieważ tak się nie stało i raczej się nie stanie, będziemy nalegać, że szansa na zjednoczenie Ukraińców i powrót ich do jednego łona etnicznego jeszcze nie przepadła. Oni będą powoływać się na zdanie wyborców i domagać się przeprowadzenia referendum „językowego”. My zaś przypomnimy im, że według danych ostatniego spisu ludności (czyż to nie referendum?) większość ludności wschodnich i południowych obwodów określiła siebie jako Ukraińców. Tak, Ukraińcami uznało się w obwodzie donieckim 56 % ludności, w charkowskim – 70,7 %, zaporoskim – 70,8 %, w dniepropetrowskim – 79,3 %, odeskim – 62,8 %, mikołajowskim – 81,9 %, ługańskim – 58 %. Według wyników spisu prawie 88 % ludności Ukrainy w 2001 roku władało językiem ukraińskim. Jeśli mówić o rzekomo rosyjskojęzycznych obwodach, to obiektywnie wyglądają tu takie wskaźniki: w obwodzie mikołajowskim o władaniu językiem ukraińskim zadeklarowało 91,1 % ludności, w chersońskim – 93,2 %, w obwodach donieckim, ługańskim, zaporoskim i odeskim – po ponad 75 %. O władaniu językiem ukraińskim poinformowało 93,7 % kijowian. W. Janukowycz poskarżył się, że nie chcemy uwzględniać interesów połowy ludności. Dzieci, jak mówi, płaczą, bo trudno im uczyć się po ukraińsku. Rosyjskim dzieciom, które mieszkają na Ukrainie, jesteśmy gotowi zagwarantować naukę w szkołach i na uczelniach w języku rosyjskim pod warunkiem, że będą władać państwowym językiem ukraińskim. Są dwa stanowiska, od których zasadniczo nie odstąpimy. Nigdy nie zgodzimy się na „drugi państwowy”, bo za rok stanie się on „pierwszym państwowym”, a za kilka lat „jedynym państwowym”. Nie zgodzimy się także na wprowadzenie pojęcia „języków regionalnych”, przede wszystkim dlatego, że jest to droga do rozłamu narodu ukraińskiego i w perspektywie do utworzenia dwóch państw ukraińskich. Nigdy nie zgodzimy się rozstrzygać kwestii językowej, wychodząc z podziału ludności Ukrainy na jej część ukrainojęzyczną i „ruskojęzyczną”, a jedynie z podziału na Ukraińców, Rosjan, Białorusinów, Polaków, Żydów, Tatarów, Gagauzów, Tatarów krymskich itd. Zdecydowanie będziemy nalegać, że tzw. ukraińcy, to znaczy częściowo „sfałszowani” Ukraińcy, są sprawą naszej, a nie ich troski. Na przykład w Doniecku, według danych spisu ludności, mieszka 46,6 % Ukraińców i 48,2 % Rosjan. Zatem w Doniecku liczba szkół z ukraińskim i rosyjskim językiem nauczania powinna być mniej więcej taka sama. Tymczasem faktycznie ukraińska jest tu tylko jedna szkoła. Tylko jedna ukraińska szkoła została otwarta również w Ługańsku. Możemy wykazać gotowość do przeglądu udziału „rosyjskich” szkół w Kijowie i w innych miastach w kontekście praw mniejszości narodowych, ale będziemy nalegać na przegląd udziału języka ukraińskiego w szkołach Krymu i Donbasu oraz na uczelniach na całej Ukrainie, z których większości dziś nie da się nazwać ukraińskimi – język się nie obraca. Kwestia językowa jest wielowymiarowa i dotyczy nie tylko polityki, ale przede wszystkim historii, językoznawstwa, psychologii społecznej, pedagogiki, metodyki nauczania języków, etyki itd. Publiczna dyskusja mogłaby zbliżyć polityków i oligarchów do kompromisu w kwestii językowej. Na razie jednak wydaje się on mało realny.
woli. Może ona wyrwać się, przyjść do konsulatu i powiedzieć: „Ratujcie!” Dadzą jej 29 dolarów — dokąd ona może dojechać? Do Ukrainy nie dojedzie. Co robić? Jedynie Ukraińska Cerkiew utworzyła niewielkie fundusze, aby pomagać tym, którzy znaleźli się w trudnej sytuacji. Państwo jak dotąd stoi z boku tych problemów. Dlatego my, uczestnicy Eurokaravanu, musimy zwrócić się do rządu, Wierchownej Rady, Prezydenta z propozycjami zmian w ustawie, na przykład dotyczących delegowania do parlamentu tych przedstawicieli ukraińskich diaspor, którzy jeszcze nie stracili obywatelstwa Ukrainy, aby byli oni umieszczeni na listach partyjnych i aby podczas kolejnych wyborów parlamentarnych czy wyborów do rad obwodowych mogli reprezentować interesy tych milionów, które już znajdują się poza granicami Ukrainy. Trzeba myśleć o możliwości wywierania wpływu informacyjnego. Niezwykle potrzebna jest stała obecność ukraińskiego w Europie, aby toczyły się dialogi między kulturami. Ukraina powinna kształtować wizerunek nie zarobkowego emigranta, lecz nosiciela wielkiej ukraińskiej kultury chrześcijańskiej.
Rozmawiała Walentyna DAWYDENKO
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy artykułu «JAK EUROPEJSCY NOSICIELE KULTURY», s. 1
Zachowują język już w czwartym pokoleniu. Dzieci mówią po ukraińsku z miejscowym akcentem. Czują się jak te stabilne jednostki w środowisku, gdzie bardzo szybko zachodzą procesy asymilacyjne, gdy w ogromnym kotle wrze nowy naród francuski. To już nie ci Francuzi, nie ci Galowie, którzy podbijali świat, lecz elementy afro-azjatyckie, które zaczynają dominować we francuskiej wspólnocie. To swoista zapłata Francji za ekspansję, którą prowadziła w poprzednich stuleciach. Powstaje zupełnie inna, nowa Francja, kształtuje się nowy etnos. Nie czyniłbym żadnych zastrzeżeń, gdyby nie wyludnienie Ukrainy, które może przerodzić się w jeszcze poważniejsze problemy (w przededniu wyjazdu na Eurokaravan byłem na Tarnopolszczyźnie, zwłaszcza w Buczaczu, skąd wyjechała niemal cała zdolna do pracy ludność). Dziś prawie milion Ukraińców przebywa we Włoszech. A to oznacza, że u nas powstają strefy wolne do zapełnienia tym elementem migracyjnym, który przez różne dziury w naszych granicach napływa na Ukrainę. To niekontrolowane przepływy migracyjne. Nawet nie poruszamy tych tematów, nie ma ich na łamach gazet: ile różnych struktur powstaje poza Kijowem, które nie mają nic wspólnego z ukraińską kulturą, ukraińskim językiem, ukraińską przestrzenią informacyjną. Jeśli nie zachowamy i nie zaproponujemy własnego, to oni przyniosą swoje. Francja takich adaptuje, wszyscy oni mówią po francusku: Syryjczyk czy Jemeńczyk staje się częścią francuskiego społeczeństwa. Ale u nas powstają nieprzewidywalne kombinacje. Wnioski, które wyniosłem z tej podróży, są niezwykle poważne. To także problemy czwartej fali: jak zapewnić dzieciom potrzeby w ukraińskich szkołach, skoro rodzice wożą je z przedmieść Rzymu, wstając o czwartej rano, by dojechać do rzymskiego kościoła św. Zofii, gdzie działa niedzielna szkoła, której, nota bene, podarowałem „Dziecięcą kolekcję”, wydaną przez Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta”. Dzieci przyjęły ją z zachwytem, bo tego im brakuje, znajdują się w gęstym otoczeniu informacyjnym, w którym nie ma nic ukraińskiego. Dbając o czwartą falę, musimy dbać także o szkoły, edukacyjne naukowo-kulturalne placówki. — Na początku naszej rozmowy zauważył Pan, że emigranci, dyskryminowani za granicą, mają potem problemy także na Ojczyźnie. — Tutaj, na Ukrainie, taka osoba po pięciu latach traci możliwość nawet odziedziczenia domu. Są nigdzie, są rozproszeni, zgodnie z naszym ustawodawstwem wypchnięci poza granice etniczne i społeczne. Od tego robi się rozpaczliwie na sercu. Jeśli nie rozwiążemy tego problemu, rozwiążą go inne elementy etniczne. Państwo na razie o tym nie myśli. Nasze struktury dyplomatyczne dają 29 dolarów jednorazowej pomocy osobie, która straciła dokumenty i nie ma żadnych praw na Ukrainie; mogą ją deportować w każdej chwili, w każdej sytuacji. Na przykład kobiecie gospodarze zabrali paszport, u których przez osiem miesięcy opiekowała się w zamkniętym pomieszczeniu nieuleczalnie chorymi. Czy zapłacą jej, czy nie, czy zwrócą jej paszport — wszystko zależy od dobrej
Tłumaczenie maszynowe
Mykoła SŁABOSZPYCKYJ, dyrektor wykonawczy Ligi Ukraińskich Mecenasów, współprzewodniczący rady koordynacyjnej konkursu im. P. Jacyka. Osiem konkursów – to, przyznajcie, niemało, zwłaszcza w naszych warunkach. I dystans został pokonany wbrew temu, co nam przepowiadano. Pesymiści nie tylko przewidują porażkę, ale i z niezrozumiałą masochistyczną przyjemnością szukają symptomów możliwej niepowodzenia. Dziś tych głosów nie słychać. Nie słychać też tych, których uwierały pieniądze przeznaczone na nagrody dla uczniów. To był przecież tak wdzięczny temat do oburzeń: „Pieniądze?! Dzieciom?! Za znajomość języka ukraińskiego?!”. Kwalifikowano to niemal jako przestępstwo. U niektórych wyraźnym podtekstem brzmiało: gdybyście dali te środki mnie na mój projekt, to byłoby słusznie, a dzieci i bez tego powinny znać język ukraiński, bo są Ukraińcami. I dopiero gdy mecenasi konkursu ostro zaakcentowali: pieniądze są nasze, więc to my mamy wszelkie podstawy decydować, komu, dokąd i na co je dawać – ten popularny temat jakoś zszedł na margines. Zniknęły też oskarżenia (a one, jakkolwiek dziwnie to brzmi, jednak były!), że organizatorzy tego konkursu pragną – ni mniej, ni więcej! – uśpić czujność społeczeństwa, ukołysać je: widzicie, problem językowy zaczyna się rozwiązywać. A naiwne społeczeństwo, uwierzywszy w to, nie będzie już podejmować działań na rzecz ratowania języka ukraińskiego. Dlatego, powiadają, taki konkurs to bardzo niebezpieczne i szkodliwe przedsięwzięcie. I wtedy trzeba było całkiem poważnie wyjaśniać: nie, mylicie się w takich twierdzeniach, bo konkursem chcemy nie odwrócić, a wręcz przeciwnie, przyciągnąć uwagę społeczeństwa do sytuacji językowej, zainicjować pospo-
— Niektórym wydaje się, że organizatorzy konkursu walczą z językiem rosyjskim… — W niektórych rosyjskojęzycznych wydawnictwach pojawiły się nawet zirytowane artykuły w stylu „Za znajomość języka ukraińskiego dają pieniądze”. Kogoś poraziły sumy nagród dla zwycięzców. Na Ukrainie dzieci nie otrzymują takich nagród w żadnym konkursie, w żadnej olimpiadzie. W przeddzień pierwszego konkursu Ministerstwo Oświaty zgłosiło zastrzeżenia, a nawet protest przeciwko wysokim nagrodom. Mówiono, że to niepedagogiczne, że dzieci psują duże pieniądze! Ale, jak pokazało doświadczenie ośmiu konkursów, dzieci nie zepsuliśmy, ponieważ nagroda jest ekwiwalentem wielkiego wysiłku ucznia i studenta, a zatem musi być godna. Za wzór wzięto Igrzyska Olimpijskie. Na zwycięzców i ich nauczycieli za każdym razem czekają na święcie języka, którym staje się dzień oficjalnego zamknięcia konkursu i wręczenia jego najwyższych nagród, liczne miłe niespodzianki. Na przykład podczas kilku ceremonii wręczania nagród zdobywcy pierwszych miejsc turnieju losowali w loterii samochód osobowy dla nauczycielki, środki na który przekazał członek Ligi Iwan Kikta. Uczniom i pedagogom darowane są biblioteczki, konkursowe suweniry itp. Taka jest tradycja i scenariusza nie zamierzamy zmieniać. 9 listopada 2007 roku, w Dniu Ukraińskiego Piśmiennictwa i Języka, pojawił się Dekret Prezydenta W. Juszczenki „O Międzynarodowym konkursie języka ukraińskiego imienia Petra Jacyka”, w którym zapisano: „Wesprzeć inicjatywę Ligi Ukraińskich Mecenasów oraz Narodowej Rady ds. Kultury i Duchowości w sprawie przeprowadzenia Międzynarodowego konkursu języka ukraińskiego imienia Petra Jacyka jako corocznego ogólnonarodowego przedsięwzięcia dla podniesienia poziomu wiedzy z języka ukraińskiego, wychowania u młodego pokolenia miłości do języka swojego narodu, zapewnienia wszechstronnego rozwoju i funkcjonowania języka ukraińskiego jako państwowego we wszystkich sferach życia społecznego”. W Dekrecie mowa jest także o corocznym przyznawaniu środków budżetowych na organizację i przeprowadzenie konkursu. 28 listopada 2007 roku wydano drugi Dekret Prezydenta „O niektórych środkach dotyczących podniesienia roli języka ukraińskiego”, gdzie w pkt 1 zaznaczono: „Ustanowić, począwszy od 2008 roku, 14 corocznych stypendiów Prezydenta Ukrainy dla zwycięzców Międzynarodowego konkursu języka ukraińskiego im. Petra Jacyka”. A w ostatnich dniach grudnia 2007 roku pojawiło się Postanowienie Gabinetu Ministrów Ukrainy, gdzie zapisano: „Stypendia Prezydenta Ukrainy dla zwycięzców Międzynarodowego konkursu języka ukraińskiego im. P. Jacyka wypłacane są w wysokości 4,375 minimalnego stypendium akademickiego studentów wyższych uczelni III—IV poziomu akredytacji”. — Prawda, w maju tego roku, nagradzając zwycięzców ósmego konkursu, Liga Ukraińskich Mecenasów znów wzięła wydatki na nagrody na siebie — państwo tego nie zrobiło… — Rzeczywiście, w maju zwycięzcy — uczniowie i studenci — otrzymywali nagrody z funduszu Ligi Ukraińskich Mecenasów, bo Gabinet Ministrów nie przelał na to pieniędzy. — Tegoroczne otwarcie dziewiątego Międzynarodowego konkursu odbędzie się 9 listopada, w Dniu Ukraińskiego Piśmiennictwa i Języka na Bukowinie, w Czerniowcach. Jakie ono będzie? — Start konkursu będzie, jak zawsze, uroczysty i świąteczny. Wiem, że w Czerniowcach przygotowują się do tego wydarzenia. Pojedzie tam delegacja edukatorów, działaczy społecznych, artystów, pisarzy, dziennikarzy, mecenasów. W ceremonii otwarcia będzie brało udział wielu uczniów i studentów z całej Ukrainy. W tym roku przerejestrowaliśmy regulamin naszego konkursu, bo przez osiem lat wiele się zmieniło. W szczególności organizatorzy konkursu. Teraz wśród założycieli nie ma Fundacji Oświatowej Petra Jacyka z Kanady, gdyż nie finansuje ona już projektu. Obecnie organizatorzy konkursu to Liga Ukraińskich Mecenasów oraz Narodowa Rada ds. języka państwowego. Długo brzmiały też pretensje do systemu testowania uczniów i studentów (to zadania tam za łatwe, to za trudne, i w ogóle nie takie, jak trzeba, a dlatego konkursu nie warto przeprowadzać), więc i tutaj trzeba było wyjaśniać: nie szukamy lingwistycznych geniuszy — do tego są coroczne olimpiady uczniów i studentów, a jeśli się znajdą, to oczywiście będziemy czuli się szczęśliwi; w ten sposób organizatorzy konkursu dążą do podnoszenia samego prestiżu języka państwowego w oczach uczniów i studentów. Wszystko to przypominam dzisiaj nie po to, aby poskarżyć się ogółowi: oto jak trzeba było rozwijać ten językowy maraton. Dostrzegam w tych perypetiach przykrą prawidłowość naszego życia: jeśli ktoś u nas zaczyna jakąś — w jego mniemaniu, ważną — sprawę, to z pomocnikami mu nie bardzo się wiedzie, a oto krytyków i oponentów od razu pojawia się niemal legion. I już brzmi chór: oto nieudolnie i nieudanie wszystko się robi… I poszło, i pojechało, mieszając grzeszne z prawym. Zbyt bardzo lubimy wywyższać się kosztem negowania tego, co robi sąsiad. Tutaj bezapelacyjności, krytycyzmu i patosu nam nie brakuje! Zamiast współczująco wesprzeć sprawę — rozniesiemy ją w pył. Oczywiście, nawet najbardziej oryginalny pomysł i najbardziej pełne poświęcenia wysiłki organizatorów językowego turnieju nie zapewniłyby mu takiego sukcesu, gdyby w społeczeństwie (w przeciwieństwie do struktur władzy) nie było takiego zainteresowania. Jego my od razu zauważyliśmy wśród pedagogów. Czasami nawet wydawało się: najbardziej świadomy segment społeczeństwa — to nauczyciele. To zainteresowanie my od razu zauważyliśmy i u rodziców uczniów. I wśród nich — nie tylko przedstawiciele Galicji, Wołynia czy Naddnieprza, jak to prognozowano w przeddzień konkursu. I na Doniecczyźnie, na Dniepropietrowszczyźnie, na Sumszczyźnie, na Krymie rodzice (bardzo często rosyjskojęzyczni) pragną, aby ich dzieci bezbłędnie władały językiem państwowym. U nich może być różna motywacja: u jednych — uświadomienie sobie tego, że bez znajomości ukraińskiego ich dziecko nie będzie mogło uczyć się w prestiżowej „Mohylance”, Akademii Ostrogskiej czy uniwersytecie imienia Tarasa Szewczenki, a zatem nie będzie miało szansy zrobić kariery zawodowej. U drugich brzmi motyw moralnej satysfakcji: mówiąc, komunistyczny reżim zabrał nam język ojczysty, który uważano za społecznie nieprestiżowy i który my przez to ignorowaliśmy, a nasze dzieci w naszym państwie niechybnie muszą powrócić do znieważanego przez nas języka. Trzeci, często nawet nie etniczni Ukraińcy, po prostu nie wyobrażają sobie, jak można żyć w państwie i nie znać języka państwowego. Oni widzą, że szeroka ukraińska społeczność razem ze światową ukraińską diasporą w ten sposób podnosi prestiż języka państwowego w Ukraińskim państwie. Dlatego nasz sukces — to przede wszystkim sukces ukraińskiego nauczyciela. Nauczyciel okazał się znacznie silniejszy, aniżeli wszyscy razem wzięci wróżbici-pesymiści. Jestem pewien: z sukcesem odbędzie się nasz dziewiąty językowy maraton. I dziesiąty! I dwudziesty… To całkowicie prawidłowy rozwój i pogłębienie treści ważnej sprawy.
Firma farmaceutyczna „Darnycia” jest głównym mecenasem dwóch Międzynarodowych Konkursów Języka Ukraińskiego im. P. Jacyka. Kiedy Fundacja Edukacyjna Piotra Jacyka, której przewodzi jego córka Nadia Jacyk, zrzekła się odpowiedzialności za los prestiżowego maratonu językowego i całkowicie odmówiła jakiegokolwiek wsparcia, pojawiło się zagrożenie, że konkurs się nie odbędzie. Wtedy dyrektor generalny firmy farmaceutycznej „Darnycia”, prezes Ligi Ukraińskich Mecenasów Wołodymyr Zahorij oświadczył, że konkurs odbędzie się bez względu na każdą pogodę finansową, ponieważ nie powinien on zależeć od nastrojów czy kaprysów poszczególnych osób. Na pytania naszego korespondenta odpowiada prezes Ligi Ukraińskich Mecenasów, dyrektor generalny SA „Firma farmaceutyczna „Darnycia” Wołodymyr Zahorij.
Tłumaczenie maszynowe
9 listopada, w Dniu języka ukraińskiego i piśmiennictwa, o godzinie 12.40 Narodowa Kompania Radiowa Ukrainy po raz ósmy będzie obchodzić święto języka ojczystego w Radiu Ukraińskim (kanały Pierwszy i Trzeci „Kultura”), w ramach którego zabrzmi Dyktando Jedności Narodowej. Jego organizatorami są Narodowa Kompania Radiowa Ukrainy oraz Liga Ukraińskich Mecenasów. To dyktando jest dla tych, którzy szanują język ojczysty, którzy chcą, aby Ukraińcy na Ukrainie rozmawiali w języku państwowym, którzy chcą zachować ojczyste słowo i pozostawić je dzieciom oraz wnukom. Napiszmy tego dnia dyktando! Wszyscy, od małego do dużego, od deputowanego do ucznia, od pisarza do budowniczego i rolnika. Udowodnijmy, że jesteśmy patriotami tej ziemi i nie jest nam obojętne, jaki język będzie panował na praukraińskich terenach. Pamiętajmy, że każdy naród, każda nacja szanuje swój język, stoi na straży swojego słowa i chroni je przed obcymi najeźdźcami. Szanujmy więc nasz język — język Kobziarza, Franki, Łesi Ukrainki. Rozmawiajmy nim z naszymi dziećmi i wnukami, z kolegami, z ludźmi na ulicy i w transporcie publicznym. Uczyńmy język ukraiński pełnoprawnym gospodarzem na Ukrainie. Każdy, kto napisze to dyktando, udowodni, że jest patriotą, że kocha i szanuje język, że nie jest mu obojętny los ukraińskości. Przyłączcie się do ogólnoukraińskiego Dyktanda Jedności Narodowej! Przyszłość narodu zależy od każdego z nas! Jest język — jest naród, nie ma języka — nie ma narodu!skich mecenasów, Ministerstwo Oświaty i Nauki Ukrainy przy udziale Ministerstw Kultury i Turystyki, Spraw Zagranicznych oraz Obrony. Swoją drogą, Radio Ukraińskie — nasz partner informacyjny, co roku relacjonuje przebieg konkursu. O chęci dołączenia do nas zadeklarowało Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. T. Szewczenki. To dobry znak, gdyż tylko grupa ludzi o podobnych poglądach może zrobić coś naprawdę ważnego dla wsparcia języka państwowego. Przy okazji przypomnę, że zwycięzcom pierwszego konkursu nagrody wręczał ówczesny prezydent Ukrainy Leonid Kuczma, on zresztą do dziś opiekuje się konkursem, przekazując środki na fundusz nagród ze swojego funduszu charytatywnego. — Obecnie współorganizatorem konkursu został Narodowy Związek Pisarzy Ukrainy. Co to wniesie do konkursu? — To oficjalne przyłączenie to formalność, Związek i pisarze byli razem z nami jeszcze od pierwszego turnieju. Wiele dla niego zrobili Wołodymyr Jaworiwski i Mykoła Żułynski, Wiktor Baraniw i Anatolij Kaczan, Petro Perebyjnis i Anatolij Szewczenko, Wasyl Kliczak i Wasyl Bondar, Wasyl Hej i Jurij Pryhornycki, Iwan Andrusiak oraz Jurij Buriak… Teraz Związek jest dokumentalnie zgłoszony w liczbie współorganizatorów konkursu. Jest to całkowicie naturalne, bo przecież pisarze to ci, którzy walczą o ukraińskie słowo. Więc jest nam po drodze. Rozmawiała Switłana KORONENKO
Tłumaczenie maszynowe
DO 140-LECIA „PROŚWITY” Nadija KYRIAN Zdjęcia autorki Kijowsko-Swiatoszyńskie zjednoczenie rejonowe Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki świętowało jubileusz. Aula Szkoły Ogólnokształcącej nr 4 w Wiszniewem była przyozdobiona wyszywankami, ręcznikami, haftowanymi obrazami nauczycielki Fainy Stefanowskiej. Święto rozpoczęło się pieśnią „Oj u luzi czerwona kałyna” w wykonaniu Kijowskiego chóru ludowego im. Witalija Łysenki (kierownik — zasłużony pracownik kultury Ukrainy Iryna Jakubowska). Podczas święta chór wykonał niektóre pieśni razem z dziecięcym zespołem „Schodyńky” z Sofijiwskiej Borszczahiwki. Gospodyni święta, przewodnicząca Kijowsko-Swiatoszyńskiej „Proświty” Wałentyna Doneć powiedziała: „Towarzystwo przez 140 lat niesie ludziom światło, dobro, jest to amulet naszej kultury i zwyczajów. U źródeł stali koryfeusze literatury ukraińskiej Łesia Ukrainka, Iwan Franko, Borys Hrinczenko, Mychajło Kociubynski. Mamy z czego być dumni. Naszym zadaniem jest, aby jak najwięcej obywateli stało się patriotami Ukrainy, bo kto nam stworzy państwo ukraińskie, jak nie my”. Z mową powitalną wystąpił Mykoła Nesterczuk, sekretarz odpowiedzialny Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki: „Skutki ponad trzystuletniej rusyfikacji negatywnie wpłynęły na samoświadomość niektórych Ukraińców, ale przetrwaliśmy, zachowaliśmy najdroższy skarb — nasz język”. Najaktywniejszych działaczy „Proświty” w rejonie nagrodzono dyplomami Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta”, a oddziałowi w Wiszniewem podarowano flagę „Proświty” i książkę o hetmanie Mazepie.
Tłumaczenie maszynowe
Refleksjami podzielił się jeden z założycieli wyszniwskiej Proświty Jewhen Żowtiak: „Faktycznie straciliśmy przestrzeń informacyjną — dobre ukraińskie audycje można obejrzeć tylko w nocy. Obecnie, niestety, do władzy dochodzą ci, którzy w swoim czasie zajmowali się rekietem, kulturą natomiast się nie przejmują. Trzeba włożyć wysiłek, by Ukrainie przywrócić godną władzę. Listy partyjne to ślepy zaułek. Musimy się jednoczyć w każdym mieście, każdej wsi. Wierzę, że te niepewne czasy miną i odrodzimy się, uczynimy Ukrainę ukraińską”. Przedstawiciel Kijowsko-Swiatoszyńskiej Rejonowej Administracji Państwowej Wiaczesław Kuczer podziękował za pracę, którą wykonują prosvitjanie. „Przed nami, — zauważył — formowanie budżetu rejonowego, i będziemy zabiegać o to, by na oświatę i kulturę przeznaczono środki, które pozwoliłyby przeprowadzać imprezy artystyczne, które stały się tradycyjne, wprowadzać nowe”. Od rejonowej administracji państwowej podziękowano prosvitjanom: Mykole Hłuszko, przedsiębiorcy, Larysie Łytwyn, metodykowi rejonowego wydziału oświaty, Walentynie Doniec, przewodniczącej rejonowej Proświty, Władysławowi Danczence, sołtysowi Bobryckiej wsi. Dyplomem honorowym nagrodzono ludowy chór amatorski „Wyszniwyj dzwin” pod kierownictwem Ołeksandra Kryżaniwskiego.
Pisarka Walentyna Kozak podziękowała rejonowej „Proświcie” za aktywny udział w organizacji wieczorów literackich, zwłaszcza wieczoru humoru w Domu Ukraińskim. Odpowiedzialna sekretarz Kijowskiej Obwodowej Organizacji Pisarzy Antonina Ostrolućka powitała uczestników zebrania w imieniu pisarzy-proświtian. Ze swoimi utworami wystąpiły poetki Tetiana Petrowska, Tetiana Domaszenko, Ludmyła Hrocholska. Humorysta Mykoła Herasymenko okazał się chętny do współpracy, gdy wyraził chęć wstąpienia do „Proświty”. Następnego dnia wszyscy członkowie kolektywu pedagogicznego Wyszniwskiej Szkoły Ogólnokształcącej nr 4 również napisali deklaracje członkowskie w Towarzystwie. „Wisienką na torcie” wieczoru bez wątpienia były występy zespołów artystycznych: chóru ludowego im. Witalija Łysenki, zespołu „Horlica” ze wsi Tarasiwka pod kierownictwem Lubow Raczynskiej oraz chóru „Wyszniwyj dzwin” z miasta Wyszniwe. Przedszkola wsi, w których działają oddziały „Proświty”, otrzymały w prezencie książki „Ukraińskie przedszkole”, a szkoły — „500 najciekawszych pytań i odpowiedzi o Ukrainie”. Przedstawicielka rady miejskiej Oksana Oleksijenko zauważyła, że nawet nie spodziewała się, iż wszystko będzie tak po rodzinnemu. Wielki wkład w przygotowanie święta wnieśli dyrektor rejonowego Domu Kultury Swiłana Ląszuk oraz dyrektor Wyszniwskiej Szkoły Ogólnokształcącej nr 4 Mychajło Salnyk, który we wszystkim wspiera swoją nauczycielkę-proświtiankę Walentynę Doniec. To właśnie dzięki niej w szkole odbywa się wiele ciekawych imprez.
...pod kierownictwem obwodowego towarzystwa utworzono sieć patriotycznych organizacji świadomej młodzieży Kijowszczyzny w celu zjednoczenia, wymiany doświadczeń i informacji oraz przeprowadzania wspólnych przedsięwzięć. Weszło do niej 20 miejskich i rejonowych organizacji Kijowszczyzny. „Młoda Proświta” kierowała propozycje do miejscowych władz, w szczególności do przewodniczącego Fastowskiej RDA z prośbą o demontaż pomnika Lenina, i deputowani rady miejskiej poparli tę propozycję. Przewodnikiem w działalności organizacji była gazeta „Młodzieżowy ŁystOK”, którą w 1997 roku stworzył Oleksa Juriczenko. Członek głównej rady Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki profesor Iwan Juszczuk na początku sam korygował materiały. Od 2005 roku wychodzi ona regularnie jako „gazeta młodzieży Kijowszczyzny”, finansowana jest z budżetu obwodowego. Na łamach gazety publikowano materiały młodych twórczych osobowości, które kierowały się życiowym hasłem „Dla szczęścia Ukrainy — żyjemy każdego dnia!” Z okazji 10-lecia „Listka” jubileuszowy numer ukazał się w pełnym kolorze. We wrześniu 2008 roku na nadzwyczajnej konferencji ponownie wybrano organy kierownicze organizacji. Następnie podjęto decyzję i złożono wniosek do Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki z propozycją nadania statusu członka zbiorowego OTK „Proświta”. Jest to ważny krok w kontekście obchodów 140-lecia „Proświty” i sygnał dla młodych proświtian z całej Ukrainy, aby zjednoczyć się z Towarzystwem. 22 października Kijowskiemu obwodowemu towarzystwu „Młoda Proświta” uroczyście wręczono Świadectwo członka zbiorowego „Proświty”. Decyzją rady „Młodej Proświty” zatwierdzono nową symbolikę organizacji — herb, który opracował zasłużony artysta Ukrainy Anatolij Marczuk. Przez 11 lat z rzędu Kijowskie obwodowe towarzystwo „Młoda Proświta” odradza najlepsze tradycje „Hromady”, „Proświty” i „Młodej Proświty im. metropolity Andrzeja Szeptyckiego”.
Tłumaczenie maszynowe
Ołena TUNIK, przewodnicząca MGO „Młoda Proświta” Kijowskiego Obwodowego Towarzystwa
W 1997 roku towarzystwo „Proświta” zaczęło aktywnie budować skrzydło młodzieżowe i w marcu powstało Kijowskie Obwodowe Zjednoczenie „Młoda Proświta”. Jego przewodniczącym został Ołeksij Jurczenko. Zdecydowana większość działań odbywała się wówczas wspólnie z innymi organizacjami młodzieżowymi: Płast, SUM, „Tryzub”, „Młody Ruch”, MNK. 20 czerwca 2000 roku zarejestrowano Kijowskie Obwodowe Towarzystwo „Młoda Proświta”. Do 2001 roku kierował nim Rusłan Fadiejew, potem Ołeh Drehało. Wtedy zaczęły powstawać lokalne oddziały: 30 stycznia 2002 roku we wsi Hruzke w rejonie makarowskim — wiejski, a 27 lipca na jego bazie — Makarowski Rejonowy Oddział „Młodej Proświty”, który stał się pierwszą jednostką ogólnoukraińskiej organizacji. Zaraz po założeniu oddziału w Hruzkiem otwarto szkołę breakdance’u, prowadzono spotkania ze znanymi ludźmi regionu, zrealizowano szereg projektów, w szczególności „młodzieżowy okrągły stół”, comiesięczną stronę „Jestem młody!” zamieszczano w gazecie rejonowej „Makarivski wisti”. Jeszcze jeden oddział założono w Fastowie. Młodzież brała aktywny udział w działaniach towarzystwa „Proświta”, konkursach prac pisemnych, włączała się w wydawanie biuletynu informacyjnego „Prośwityjanyn Fastiwszczyny”, czciła pamięć bojowników o wolność Ukrainy. W 2003 roku także w Białej Cerkwi odbyło się zebranie założycielskie „Młodej Proświty”. Powstały oddziały rejonowe obuchowski i wasylkowski, które niestety długo nie przetrwały. Kiedy przewodniczącym organizacji został Jewhen Buket, zintensyfikowała ona swoją pracę. Wystąpił on na żywo na antenie kanału „Kultura”. Była to pierwsza okazja, by przedstawić obwodową „Młodą Proświtę” szerokiemu ogółowi. Organizacja brała udział w obozie młodzieżowym Związku Ukraińskiej Młodzieży na Ukrainie. Wspólnie z obwodowym „Młodym Ruchem” pracowała na forum sił demokratycznych Kijowszczyzny w Białej Cerkwi oraz podczas spotkania z Wiktorem Juszczenką w Fastowie. W 2004 roku „Młoda Proświta” oraz zjednoczenie obywateli „Towarzystwo KOLO-RA” zawarły umowę o współpracy w dziedzinie rozwoju patriotycznego wychowania młodzieży oraz stworzenia historyczno-archeologicznego kompleksu kulturalno-oświatowego we wsi Ulanky w rejonie kaharłyckim na Kijowszczyźnie. W marcu 2005 roku utworzono Oddzielny Kijowski Kureń Kozacki „Młoda Proświta” imienia metropolity Andrzeja Szeptyckiego Międzynarodowego Stowarzyszenia „Kozactwo”. Wtedy też „Młoda Proświta” wstąpiła do Kijowskiego Obwodowego Związku Organizacji Młodzieżowych i Dziecięcych. W latach 2006–2007 MGO „Młoda Proświta” KOT, już pod kierownictwem Tetiany Czajki, dwukrotnie z rzędu zwycięża w obwodowym konkursie projektów programów opracowanych przez młodzieżowe i dziecięce organizacje społeczne. W 2007 roku do szeregów „Młodej Proświty” dołączyły „Związek Twórczej Młodzieży Perejasławia”, Tetijiwska Rejonowa Organizacja Dziecięca „Soniasznyk”. 4 listopada...
Dlaczego czytam tygodnik „Słowo Proświty”? Lubię tygodnik „Słowo Proświty” za wysoce artystyczny styl, wnikliwą redakcję, naświetlanie ostrych, współczesnych problemów naszego społeczeństwa, szerokie spektrum ciekawych tematów, jak temat światowego ukraiństwa i oświecenia. Jestem zwolennikiem tego, aby „Proświta” zaczynała się od ogniw podstawowych. Roman ŁUBKIWSKYJ, poeta
Drodzy czytelnicy! Trwa prenumerata na Ogólnoukraiński oświatowy tygodnik kulturologiczny „Słowo Proświty” na 2009 rok (indeks pocztowy — 30617, 67. strona w „Katalogu”). Prenumeratę przyjmują wszystkie oddziały „Ukrposzty” do 10 grudnia — na wsiach i w centrach rejonowych, do 15 grudnia — w miastach obwodowych i stolicy. Koszt prenumeraty wraz z kosztami pocztowymi: na rok — 45 hrywien 89 kopiejek; na pół roku — 23 hrywny 42 kopiejki; na 3 miesiące — 12 hrywien 36 kopiejek; na 1 miesiąc — 4 hrywny 27 kopiejek. Stali czytelnicy naszego tygodnika przekonali się, że na jego łamach znajdują się aktualne publikacje na tematy językowe, unikalne badania historyczne, ekskluzywne wywiady, bezkompromisowe dziennikarskie śledztwa w sprawie ostrych sytuacji, szeroko naświetlana jest muzyka młodzieżowa i działalność koncertowa czołowych artystów Ukrainy, gra wszystkimi barwami artystyczna paleta mistrzów pędzla… W przyszłym roku Państwo, drodzy czytelnicy, będziecie mieli możliwość prowadzenia dialogu z tymi, którzy żyją Ukrainą i dla Ukrainy, bronić razem z nami wartości narodowych. Zaprenumerujcie „Słowo Proświty” sami i zachęćcie do tego swoich przyjaciół, sąsiadów, nauczycieli, bibliotekarzy, wszystkich, którym nie jest obojętna sprawa ukraińska! Razem zwyciężymy!
Zdjęcie Jewhena Buketa
Młodzi prośwityjanie Kijowszczyzny z Mykołą Nesterczukiem
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
można podbić naród. Naszym nieszczęściem jest to, że nie potrafimy zrozumieć, iż w ojczystym języku tkwi dusza, duch. Obecnie dusza jest rozpołowiona i musimy ją zebrać w całość. Tylko wtedy będziemy w stanie zbudować silne państwo. Język to jedna z najważniejszych cech narodu. Budujemy swoje państwo, musimy być ludźmi państwowymi. Język nie jest sprawą drugorzędną. Jeśli chcemy być sobą (a to wcale nie jest proste), musimy zrobić wszystko, aby Ukraina była ukraińska. Jestem przekonany, że to nie wartości materialne określają szczęście, lecz duchowe. Jesteście młodzi, do was należy przyszłość. Dlatego walka o język musi zająć czołowe miejsce. Iwan JUSZCZUK, profesor Międzynarodowego Uniwersytetu Lingwistycznego. Jestem jednym z tych, którzy opracowywali Ustawę o językach w Ukraińskiej SRR jako przedstawiciel Towarzystwa Języka Ukraińskiego. Przyszło mi składać sprawozdania w trzech komisjach Rady Najwyższej na temat decyzji Towarzystwa Języka Ukraińskiego. Poddano pod dyskusję trzy projekty: projekt, który opracowali deputowani Rady Najwyższej wraz z Towarzystwem Języka Ukraińskiego, od deputowanych Krymu oraz z Dniepru. Leonid Krawczuk powiedział wtedy dyplomatycznie, że o języku ukraińskim jako państwowym mowa jest w naszej ustawie o językach w USRR, to musi być, i dzięki temu przeszedł właśnie on. Główna idea brzmiała tak: „Ukraińska SRR zapewnia językowi ukraińskiemu status państwowego, powinna sprzyjać rozwojowi wysokich sił twórczych narodu ukraińskiego, gwarantować jego suwerenną narodową przyszłość państwową”. Tą ustawą położono fundament pod naszą niepodległość. 27 października Rada Najwyższa przyjęła artykuł Konstytucji, w którym język ukraiński ogłoszono państwowym, a 28 przyjęto już Ustawę o językach. A nasza Rada Najwyższa artykuł 10 Konstytucji przyjęła jeszcze kilka lat temu, a ustawy o językach do tej pory nie ma. Oto stosunek naszych deputowanych do języka ukraińskiego. Interesuje mnie, co przeszkadza młodym rozmawiać po ukraińsku. Sądzę, że prowincjonalizm. Niektórzy przyjęli myśl, którą narzucano nam bardzo długo, że nasz język jest wtórny. Ale to nie tak. Język ukraiński jest trzy razy starszy od rosyjskiego. Język rosyjski istnieje mniej więcej od 988 roku, a ukraiński – około 3000 lat. Ukraiński to język kozacki. Na przykład starogrecki kształtował się w Atenach, angielski – w Londynie, francuski – w Paryżu. A nasz – na Siczy Zaporoskiej. Kozacy przybywali z różnych miejsc, każdy przynosił coś swojego. A po odbyciu służby kozackiej roznosili kozacką gwarę po swoich wsiach, miastach. W żadnym języku nie ma takiej konsolidacji. Ukrainiec, skądkolwiek by był, łatwo zrozumie rodaka. I do tego przyczynili się Kozacy. Ciąg dalszy nastąpi. Materiały przygotowała Nadija KYRIAN Zdjęcia Ksenii HŁADYSZEWEJ
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy artykułu ««PROŚWITA»», s. 8
Prezydium „okrągłego stołu”: Jurij Hnatkewycz, Olha Puhacz, Wołodymyr Szechowcow, Mykoła Nesterczuk, Ołeksandr Ponomariw
Tłumaczenie maszynowe
Olha PUHACH, przewodnicząca Kijowskiego Miejskiego Związku Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki. 28 października 1989 roku uchwalono Ustawę o językach w Ukraińskiej SRR. W Kijowskim Instytucie Politechnicznym utworzono katedrę języka, literatury i kultury ukraińskiej. Dzięki Towarzystwu Języka Ukraińskiego pojawili się ochotnicy, którzy już w 1989 roku postanowili przejść na ukraiński język wykładowy. Dlatego, gdy Ukraina stała się niepodległa, w KPI znaczna część wykładowców prowadziła wykłady po ukraińsku, wśród nich byli fizycy i matematycy. Wtedy przejście na nauczanie w języku ukraińskim traktowano jako przejaw „machowego” burżuazyjnego nacjonalizmu, dlatego mieliśmy problemy z dziekanatami, z komitetami partyjnymi. Po 1991 roku coraz więcej uczelni staje się przychylnymi językowi ukraińskiemu. Wołodymyr SZEHOWCOW, profesor Narodowego Uniwersytetu „Kijowski Instytut Politechniczny”. Kijowski Instytut Politechniczny został utworzony jednocześnie z dwoma innymi: petersburskim i warszawskim. Zrozumiałe, że na terenach imperium była to placówka rosyjskojęzyczna. Pod koniec lat 80. w KPI pojawiły się pierwsze komórki Towarzystwa Języka Ukraińskiego — organizacji, która przekształciła naszą rosyjskojęzyczną placówkę edukacyjną w narodową. Byłem zastępcą prorektora i powierzono mi rozszerzanie funkcjonowania języka państwowego na uniwersytecie. Przez te lata zrobiono wiele, choć chciałoby się więcej. Cała literatura dydaktyczna wydana jest w języku ukraińskim, przeważająca większość wykładowców prowadzi w nim wykłady. Dwadzieścia lat temu przyjęliśmy zasadę: nie wywierać nacisku na tych, którzy nie zdołali od razu przejść na język państwowy. W rezultacie wszyscy młodzi wykładowcy, którzy przychodzą do KPI, nie znając ukraińskiego, zmieniają nastawienie, uświadamiają sobie wagę kwestii językowej albo nie mogą objąć stanowiska. Taka polityka prowadzi do tego, że nasz uniwersytet staje się prawdziwie ukraiński. Na naszym uniwersytecie są oznaki świadomości narodowej, która przejawia się nie tylko w języku. Często organizujemy wystawy, wydarzenia związane z odrodzeniem naszej duchowości. Ołeksandr PONOMARIW, profesor Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu im. T. Szewczenki. Przede wszystkim chcę pogratulować wszystkim tego, co wydarzyło się 19 lat temu. To było wielkie święto narodu ukraińskiego. Po raz pierwszy w naszej historii w teoretycznie niepodległej Ukrainie (jeszcze w składzie Związku Radzieckiego, choć miała formalne oznaki państwa, a nawet była jedną z założycielek Organizacji Narodów Zjednoczonych) pojawiły się w naszym prawie święte słowa: „Językiem państwowym w Ukraińskiej SRR jest język ukraiński”. Pod koniec lat 80. — na początku lat 90. ubiegłego wieku panowało ogromne uniesienie. Teraz, niestety, tak nie jest. Jakże ukraińska idea opanuje całą Ukrainę, skoro nikt ze współczesnych Ukraińców nic nie robi? Jeśli, powiedzmy, Walentynę Szewczenko, która podczas przyjmowania ustawy o państwowości języka była przewodniczącą Prezydium Rady Najwyższej, porównać ze wszystkimi przewodniczącymi RN teraz, to ona jest lepsza. Następnego dnia po uchwaleniu tej ustawy cała Rada Najwyższa przemówiła po ukraińsku. A teraz, po 17 latach, w parlamencie rozmawiają, kto jak chce. Niektórzy z tych, którzy znają ukraiński, demonstracyjnie w nim nie rozmawiają, chodzą z flagami byłego państwa, noszą nieukraińskie odznaki i na to wszystko im pozwalają. Po 1989 roku zarówno w Instytucie Politechnicznym, jak i w wielu innych placówkach edukacyjnych zaczęto przechodzić na nauczanie w języku ukraińskim. W różnych regionach Ukrainy w tamtym czasie panowały nierówne warunki. Dlatego przyjęto programy zakończenia tego procesu: w obwodach zachodnich — po dwóch latach, w centralnych — po trzech-czterech, a w południowych i wschodnich — po pięciu. Ale od tego czasu minęło znacznie więcej czasu, a te programy nigdzie nie zostały wykonane. Cieszę się, że Ukraina jest samodzielnym państwem, ale stwierdzam fakt, że u nas z językiem ukraińskim jest gorzej niż za Związku Radzieckiego. Wtedy każdy obwód miał po dwie gazety ukraińskojęzyczne: jedną partyjną i jedną komsomolską. Teraz niektóre obwody, na przykład ługański, w ogóle nie mają ukraińskich gazet. U nas wszystko na odwrót: Żydzi w Izraelu odrodzili państwo, język, który już w I wieku naszej ery był prawie martwy. A u nas żyje język ukraiński, którym rozmawia ludność w całej Ukrainie — nawet we wsiach na Donbasie i Ługańszczyźnie. Ale co tam się dzieje! Rządzi owe 8%, które 1 grudnia 1991 roku głosowało przeciwko niepodległości Ukrainy. Oni już w niepodległej Ukrainie zamykają ukraińskie szkoły, których i tak tam mało zostało. Jeszcze podczas Majdanu — a to była jedna z wyżyn, na którą wzniósł się naród ukraiński — kandydat na prezydenta, teraz Prezydent Wiktor Juszczenko obiecywał, że nie zamknie żadnej rosyjskiej szkoły. Ale przecież większość rosyjskich szkół to byłe ukraińskie, bo po II wojnie światowej znaczna część szkół na Donbasie i na Ługańszczyźnie była ukraińska. Rzeczywiście nie zamknięto żadnej rosyjskiej szkoły, ale nie otwarto też żadnej ukraińskiej, a niektóre z tych, które były, zamknięto. Na przykład w Doniecku zamknięto ukraińską szkołę nr 36. Rodzice do dziś się sądzą, dotarli już do Europejskiego Trybunału, żeby szkoły przywrócić, ale nikt nie reaguje. Niedawno była prezentacja książki Wołodymyra Sklara „Skład etniczny ludności Ukrainy”. Tam na konkretnych faktach dowodzi, jak rusyfikowano Ukrainę. Ale największymi naszymi wrogami jesteśmy my sami, Ukraińcy. Nie chcemy robić tego, co możemy. A warto chcieć. Kiedy zaczęto wprowadzać w życie ustawę o języku państwowym, ówczesny rektor Kijowskiego Uniwersytetu im. T. Szewczenki Wiktor Skopenko powiedział na radzie naukowej: „Kiedy człowiek jedzie za granicę, na przykład do Francji, uczy się francuskiego, żeby tam pracować. U nas latami pracują i trudno im wykładać w języku ukraińskim. Więc komu będzie trudno, z tymi nie będziemy zawierać kontraktu”. I wszystkim od razu stało się łatwo. W czasach, gdy nas rusyfikowano, do grupy na uczelni przyprowadzano dwóch zagranicznych studentów, którzy nauczyli się języka rosyjskiego. Tym motywowano, że grupa ze względu na nich musiała słuchać wykładów po rosyjsku. Teraz nasi wykładowcy uczą obcokrajowców ukraińskiego. Ci obcokrajowcy skarżą się: „Nam na przerwie nie ma z kim rozmawiać, bo Ukraińcy rozmawiają między sobą po rosyjsku”. W jakim kraju jeszcze jest to możliwe? Ponieważ u nas państwo nie dba o język ukraiński, przestrzeń informacyjna jest przeważnie nieukraińska. Ci, którzy obecnie propagują ideę dwujęzyczności, rozpowszechnili mit o polietniczności Ukrainy. W rzeczywistości Ukraina nie jest bardziej polietniczna niż Niemcy czy Francja. Mamy ponad 70% rdzennego etnosu Ukraińców, czyli jest to kraj monoetniczny. W żadnym kraju świata mniejszość nie może zasymilować rdzennej ludności. U nas zaś próbuje się to zrobić. Niektórzy mówią: tak historycznie się złożyło. Tak się nie złożyło, a stało się z woli „starszego brata”. I to można i trzeba zmienić. Po tym, jak Czechy wyszły z Imperium Austro-Węgierskiego, Praga była całkowicie niemieckojęzycznym miastem. Czesi odrodzili swój język. Na kogo u nas nadzieja? Na młode pokolenie. Co powinniśmy robić? Wykonywać artykuł 10 Konstytucji, gdzie mowa o tym, że w oficjalnym porozumiewaniu się językiem państwowym na całym terytorium Ukrainy jest język ukraiński. Wykonujcie testament Wołodymyra Sosiury: Kochajcie Ukrainę we śnie i na jawie, Wiśniową swoją Ukrainę. Piękno jej, wiecznie żywe i nowe, I mowę jej słowiczą.
Anatolij MOKRENKO, artysta ludowy Ukrainy. Kiedy studiowałem w Instytucie Politechnicznym, w tym pomieszczeniu była sala gimnastyczna i tutaj uprawiałem gimnastykę sportową razem z mistrzynią olimpijską Łarysą Łatyniną. Wtedy miała ona ukraińskie nazwisko. A potem stała się Łatyniną i Ukraina straciła prawdziwy, wybitny talent. Wszędzie Ukraińcy przez wieki chronili swój język, swoją tożsamość. Podróżując, myślałem: po co zagranicznym Ukraińcom chronić język, jeśli znają angielski, francuski, hiszpański czy jakiś inny, mogą swobodnie się porozumiewać? Ale dzięki ojczystemu językowi zachowują integralność ducha narodowego, w obcych krajach budują ukraiński dom. Kiedy z dalekiej ukraińskiej wsi jako osiemnastolatek przyjechałem do Kijowa, zobaczyłem, że przeważająca większość rozmawia po rosyjsku. Szokowało mnie to. Ale wtedy byliśmy w imperium, dlatego panował rosyjski. A we własnym państwie powinien być ojczysty. To walka o ducha, o własne „ja”. Na świecie nie było i nie ma nic wyższego, silniejszego od ducha. Przykro, że obcokrajowcy w Kijowie nie słyszą języka ukraińskiego. Wspominam słowa Ołesia Honczara: „Strasznie, kiedy człowiek przestaje bać się własnej niegodziwości”. Język rosyjski to broń. Zdobywszy przestrzeń informacyjną, W Narodowym Uniwersytecie Technicznym „KPI” odbył się „okrągły stół”, poświęcony problemom statusu prawnego państwowości języka ukraińskiego na Ukrainie oraz z okazji 19. rocznicy przyjęcia Ustawy „O językach w Ukraińskiej SRR”. Udział w wydarzeniu wzięli studenci, z którymi podzielili się przemyśleniami znani naukowcy, pisarze, wykładowcy wyższych uczelni, działacze Proświty. Publikujemy materiały z „okrągłego stołu”.
Tłumaczenie maszynowe
Ołeksander SZOKAŁO, pisarz, redaktor naczelny czasopisma “Ukraiński Świat”
Ciąg dalszy. Pocz. w nr 41, 44 z 2008 r.
Oto dziwaczna historia z jednej strony zachowania, a z drugiej strony niszczenia w Żurawce domu pamięci i pamięci geniusza matematyki Heorhija Woronego… 31 maja 1971 r. Czernihowska Obwodowa Rada Deputowanych Ludowych przyjęła uchwałę nr 286, zgodnie z którą “dom pamięci H. F. Woronego jako zabytek historii wzięto do ewidencji i ustalono granice strefy ochronnej zabytku w promieniu 10 metrów od niego”. 10 lutego 1986 r. dyrektor Instytutu Matematyki AN USRR akademik J. O. Mytropolski wysłał do Ministerstwa Kultury USRR list z prośbą o ustanowienie tablicy ochronnej i pamiątkowej na domu w Żurawce, gdzie żył i pracował wybitny matematyk H. F. Woronyj, a Ministerstwo Kultury przekazało list do Czernihowskiego Obwodowego Zarządu Kultury “do rozpatrzenia i podjęcia środków”. 31 marca 1986 r. zastępca naczelnika zarządu kultury powiadomił dyrektora Instytutu Matematyki: “Z uwagi na to, że budynek pamięci wymaga kapitalnego remontu, komitet wykonawczy Żurawskiej wiejskiej rady deputowanych ludowych przyjął uchwałę nr 17 z 27 marca 1986 r. o umieszczeniu na budynku wiejskiej szkoły tablicy pamiątkowej, na której będzie wskazane, że we wsi Żurawka urodził się wybitny krajowy matematyk H. F. Woronyj”. 17 kwietnia 1986 r. dyrektor Instytutu Matematyki AN USRR akademik J. O. Mytropolski zwrócił się do zastępcy przewodniczącego Warwińskiej Rady Rejonowej W. A. Sydorenki z takim listem: “W związku z uchwałą komitetu wykonawczego Żurawskiej wiejskiej rady deputowanych ludowych nr 17 z 27 marca 1986 r. oraz ustnym porozumieniem o umieszczeniu tablicy pamiątkowej na domu na Kułażynie, gdzie żyła rodzina Woronych (teraz mieszczą się w nim klasy początkowe Żurawskiej szkoły średniej), proponujemy następujący tekst do płaskorzeźby H. F. Woronego: “W tym domu żył i tworzył wybitny krajowy matematyk, członek-korespondent Petersburskiej Akademii Nauk, urodzony we wsi Żurawka Heorhij Feodosijowycz Woronyj (1868—1908)”. O przebiegu sprawy prosimy powiadomić Instytut Matematyki AN USRR”. Odpowiedzi na ten list Instytut nie otrzymał… Przyczyny zwłoki w uporządkowaniu domu pamięci wyjaśnia obiektywny list zastępcy przewodniczącego zarządu Czernihowskiej obwodowej organizacji Towarzystwa Ochrony Zabytków Historii i Kultury O. P. Hubara do zastępcy przewodniczącego Republikańskiego Zarządu Towarzystwa S. D. Berdnina z 10 sierpnia 1987 r. W liście stwierdza się bezczynność miejscowych organów władzy, które do tej pory nie ustanowiły tablicy pamiątkowej ku czci H. F. Woronego, niewystarczalność bieżącego remontu, który przeprowadza administracja szkoły w awaryjnym budynku, a obok przypomnienia, że zabytek historyczny znajduje się pod ochroną państwa, przytoczono porażający fakt: “Jednakże w bezpośrednim sąsiedztwie z posiadłością został zbudowany prywatny dom tow. Laszenki N. F. Podstawą do budowy domu jest uchwała komitetu wykonawczego Warwińskiej rady rejonowej z 3 lipca 1976 roku. Prywatny dom wchodzi w strefę ochronną zabytku, co jest rażącym naruszeniem”. I zaraz potem powiedziano o inicjatywie komitetu wykonawczego Żurawskiej rady wiejskiej, by umieścić w pomieszczeniu dawnej cerkwi muzeum historyczno-krajoznawcze, gdzie planowano ekspozycję poświęconą Woronym.
Zauważmy te dwa fakty: usankcjonowane przez władze zajęcie części terenu ochronnego posiadłości pamięci G. F. Woronoja oraz pojawienie się tematu kościelnego. 15 października 1987 r. dyrektor Instytutu Matematyki Akademii Nauk Ukraińskiej SRR, akademik J. O. Mytropolski oraz przewodniczący biura organizacji podstawowej Towarzystwa Ochrony Zabytków Historii i Kultury, kandydat nauk fizyczno-matematycznych H. M. Syta zwrócili się do zastępcy przewodniczącego Czernihowskiego Obwodowego Komitetu Wykonawczego T. M. Łytwyn z wnioskiem o podjęcie działań w celu upamiętnienia G. F. Woronoja przed jego 120. rocznicą urodzin: przeprowadzenie kapitalnego remontu domu pamięci, umieszczenie w nim muzeum rodziny Woronojów oraz ustanowienie tablicy pamiątkowej. We wniosku podkreślono: „Budynek ze względu na swój stan zachowania został uznany za nadający się do eksploatacji i interesujący z historycznego punktu widzenia jako dom, w którym mieszkała rodzina Woronojów i który na dodatek zachował charakterystyczne cechy posiadłości z końca XIX – początku XX wieku”. Wniosek został uargumentowany profesjonalnymi wnioskami zastępcy przewodniczącego zarządu Czernihowskiej Obwodowej Organizacji Towarzystwa Ochrony Zabytków Historii i Kultury O. P. Hubara oraz protokołem wyjazdowego posiedzenia biura organizacji podstawowej Towarzystwa Ochrony Zabytków Instytutu Matematyki Akademii Nauk Ukraińskiej SRR z udziałem kandydata architektury, docenta katedry teorii i historii architektury oraz syntezy sztuk Kijowskiego Państwowego Instytutu Artystycznego L. M. Graczowej. W odpowiedzi na ten zaniepokojony apel obwodowy Zarząd Kultury odpisał 23 listopada 1987 r.: „Informujemy, że zorganizowanie muzeum pamięci w domu Woronoja i ustanowienie na nim tablicy pamiątkowej w chwili obecnej nie jest możliwe ze względu na skrajnie niezadowalający stan budynku. Komitet Wykonawczy Warwińskiej Rejonowej Rady Deputowanych Ludowych utworzył międzyresortową komisję w celu określenia stanu technicznego domu pamięci i podjęcia decyzji o jego eksploatacji”. 12 kwietnia 1988 r. zastępca przewodniczącego komitetu wykonawczego Warwińskiej Rady Rejonowej W. A. Sydorenko poinformował „tow. Mytropolskiego J. A.”, „że dom wybitnego krajowego matematyka G. F. Woronoja we wsi Żurawka został zbadany przez specjalnie utworzoną komisję. Komisja ustaliła, że dom znajduje się w stanie awaryjnym: fundament jest częściowo zniszczony i ma znaczne deformacje, co pociągnęło za sobą osiadanie ścian, skrzywienie okien i drzwi. W niezamieszkanej połowie domu praktycznie wszystkie elementy konstrukcyjne stały się niezdatne do użytku, sufit się zawalił. Rejon nie ma możliwości przeprowadzenia prac restauracyjno-odbudowawczych z powodu braku środków i specjalistów”. Nasuwa się logiczne pytanie: dlaczego bezimienna komisja nie zabroniła uczyć się w budynku, który „znajduje się w stanie awaryjnym”, uczniom klas początkowych Szkoły Średniej w Żurawce? Bo nie jest on wcale aż tak awaryjny. Jak zaświadcza wspomniany wyżej protokół wyjazdowego posiedzenia biura organizacji podstawowej Towarzystwa Ochrony Zabytków Instytutu Matematyki Akademii Nauk Ukraińskiej SRR: „W domu na ścianach i sufitach nie ma pęknięć, dobrze zachowały się podłogi, otwory okienne i drzwiowe, ramy. Jednak dla dalszej eksploatacji budynku konieczne jest przeprowadzenie kapitalnego remontu… Do przeprowadzenia tych prac niezbędna jest opinia specjalisty-inżyniera w celu opracowania kosztorysu wydatków na remont”. A 27 kwietnia 1988 r., w przeddzień 120. rocznicy urodzin G. F. Woronoja, inspektor republikańskiego Towarzystwa Ochrony Zabytków Historii i Kultury, kandydat architektury L. W. Sińkewycz szczegółowo zbadał dom pamięci, fachowo opisał jego stan i wyciągnął wniosek: „Były dom Woronoja można zachować i odnowić w dawnym wyglądzie…”. Wymienił rodzaje prac remontowych i nazwał główną przyczynę, która przeszkadza w odnowieniu posiadłości pamięci: „Działka domu Woronoja jest ciasno zabudowana budynkami mieszkalnymi, umieszczonymi na terenie byłej posiadłości domu Woronoja. Dokumenty na przydział działek pod zabudowę budynkami mieszkalnymi (w 1976 r. – 3 lipca) zostały wydane przez byłego architekta rejonowego ob. Tyszczenkę D. G. i znajdują się w komitecie wykonawczym rejonu. Na planie przydziału działki Tyszczenko wskazał (na obrysie domu Woronoja), że „budynek szkoły (dom Woronoja) z powodu starości podlega rozbiórce”, nie zważając na to, że budynek jest zabytkiem historii i znajduje się w strefie ochronnej. Posiadłość, której granice są widoczne w naturze (od strony północnej od domu około 40 m, od zachodniej również 40 m), …jest zabudowana z trzech stron od domu mieszkalnego Woronoja G. F. w ciągu ostatniego dziesięciolecia. Jeden z budynków z zabudowaniami gospodarczymi jest położony między domem Woronoja a doliną rzeki Udaj w odległości 8 metrów od północnej strony domu mieszkalnego Woronoja. Dom mansardowy z cegły i dwupiętrowa szopa z garażem zostały wzniesione przez majstra ob. Łaszenkę Mykołę Fedorowycza (właściciel) o wartości około 35–40 tys. rubli. Najwyraźniej zbudowane z pensji majstra sowchozu. Oprócz solidnego domu i garażu działka jest zagospodarowana – ścieżka, opaska wokół domu, ogrodzenie z deficytowych materiałów. Od strony zachodniej w odległości 20 m wzniesiono również ceglany dom ze wszystkimi elementami zagospodarowania, posadzono sad itp. Umieszczenie dwóch domów mieszkalnych na terenie posiadłości Woronoja utrudnia odnowienie posiadłości Woronoja bez ich rozbiórki”. Na zakończenie wniosków inspektor zaleca: „…ogrodzić działkę płotem; ustanowić ochronę budynku i ostrzec sąsiadów, zwłaszcza właściciela budynku ob. Łaszenkę o tym, aby miał na uwadze, by nie naruszać działki zajętej przez dom Woronoja”. L. W. Sińkewycz jako profesjonalista bardzo odpowiedzialnie podszedł do sprawy, dlatego też poczynił to istotne zastrzeżenie dotyczące naruszania przez najbliższego sąsiada posiadłości pamięci. Bo Łaszenko już odciął część posiadłości od strony doliny Udaju, gdzie do dziś jeszcze żyje jeziorko-kopanka Woronojów… Pamiętam, jak w tym samym roku, przygotowując się do spotkania z przewodniczącym republikańskiego Towarzystwa Ochrony Zabytków Historii i Kultury akademikiem P. T. Trońkiem w sprawie ustanowienia na terenie posiadłości
G. F. Woronego znaku ochronnego, oglądałem dom pamięci i teren wraz z nauczycielką szkoły w Żurawce G. S. Mykytczenko. Z zachwytem patrzyłem na strzelistą i bujną koronę dębu, który zasadził Heorhij Feodosijowycz w dniu urodzin córeczki Marii. Lecz oszołomiło mnie to, że do dębu była przywiązana sąsiedzka koza, i w podświadomości przemknęło: posiadłość jest skazana na zagładę… Miejscowi kierownicy swojej przysięgłej obietnicy tak i nie dotrzymali — znaku ochronnego nie ustawili. Za to na pamięci Woronego „postawili krzyż”… Od 1989 roku, po przeniesieniu z domu Woronego klas początkowych szkoły w Żurawce do nowo wybudowanego pomieszczenia, dom pamięci po cichu zaczęli niszczyć współmieszkańcy, dopóki nie rozkradli wszystkiego, co można było zabrać. A wandalizm zalegalizowało wątpliwe „zebranie wsi Żurawka”, które sformalizowano „Wypisem z uchwały zebrania…” z 14 lutego 1993 roku, gdzie między innymi zapisano: „Zebranie wsi POSTANOWIŁO: Zburzyć pomieszczenie szkoły (były dom G. F. Woronego), resztki podłogi zerwać i wykorzystać do naprawy podłogi w cerkwi”. Przewodniczył na tym „zebraniu” L. W. Połkowniczenko (przewodniczący rady wiejskiej w Żurawce), a protokołował M. B. Lubin (dyrektor sowchozu „Żurawski”, gdzie „kierował robotami” znany już Łjaszenko). Do jakiego bluźnierstwa zeszło się „zebranie wsi Żurawka”!.. I cerkiew przyłączyło do tego, a jeszcze z jakim interesem materialnym!.. Widocznie, żeby uświęcić swoje bluźnierstwo?.. Zlekceważyło „zebranie wsi Żurawka” nie tylko to, że dom jako zabytek historyczny jest pod ochroną państwa, ale co najstraszniejsze, zlekceważyło pamięć Człowieka, który rozsławił Żurawkę na cały świat, zlekceważyło honor i sumienie porządnych wieśniaków… 8 października 1993 r. dom G. F. Woronego zbadali zastępca dyrektora Muzeum Architektury Ludowej i Życia Codziennego Ukrainy S. P. Smolinski oraz architekt N. S. Ziabluk i wysnuli wykwalifikowany wniosek: „Dom jest całkowicie zdatny do odnowienia i jednocześnie wymaga natychmiastowej pomocy. Został zbudowany w zrąb z belek drzew liściastych. Technika zrębowa daje możliwość restaurowania budowli bez jej całkowitego rozbierania, a z wymianą jedynie poszczególnych elementów ścian. Dlatego dom poddaje się renowacji dość prostymi sposobami. Po renowacji dom należy wykorzystać w celach kulturalno-oświatowych”. Tego samego dnia w Żurawce przebywali uczestnicy Międzynarodowej konferencji, poświęconej 125. rocznicy urodzin G. F. Woronego. Uczeni z Anglii, Kanady, Niemiec, Polski, Rosji, USA, Czech, Szwajcarii, Ukrainy przyjechali pokłonić się ziemi, gdzie urodził się geniusz i gdzie go pochowano. Niestety, dom pamięci wielkiego matematyka znajdował się w takim stanie, że nie odważono się pokazać go gościom: zerwano i wywieziono deski z podłogi, wyrwano i zabrano prawie wszystkie ościeżnice i ramy okienne oraz drzwi, rozebrano kominki z cegły ogniotrwałej, wyłożone artystycznymi kaflami. Przebywała tam tylko niewielka grupa naukowców z Instytutu Matematyki NAN Ukrainy. Na wniosek dyrektora Instytutu Matematyki AN Ukrainy, członka korespondenta A. M. Samojłenki, Prezydium AN Ukrainy przyjęło 29 października 1993 r. decyzję „O odnowieniu budynku czł. koresp. Rosyjskiej AN Woronego we wsi Żurawka w obwodzie czernihowskim”, a Instytutowi Matematyki zlecono wzięcie pod swoją kontrolę kwestii odnowienia domu i umieszczenia w nim muzeum pamięci genialnego matematyka. Na tej podstawie dyrektor Instytutu Matematyki AN Ukrainy A. M. Samojłenko niezwłocznie zwrócił się do przedstawiciela Prezydenta Ukrainy w rejonie warwińskim obwodu czernihowskiego M. O. Hałuszki z prośbą o „wydanie rozkazu o nadzorze nad domem, aby uniknąć jego dalszej ruiny, a także o przeprowadzenie niezbędnych prac związanych z jego konserwacją na okres zimowy”. Lecz równolegle z tymi otwartymi oficjalnymi próbami ratowania domu pamięci G. F. Woronego trwała podstępna kampania na rzecz jego ostatecznego zniszczenia. I pod koniec października 1993 roku ten unikalny zabytek historyczno-kulturowy starto z powierzchni ziemi… Nie wiedząc, że dom już zburzono (władze rejonowe milczały — zmowa przestępczego amoralizmu), dyrektor Instytutu Matematyki AN Ukrainy A. M. Samojłenko 11 stycznia 1994 r. złożył wniosek do wicepremiera Ukrainy ds. humanitarnych M. H. Żułynskiego o włączenie domu pamięci G. F. Woronego do planu prac renowacyjnych na 1994 rok. …Na tym świętym miejscu, gdzie Heorhijowi Woronemu objawiało się olśnienie i gdzie tworzył genialne odkrycia planetarnej skali, teraz… sąsiedzki ogród. A pod pamiętnym dębem — świnie w zagrodzie, prawie jak w klasycznej bajce „Świnia pod dębem wiekowym”. Zniewaga niepamięci — taka wdzięczność za dobro, które czyniła szlachetna rodzina Woronych dla Żurawki… Pozostały na miejscu posiadłości tylko dąb i lipa — żywa pamięć przyrody o sławnej, troskliwej rodzinie. Lecz jeszcze w porządnych ludziach tli się nadzieja, że prawda zwycięży nieprawdę, zbrodnia zostanie ukarana, a pamięć weźmie górę nad niepamięcią. Weźmie, jeśli sumienie w sercu nie pozwoli głowie zobojętnieć i zapomnieć o prawdziwych ludziach oraz ich duchowym poświęceniu. Niektórzy z byłego kierownictwa rejonowego kajają się, że sankcjonowali zburzenie domu pamięci G. F. Woronego, ale to spóźniona skrucha. Trzeba odkupić nie słowami, a czynem. Odnowienie wszystkiego, co zburzono, a co jest związane z imieniem Heorhija Woronego, — to moralny obowiązek przede wszystkim tych, którzy są w to zamieszani. A godne uczczenie jasnej pamięci geniusza i szerzenie jego duchowo-intelektualnego dziedzictwa powinno stać się sprawą honoru wszystkich rodaków. Dopóki żyją w ludzkim sercu i świadomości duchowe świętości, nabyte przez orędowników, dopóki żywa jest ludzkość i żywy naród. A wszystko inne, co nie ma wartości duchowej, nie zostawi po sobie nawet śladu. Czy nie dlatego chciwi i niepamiętliwi tak zawzięcie starają się wykorzeniać z życia ślady jasnej pamięci prawdziwych ludzi, którzy torowali jasną drogę Ładu pośród bezbrzeżnego chaosu? Lecz na próżno się starają — duchowa troska jest wieczna… Ciąg dalszy nastąpi. Dąb i lipa — pamięć o posiadłości G. F. Woronego. Wiosna 2008 r. Zdjęcie L. W. Kowalenki
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
w okresie, gdy w Dermaniu bywali duchowni i świeccy działacze: Herasym Smotrycki, Cyryl Lukaris. W szkole cerkiewnej dla dorosłych wykładał archimandryta Isakij Boryskowycz, pracowali Job Kniahynicki i Job Boreckyj, drukarnią kierował Demian Nalewajko, a klasztorem Ezechiel Kurcewicz, Meletiusz Smotrycki i Iwan Dubowicz. Tu, w klasztorze Świętej Trójcy, Meletiusz Smotrycki napisał „Gramatykę”. Z niesprawiedliwego zbiegu okoliczności klasztor należy dziś do Patriarchatu Moskiewskiego. W klasztorze była pamiątkowa tablica poświęcona Meletiuszowi, ale zniknęła. Bez wątpienia postać Meletiusza jest niejednoznaczna i wymaga uważnej uwagi historyków, ale czy można zdejmować tablicę?! Zakonnice zaniosły ją do miejscowej szkoły, rzekomo po to, by nie została skradziona, bo tablica jest miedziana. Zatem nawet po śmierci udręczony Meletiusz stanowi zagrożenie dla niektórych duchownych. Gorzki los tego człowieka. Badacze uważają, że pochowano go na terenie klasztoru, lecz grobu do dziś nie odnaleziono. Zapewne obcy duchowni nie zezwolą na wykopaliska, dlatego miejsce pochówku tego męża wciąż nie jest znane. Czy w ogóle trzeba go szukać? Za życia Meletiusz doznawał prześladowań, bo starał się pogodzić prawosławie z unią, i atakowano go z obu stron. Niechże więc po śmierci jego udręczone kości znajdą spokój w dermańskiej ziemi. Klasztor jednak rozkwitał krótko. Na początku XVII wieku zaczęli na niego zerkać uniaccy. Wiadomo, że w 1649 roku Bohdan Chmielnicki nalegał, aby pozostawiono go prawosławnym. Dermańczycy zawsze dążyli do wiedzy. W 1829 roku działała tu szkoła psalmistów, od 1833 — powiatowe parafialne seminarium duchowne, gdzie uczyło się 200 uczniów. Od 1879 — jednoklasowa szkoła ludowa. W 1890 roku gmina wzniosła budynek dla nało- podziemia OUN, którym kierował syn duchownego, i choć działało ono głęboko w konspiracji, Polak handlujący w sklepie na Załużżu doniósł na policję. Wielu Ukraińców wtedy uwięziono w Berezie Kartuskiej, a pięciu chłopców — Andrija Borysa, Trochyma Kostiuka, Illię Ławrenjuka, Prokopa Łohwyna i Andrija Szawrońskiego — rozstrzelano na początku jesieni 1939 roku. Strzelali jeszcze Polacy, a chłopców pochowano już za sowietów. Na pogrzeb zeszła się cała wieś, a żałobny kondukt szedł z niebiesko-żółtymi sztandarami. Gdy jednak władza radziecka się umocniła, uczestników tego pogrzebu represjonowano. „Szczęśliwy” wrzesień 1939 roku przyniósł na Wołyń nowe nieszczęścia. Chociaż w Dermaniu otwarto szkołę z ukraińskim językiem nauczania (dotąd była tylko polska), już pod koniec roku pierwsi wołyniacy „odbyli podróż” na Syberię. Oświata zamarła, podobnie jak nadzieje na lepsze życie. Starsi mieszkańcy wsi pamiętają, jak „wyzwoliciele” w środku zimy wywozili zamożne rodziny. Tak trwało do czerwca 1941 roku. Niemców dermańczycy powitali jak wyzwolicieli. Ponownie zaczęły działać chóry towarzystwa „Proświta”, a kółko Wasyla Awramenki wystawiało „Zaporożca za Dunajem” i „Natalkę Połtawkę”. Chórem kierował Oleksa Skoropada. Ale trwało to krótko. 30 maja 1943 roku faszyści spalili kąt Załużża i rozstrzelali 85 bezbronnych dermańczyków. Ich szczątki wrzucono do dołu do wypalania wapna (na Wołyniu mówi się wapelnia). Świadek, Stepanida Jakymiwna Szewczuk, urodzona w 1909 roku, wspominała: „To drzewo nad dawną wapelnią wyrosło na ludzkiej krwi, z tej główki, którą dobijano ludzi”. „Drudzy” sowieci wprowadzili mobilizację do Armii Czerwonej i zakaz „Proświty”. Mimo to chłopi nie spieszyli się na cudzą wojnę, wielu z nich poszło do UPA. Na górze Tureckiej za wsią dermańczycy od dawna wydobywali kamień. Powstało tam mnóstwo wzajemnie połączonych jaskiń. Po wojnie w tych katakumbach kryli się żołnierze Ukraińskiej Powstańczej Armii, unikając obław NKWD. Pewnego razu komuniści wysadzili katakumby i powstańcy zginęli. Do dziś przy górze Tureckiej wyorywa się ludzkie kości. Władza radziecka przytłumiła ukraińskie uczucia narodowe, ale nie zdołała ich zdusić. Dermań był i pozostaje nie tylko wsią, lecz ośrodkiem oświaty, kultury i duchowości. Mimo że mieszkańców jest dziś niewielu, działa gimnazjum, funkcjonuje klasztor. Przyjeżdżają tu ludzie nie tylko z Ukrainy, lecz także z zagranicy, by oddać hołd ziemi, która wydała Ułasa Samczuka i Borysa Tena, dających Dermaniowi skrzydła.
Tłumaczenie maszynowe
Szkoła tańca i kółko teatralne pod kierownictwem Ułasa Samczuka (w środku). 1924 r.
...rodnego uczylišča i vchyteliv — nie, poprawiam: rodnego uczylišča i nauczycieli. W 1906 roku ze Żytomierza przeniesiono szkołę cerkiewno-nauczycielską (jak najdalej od miasta, gdzie „wrzały umysły” studentów — najbardziej postępowej części społeczeństwa). Zaczęła ona pracować na rzecz zrusyfikowania kraju. Właśnie dla tego seminarium w latach 1912—1913 zbudowano nowy budynek, który poświęcono 5 września 1913 roku. Obecnie mieści się tu Dermańskie gimnazjum. Uczył się tu Ułas Samczuk, mieszkający w Tyliawce na Kremieneczczyźnie (50 kilometrów od Dermania), Mykoła Chomyczewski, znany jako Borys Ten. Właśnie tę szkołę świat zna dzięki „Wołyniowi” Ułasa. Od 1917 do 1920 roku władza we wsi zmieniała się dziesięciokrotnie. W 1919 roku chłopi utworzyli własną Dermańską Republikę, która walczyła przeciwko UNR. Potem mieszkańcy wstydzili się wspominać ten epizod, bo w tamtych latach wszyscy walczyli ze wszystkimi, a każde hasło gorąco podchwytywano i szło się za mówcą, a dopiero potem wyjaśniano... Wieś budziła swoją ukraińskość, a w 1918 roku utworzono koło „Proświty”, które organizowało uroczystości z okazji rocznic urodzin Tarasa Szewczenki, Iwana Franki, Łesi Ukrainki. W 1918 roku obchodzono początek wyzwoleńczej wojny narodu ukraińskiego pod wodzą Bohdana Chmielnickiego w 1648 roku. Lecz świadomość narodowa chłopów jeszcze drzemała, bo dotąd władza ze wszystkich sił starała się zrusyfikować, zasymilować, zabić pamięć narodową, robiąc wszystko, by wołyniacy zapomnieli, że są Ukraińcami. Dlatego w pierwszych latach istnienia „Proświta” była nieliczna, a praca posuwała się opornie. Jednak za Polski (od 1921 roku) towarzystwo ożyło. Kołem kierowali inżynier-geodeta Iwan Martyniuk oraz nauczyciel muzyki Rosjanin Iwan Arkadjew. Władza polska dążyła do zyskania przychylności miejscowych mieszkańców, dlatego tolerowała organizacje narodowo-patriotyczne, dopóki nie zrozumiała, że mogą one stanowić zagrożenie dla ładu państwowego. Tak więc w 1922 roku „Proświta” agitowała za ukraińskimi posłami do polskiego parlamentu. Dzięki temu wybrano wtedy nauczyciela seminarium, Ukraińca Michaiła Czerkawskiego. W 1932 roku władza polska uświadomiła sobie, że na wsi następuje burzliwy wzrost ukraińskiej świadomości narodowej, i zakazała „Proświty”. Ale było już za późno. Towarzystwo przestało działać legalnie, lecz młodzież zbierała się w chatach-czytelniach, gdzie omawiano książki w języku ojczystym. Mimo zakazów w Dermaniu działały spółdzielnia i towarzystwo sportowe, nadal uroczyście obchodzono święta szewczenkowskie. W latach 1938—1939 w Dermaniu dzia-
Tłumaczenie maszynowe
Dawna wołyńska ziemia przechowuje historyczne nazwy: Dorohobuż, Hilcza, Buszcza, Buderaż, Werchiw, Myrohoszcza, Kunyn, Dermań. Któż wie, kiedy się pojawiły i od czego pochodzą, ale poruszają myśl i budzą pamięć genetyczną. Ta wieś jest niezwykła, znana daleko poza granicami Wołynia. Tutaj urodziło się dwoje wybitnych Ukraińców — Ułas Samczuk i Borys Ten. Ułas Samczuk rozsławił Wołyń na świecie, a dzięki Borysowi Tenowi Ukraińcy poznali świat — pod jego piórem po ukraińsku przemówili Król Lear i Hamlet, Odyseusz i król Edyp. Olena SZULHA Historia Dermania sięga głębi wieków. Jest ona związana z książętami Ostrogskimi, Herasymem i Meletijem Smotryckimi, Iwanem Fedorowyczem, Iowem Boreckim, Antonijem Hrekowyczem. Dermań pamięta i zna wiele wybitnych osobistości, tutaj jest cząstka ich duszy. Władza radziecka, jak wszyscy okupanci, próbowała zatrzeć w pamięci Ukraińców samą wzmiankę o historycznych korzeniach, dlatego Dermań przemianowała na Ustenśke — właśnie tutaj z pięciu źródeł, które zlewają się w jedno, bierze początek rzeka Ustia, nad którą leży także Równe. Ale wołyniacy to ludzie odważni i uparci, dlatego przywrócili wsi historyczną nazwę, bo nie chcieli zginać karku przed zdobywcami. Dermańczanie szanują i kochają wybitnych rodaków, więc otworzyli we wsi muzea Ułasa Samczuka i Borysa Tena, odrodzili klasztor, troskliwie dbają o stare domy i uroczyska. Na tę niezwykłą wieś czyhali różni zdobywcy, próbując zniszczyć, podbić, zasymilować miłujący wolność naród, ale po nich pozostały same nazwy: zakątek Turczyny, studnia Batyjowa, góra Turecka. Tutaj sama ziemia pragnie niepodległości, więc nie pozwoliła zamienić narodu w bydło. Inne nazwy są rdzennie ukraińskie: zakątki Zaporożżia, Załużżia, Skyt, Zapillia, Rajhorodok, Chom-hora, Nahoranci, Propasty szcze. Przodkowie wołyniaków osiedlili się na tych malowniczych wzgórzach około III tysiąclecia przed Narodzeniem Chrystusa. Osada należy do kultury horodocko-zdowbyckiej — najdalej wysuniętej na północ gałęzi kultury trypolskiej. Do dziś dermańczanie, kopiąc studnie, znajdują w ziemi krzemienne siekiery czy inne narzędzia pracy przodków-rolników. Chanowi Batyjowi powiedziano, że wołyńskie źródła dodają siły w walce z wrogiem, a ten, kto wypije wody, staje się niezwyciężony. Więc zdobywszy szturmem Dermańskie grodzisko, chan postanowił napić się źródlanej wody. A żeby nikt nie zdobył siły większej niż on, rozkazał zagrodzić źródło. Wojownicy wykonali rozkaz, ale źródło ożyło, choć jak bardzo gniewał się chan. Bije ono do dziś, a po chanie nie ma śladu na wołyńskiej ziemi. Ta wieś jest wielkości miasta — na malowniczych wzgórzach rozciągnęła się prawie na dziesięć kilometrów ze wschodu na zachód i z południa na północ, choć mieszkańców w niej nie jest zbyt wielu — obejścia są położone daleko od siebie. Jednak ziemi ornej zawsze brakowało, dlatego zajmowano się rzemiosłem — wypalano wapno, wydobywano kamień, tkano, garncarzowano. Mówią, że jeden z książąt Ostrogskich, polując w tych miejscach, zdrzemnął się pod dwiema lipami i obudził się od niedźwiedziego ryku. Zabił niedźwiedzia, a uroczysko nazwał Drimań. Jego wnuk Wasyl Ostrogski wzniósł w tym miejscu twierdzę. Dermań jest położony pośrodku między Ostrogiem a Dubnem, więc umocnienie tej ziemi było niezwykle ważne dla stabilności i spokoju w kraju. Dermański zamek książąt Ostrogskich był otoczony fosą i kamiennymi murami. Trzykondygnacyjną wieżę bramną wyposażono w most zwodzony. Historycy uważają, że to było w XV wieku. Wtedy samo w zamku zbudowano kamienną cerkiew (architekt Paweł Rzymianin). Z czasem tutaj usytuował się Święto-Troicki klasztor — gdzieś w latach 1490., choć mnisi żyli tutaj i wcześniej. Wkrótce, w XVI wieku, zaczyna się rozkwit klasztoru jako centrum ukraińskiej nauki i drukarstwa. Z błogosławieństwa i przy wsparciu Konstantego Ostrogskiego Iwan Fedorowycz przygotowuje tutaj do druku Biblię Ostrogską, Elementarz, Oktoich, mnisi tłumaczą z greckiego na ukraiński „Rozmowy Jana Złotoustego” i zbiór aforyzmów „Pczoła”. W tym czasie Aktorzy sztuki A. Kaszczenki „Nowa zorza”. W centrum — przewodniczący „Proświty” Iwan Martyniuk. 1921 r.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Nicola Franco Balloni świat arcydzieła Francesco Petrarki, Luigiego Pirandella, Italo Svevo, Umberto Eco, które nigdy nie były wydawane po ukraińsku. Także razem z przedstawicielami Narodowego Rezerwatu „Sofia Kijowska” pracujemy nad kwestią wpisania Twierdzy Genueńskiej w Sudaku na Listę światowego dziedzictwa UNESCO. Ukraina ma ogromną europejską historię i kulturę. Ukraińcy wyróżniają się niezwykłą pracowitością i kreatywnością we wszystkich dziedzinach — czy to balet, czy architektura. I ta odwieczna miłość do piękna łączy narody włoski i ukraiński. Ukraińcy muszą pamiętać o swoim oryginalnym, tożsamościowym potencjale i nie poddawać się zbytnio wpływom innych kultur, w tym także zachodnich”. …Centralne place dużych i małych miast Włoch mają jedną ważną cechę: można tam karmić gołębie, jak w Wenecji, przyglądać się mimom ucharakteryzowanym na posągi i podziwiać prawdziwe arcydzieła rzeźby, jak we Florencji, słuchać arii operowych, jak w Spoleto, ale nie można tam wjeżdżać samochodem. Chciałabym, abyśmy poddawali się takiemu wpływowi zachodnich tradycji i zapomnieli o samochodowym smogu na Chreszczatyku. To już do tematu „Ukraińskie place i ulice na przestrzeni wieków”…
Tłumaczenie maszynowe
Walentyna DAHYDENKO Zdjęcie Hanny OBORSKIEJ
W małym umbryjskim miasteczku Castel Ritaldi widziałam kiedyś święto powitania wiosny. Na centralnym placu zebrali się członkowie wspólnoty rolniczej, cały sprzęt, gotowy do wyjazdu w pole, był przyozdobiony kwiatami i wstążkami, a każda rodzina przyprowadziła lub przyniosła ze sobą jakieś zwierzę domowe, nawet króliki w koszyku. Przypomniało mi to nasze tradycje, przeplatanie się jeszcze przedchrześcijańskich obrzędów, bo nawet gałązka, którą niósł ksiądz na czele procesji, była podobna do ukraińskiej. Cały sprzęt i siewców pokropiono święconą wodą, a uczestników święta poczęstowano kołaczami. Każde włoskie miasto urządza swoje niepowtarzalne święta na centralnym placu, jak święto Flory, kiedy z wcześniej zebranych płatków układa się obrazy i panneau o zachwycającej urodzie, i nie tylko artyści, ale nawet młode matki z małymi dziećmi poświęcają temu wydarzeniu całą noc poprzedzającą. Włosi lubią spędzać znaczną część czasu na ulicy. Na placach urządzają dawne święta etnograficzne i zawody sportowe, które przetrwały niemal od czasów etruskich. Lecz światową sławę zyskały już także nowe wydarzenia, które przyniosła współczesna epoka. W Spoleto każdego lata przez prawie miesiąc trwa artystyczny „Festiwal dwóch światów”, więc centralny plac zamienia się w teatr, gdzie stoją ławy i krzesła, a bilety na te miejsca kosztują niemało. Chyba że mieszkańcy przyległych budynków mają luksus słuchania ze swoich okien i balkonów światowej sławy solistów operowych. Wspominam o tych tradycjach, ponieważ Tydzień Języka Włoskiego, który już od ośmiu lat odbywa się jednocześnie w październiku w stu krajach świata, tym razem był poświęcony komunikacji „na placach”. We Lwowie w ramach tego wydarzenia otwarto nawet wystawę fotograficzną „Włochy na placach”. Znamienne, że w Ukrainie tegoroczny Tydzień Języka Włoskiego był poświęcony pamięci wybitnego tłumacza i pisarza Anatola Perepadzi. W ten sposób Włoski Instytut Kultury w Ukrainie jeszcze raz podkreślił wysokie uznanie dla jego pionierskiej pracy na niwie translatorskiej. Zaprezentowano ostatni dorobek tłumacza — trylogię Italo Calvino „Nasi przodkowie”. Nawiasem mówiąc, Anatol Perepadzia, bywając we Włoszech, podróżował uliczkami i placami Rzymu na rowerze… Tydzień Języka Włoskiego odbywał się w kilku miastach Ukrainy: Kijowie, Odessie, Mariupolu, Lwowie. Prezentowano włoskie filmy, odbyły się spotkania z pisarzami, wystawy artystyczne, wykłady włoskich profesorów na naszych uniwersytetach.
Dyrygent Ałła Kulbaba
Związek Pisarzy Litwy działa od 1922 roku. Jest to stowarzyszenie poetów, prozaików, tłumaczy, krytyków, dramaturgów i literaturoznawców, także litewskich pisarzy mieszkających za granicą. Filie ZPL działają w Kownie i Kłajpedzie. ZPL posiada wydawnictwo, księgarnię, bibliotekę, klub, dom twórczości, periodyczne wydawnictwa drukowane — czasopisma „Lita”, (Wilno) (w językach angielskim i rosyjskim), tygodniki „Literatura i sztuka”, „Niemen”. Co roku odbywają się międzynarodowe festiwale poetyckie, takie jak „Poetycka wiosna”, wychodzi także almanach o tej samej nazwie. Począwszy od 1992 r. Związek jest członkiem Europejskiej Rady Pisarzy, od 1997 r. — członkiem Rady Pisarzy Bałtyckich oraz Rady Trzech Mórz. Kiedy w 2006 roku pisarzom, podobnie jak innym artystom, nadano status działaczy sztuki, młodzież zaczęła aktywnie wstępować do Związku. Ten status nadaje się profesjonalnym artystom i tylko ci, którzy mają status pisarza, mogą ubiegać się o stypendia Ministerstwa Kultury Republiki Litewskiej, staże oraz nagrody. Status działacza sztuki zapewnia, choć minimalne, ale pewne gwarancje socjalne, ponieważ wcześniej pisarze nie mieli prawa do bezpłatnej pomocy medycznej. Nie odkryję niczego nowego, gdy powiem, że Ministerstwo Kultury
Maestro Carlo Marchione i Kijowska Orkiestra Kameralna
Tematy wykładów dotyczyły różnych aspektów włoskiej literatury i kultury, w szczególności „Język na placach — współczesny język i kultura Włoch”, „Włoski plac przez wieki”, „Humanistyczne tendencje współczesnej myśli naukowej we Włoszech”. Były jednak i takie, które dotyczyły zjawisk społeczno-ekonomicznych, łączących nasze państwa, jak wykład doktora Uniwersytetu Bolońskiego Ludoviki Banfi „Kobieta z walizką” — o procesach migracyjnych i integracji społecznej ukraińskich emigrantów we Włoszech. Honorowymi gośćmi festiwalu filmowego „Mołodist” zostali włoscy reżyserzy Mario Monicelli oraz Ettore Scola. Tydzień Języka Włoskiego zakończyły gala-koncert „Vivat Opera!” w Narodowej Operze Ukrainy oraz koncert Kijowskiej Orkiestry Kameralnej i jednego z najlepszych gitarzystów współczesności Maestro Carlo Marchione w Narodowej Filharmonii Ukrainy. Młodzi ukraińscy śpiewacy doskonalili swoje umiejętności podczas dwutygodniowego programu we Włoszech i na koncercie w operze zaprezentowali przygotowane tam partie. A błyskotliwy koncert w Narodowej Filharmonii, który otwierał IV cykl „Złote strony włoskiej muzyki”, zapadł w pamięć kijowskim widzom luksusowym ekskursem w świat dawnej i współczesnej muzyki włoskiej. Kijowska Orkiestra Kameralna i Roman Kofman oraz laureat wielu międzynarodowych konkursów Maestro Carlo Marchione z nienagannym wyczuciem stylu zagrali utwory Antonio Vivaldiego, Gioacchino Rossiniego, Mauro Giulianiego, Nino Roty. Jak skomentował tę akcję dyrektor Włoskiego Instytutu Kultury w Ukrainie, profesor, doktor honoris causa Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu im. Tarasa Szewczenki Nicola Franco Balloni, „wielu włoskich artystów chce współpracować z Ukrainą: dyrygenci, skrzypkowie, pianiści. Na początku grudnia Kijów odwiedzi doradca Prezydenta Włoch ds. kultury Louis Godart, który zaprezentuje projekty dotyczące zwrotu dóbr kultury — tematu niezwykle aktualnego dla Ukrainy. Bardzo ważną dla nas dziedziną jest wydawnictwo. We współpracy z Instytutem Literatury NAN Ukrainy oraz wydawnictwem „Folio” zapoczątkowaliśmy serię „Biblioteka literatury włoskiej”. Ukazało się już drukiem dziesięć książek włoskiej klasyki w ukraińskich tłumaczeniach. W ramach projektu ujrzały światło dzienne
Solistka Łesia Ołeksiejewa
Tłumaczenie maszynowe
Litwa nie jest w stanie finansować realizacji wszystkich litewskich projektów artystycznych. Wszystkie rządy, a mieliśmy ich już sporo, przeznaczały na kulturę, jak zwykle, jedynie okruchy ze stołu obficie zastawionego. Jesteśmy bardzo zadowoleni, że projekty Związku Pisarzy wspiera litewskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych. Tam z entuzjazmem popierają naszą inicjatywę rozwijania dwustronnych stosunków z białoruskimi pisarzami. Dobrze wiemy, że obecne białoruskie władze nie wspierają białoruskich twórczych projektów i zamierzeń artystycznych. Wiemy także, że reżim zamknął Związek Pisarzy Białorusi i wyrzucił go z lokalu. Jednak dzięki naszym wspólnym wysiłkom w 2006 roku Związek Pisarzy Białorusi został odnowiony w Wilnie, gdzie skutecznie działa. Ponieważ na Białorusi ograniczono wolność słowa, wielkim osiągnięciem są dwujęzyczne, trójjęzyczne zbiory poezji, wydawane na Litwie, — swoisty dowód na to, że wolność twórczości artystycznej może się przejawiać także na sąsiedniej ziemi. Tylko w tym roku na Litwie ukazała się antologia białoruskiej poezji w języku białoruskim i litewskim oraz zbiór poetycki Olesia Riazanowa „Polowanie w rajskiej dolinie”, a w Klubie Pisarzy w
W Wilnie odbyła się prezentacja obu tych książek. Dzięki współpracy z Litwą i aktywnej działalności Związku Pisarzy Litwy w 2006 roku w Wilnie obchodzono stulecie gazety „Nasza Niwa”, w Nidzie zorganizowano plenerowe spotkanie białoruskich, polskich i litewskich poetów i artystów, a utwory powstałe w tym czasie zebrano w trójjęzycznym almanachu „Słowa i kolory”. Tego samego roku pod koniec września otwarto plenerową wystawę obrazów, przybyli również artyści z Białorusi. Ekspozycję, która działała przez dwa tygodnie w sali wystawowej w centrum Wilna, mogli podziwiać mieszkańcy i goście naszej stolicy. W tym roku wystawa cieszyła się zainteresowaniem odwiedzających miejską bibliotekę publiczną w Panevėžysie. Celem plenerów jest także wydawanie poszczególnych książek na podstawie wyników pracy innych dwujęzycznych wydawnictw, organizowanie wędrownych wystaw prac artystów z sąsiednich krajów, poprzez upowszechnianie demokratycznych idei, co z pewnością ma pomóc Białorusinom w stworzeniu społeczeństwa obywatelskiego. Dlatego w tym roku na początku czerwca zorganizowano kolejny plener poetów i fotografów z Litwy, Białorusi, Polski i Ukrainy w Druskiennikach. Utwory artystów czterech państw — poetów i fotografów, nad którymi pracowali w Druskiennikach, wkrótce zostaną przedstawione w czterojęzycznej książce, gdzie twórczość każdego poety tłumaczona jest na trzy języki. Prezentację tego almanachu planujemy na połowę listopada i prawdopodobnie przybędą na nią pisarze z wszystkich trzech sąsiednich krajów, uczestniczący w plenerze druskiennickim. Realizujemy również inne ciekawe, perspektywiczne projekty. „Akademia wolności słowa” — wspólny ze Związkiem Pisarzy Białorusi cykl przedsięwzięć: spotkania z białoruskimi pisarzami, konferencje, seminaria, festiwale, konkursy. Ponieważ działalność Związku Pisarzy Białorusi na ojczystej ziemi jest ograniczona, pewne idee zostaną urzeczywistnione w ramach tego projektu. Europejski Uniwersytet Humanistyczny w Wilnie, na którym studiuje także białoruska młodzież, organizuje spotkania z białoruskimi poetami i historykami, prowadzi cykl kulturoznawczy „Klub rozmów literackich”. W każdym spotkaniu uczestniczy jeden litewski pisarz. Umożliwiamy także studenckiej młodzieży zapoznanie się z białoruskim i litewskim słowem artystycznym. Tak więc tej wiosny ogłoszono konkurs dla białoruskich studentów na temat „Ładzina Peleda, Wacław Łastouski i ich współcześni”. Najlepsze prace zostaną nagrodzone podczas uroczystego wieczoru litewskich i białoruskich pisarzy w Kownie. Następnie ukażą się one jako oddzielne dwujęzyczne wydania. Choć ten rok jeszcze się nie skończył, mamy już plan wspólnej pracy na kolejne lata. Byłoby bardzo dobrze, gdyby wraz z przedstawicielami innych krajów w forum „Słowo bez granic” uczestniczyli przedstawiciele Polski i Ukrainy. Uważam, że nasze drukowane almanachy dwu- i czterojęzyczne powinny być zaprezentowane społeczeństwom tych krajów. Oczywiście miło byłoby zorganizować ich prezentację na Białorusi, ale to chyba niemożliwe. Jednak co do ukraińskich artystów, uczestników druskiennickiego pleneru, to w ich aktywności nie wątpię, i jeśli Związek Pisarzy Ukrainy będzie im sprzyjał, to almanach czterojęzyczny, który obecnie przygotowywany jest do druku, będziemy mogli zaprezentować nie tylko w Wilnie, ale także w Kijowie.
Biruté JONUŠKAITĖ, wiceprezes Związku Pisarzy Litwy. Z wystąpienia na II Międzynarodowym Forum Pisarskim
Tłumaczenie maszynowe
— Wyrzekam się honorarium! Przekazuję je na fundusz Czarnobyla! Teraz widzicie, że pieniądze są tutaj „poza grą”? — coraz bardziej rozpalał się redaktor książki, słysząc, jak w nim zaczynają huczeć silniki diesla. — Przyciągniecie uwagę komitetu, tylko tyle! I wtedy czołg ruszył. Ach ty, krętaczu komsomolski! Ach, bezwstydne twoje oczy! Mnie, widzisz, nie wolno, a sam… a sam… Z oburzenia odebrało mu mowę. — A kto wydaje w rodzimej „Mołodi”, i to po moskiewsku, o wiele większe płótno? Co? Główny (pod jego nazwiskiem właśnie wychodził poemat o Bagryckim). I wtedy mój znajomy zaczął natchnienie czytać „Koguta”, zachwycony komentując stylistyczne odkrycia i od czasu do czasu zatrzymując się, by zapytać: „czytać dalej?” — Czytaj, czytaj! — wielkodusznie pozwalał Anatol, a oczy mu płonęły jaskrawym błękitnym ogniem, jak zawsze przy spotkaniu z pięknem, a pasek warg pod kasztanowatymi wąsikami i cienko i czysto rzeźbionym „pisarskim” nosem rozchylał się w uśmiechu, pokazując równe białe zęby. Walentyn mógłby przysiąc, że autor słyszy absolutnie to samo, co on sam. — A ktoż to napisał? — wyszczerzył się po czytaniu Anatol, cichutko chichocząc pod nosem i, niczym wesoły diabełek, ostro błyskając szkiełkami okularów. — No cóż… chyba Wasza dostojność! — tak samo figlarnie odrzekł czytający. Obydwaj, bez umawiania się, surowo przestrzegali zasad improwizowanej gry. — Czyżby? — zdziwił się autor. — To dlatego słyszę coś jakby znajomego. Jakieś przedpotopowe archaizmy. „Łukaszyzmy”… Ba, nawet „walentynizmy”… No i Perepadia! No i sukinsyn! — szczęśliwie zarechotał. (Takim Walentyn go jeszcze nie widział. Cały promieniał i cieszył się, jak dziecko, z sukcesu „sukinsyna” we własnych oczach). — A redaktor to kto? — Ten oto łobuziak! — wskazał palcem na rekwizyt mój bliski znajomy. — Tfu! — wykrzyknął jego sąsiad z Rusanówki. — To to on? I jak, do diabła, mu się udało? — Trzeba dawać ludziom szansę — zagadkowo uśmiechnął się Walentyn. — Nawet kiedy oni nie dają jej tobie! I ze śmiechem puścili się biec wyłożonym płytami piaszczystym brzegiem, podbijając czubkami butów kamyki i chwytając się dolnych gałęzi rozłożystych wierzb. Następnie pospiesznie zrzucili z siebie ubrania i wskoczyli do Telbinu… To były naprawdę szczęśliwe, do łez w oczach, chwile, kiedy w obcym z biegiem czasu własnym obrazie, ponownie ukazanym jego teraz już bezstronnemu wzrokowi, upokorzony artysta mimo wszystkich szkalowań jego talentu wreszcie zobaczył wymarzonego mistrza. Chwile, najszczęśliwsze ze wszystkich, jakie pamiętał jego redaktor. Obydwaj świętowali spełnienie wiary — Anatola w siebie i Walentyna w Anatola, świętowali komunię z wysoką sztuką, pięknem, którego kapłanem urodził się mieszkaniec domu nr 19/1 (m. 52) na bulwarze Dawydowa… A z jasnego nieba łagodnie uśmiechało się ciepłe jesienne słoneczko, samo przyłączając się do „skradzionych” uciech dotąd jeszcze nie zrehabilitowanego proskrybenta… Właśnie wtedy w tym zdumiewająco celowym, pracowitym, zachwyconym, łaknącym coraz to nowych, promieniujących światłem wrażeń słońcopokłonniku („plażowym człowieku”, jak sam siebie nazywał), który postrzegał życie, mimo jego ciemnych otchłani, jako cenny dar, w tym wielkim znawcy radości twórczości, a zarazem i prostych, nieskomplikowanych uciech, takich jak smacznie przygotowana potrawa, szybka jazda na rowerze czy pływanie na windsurfingu, mistrzowski strzał w upadku przez siebie na bramkę, łaskotanie wiatru pod gorącym słońcem, piękny krajobraz, podziwianie kobiecej urody czy jakiegoś architektonicznego cudu — Walentynowi nagle otworzył się niewidzialny duchowy, prawdziwy Anatol, który swoje ziemskie przeznaczenie poznał sercem z pierwszym łykiem powietrza. Jemu, być może, dane było wiedzieć, że Bóg stworzył Wszechświat i życie, aby cieszyć się pięknem. I że my, Boże dzieci, również pragniemy tej samej uciechy. Więc i celem naszego życia — jest samo życie…
Tłumaczenie maszynowe
Walentyn KORNIJENKO, Tarnopol Nie będzie tu mowa o moim bliskim znajomym, lecz o Anatolu Perepadi, niezapomnianym – niech ziemia mu lekką będzie! – przyjacielu-bracie. A zarazem o niedawnej, tragicznej dla naszej literatury epoce, kiedy przez „wieczną zmarzlinę” narzuconego przez władzę urzędowego socrealizmu tak trudno było przebić się pędom żywego słowa. Anatol nie był wtedy jeszcze kawalerem orderu Legii Honorowej pierwszego stopnia, lecz skandalizującym tłumaczem w niełasce, a do tego, choć mało kto o tym wiedział, autorem grubszego zbioru opowiadań o tematyce społeczno-obyczajowej, historycznej, a nawet ezoterycznej. Lecz gdy tłumaczenia, choćby w ściśle dozowanych ilościach, mimo wszystko przebijały się na łamy prasy, to oryginalnej prozie, jak to mówią, nie świeciła gwiazda. Na przeszkodzie stawali zawodowi „literaccy konwojenci” lub po prostu „lewobrzeżni”, jak wyrażał się Wasyl Juchymowycz, administratorzy. Niektórzy z nich nawet hałaśliwie narzucali się na przyjaciół niewygodnym literatom, ale oczy ich od razu mętniały i kierowały wzrok do wewnątrz nich samych, gdy tylko dochodziło do jakiejś konkretnej przysługi. A. Perepadia opowiadał, jak pewien znany nomenklaturowy humorysta, lubiany wśród kolegów za wesołe usposobienie dowcipnisia i hulaki, a rzekomo jego przyjaciel jeszcze z czasów studenckich, zwracając mu rękopis, zasłonił się niczym tarczą dziecinną szczerością przekonanego funkcjonariusza: „Sam wiesz, stary, piszesz jak Bóg, ale zupełnie nie po sowiecku!”. I ani jednej nuty potępienia! Ale manuskrypt zwrócił, choć na swoim wysokim stanowisku mógłby i powalczyć… Wybiegając naprzód, zaznaczmy, że o wspomnianym zbiorze można już chyba mówić tylko w czasie przeszłym, bo po całej serii przysięgłych obietnic wydania go, drogocenną teczkę gdzieś „posiano”, i autor nie zdołał nawet odebrać rękopisu z redakcji… W końcu Anatol zwątpił i dalej pisał tylko do szuflady. Lecz póki do tego jeszcze nie doszło, mój sławny znajomy, będąc świadkiem udręk bliskiego przyjaciela, niepostrzeżenie dla samego siebie zapalił się zuchwałą myślą, by położyć im kres. Lecz czas już wrócić do tytułu. Wynika z niego, że po pierwsze, mój znajomy pracował jako redaktor. Do tego dodam: literatury zagranicznej w wydawnictwie KC LKSMU „Mołodź”. I po drugie, redagował jakąś fantastykę. Wyjaśnię i to: zbiór „Opowiadania przygodowo-fantastyczne” (Kijów—Praga—Bratysława) w ukraińskich tłumaczeniach – owoc modnej w tamtym czasie przyjaźni organów drukowanych krajów obozu socjalistycznego. Dobrze, redagował fantastykę, no i co z tego? Co tu niezwykłego? Właśnie o tym będzie mowa. I tutaj warto zauważyć, że ten czas u mojego znajomego zbiegł się z innym – jego bliskim wstąpieniem do Związku Pisarzy. Jego, widzicie, już dawno do niego swatali Anatol Perepadia wraz z Ołeksandrem Szuhajem i Dmytrem Czerednyczenką. Chłopcy po prostu nie schodzili mu z ramion, zjedli mu głowę nieustannymi przypomnieniami, ale on upierał się jak byk, którego prowadzą na rzeź, bo czuł śmiertelną odrazę do związanej ze wstąpieniem biurokracji. Wreszcie koledzy naparli tak zgodnie, a jeszcze pomachali przed jego oczami rekomendacją samego Dmytra Palamarczuka, że twierdza zachwiała się i upadła. Ale tutaj należy wspomnieć i o innych skrajnościach tego dziwaka: jak już się na coś decydował, to dalej parł jak czołg. Jednak nie odbiegajmy zbyt daleko od tematu. Dostarczone tłumaczenia dla wspomnianego prestiżowego wydania okazały się w większości „surowe” i mojemu znajomemu przyszło nieźle się nad nimi napocić. A mówiąc prościej, przepisać na nowo niemal cały rękopis. Rzecz dla niego zwyczajna – prawdziwych mistrzów słowa nie ma wielu – i innym razem na finiszu tylko odetchnąłby z ulgą, ale zupełnie inna rzecz teraz, kiedy trzeba wstępować do Związku. Tutaj nie byłoby grzechem jakoś się wynagrodzić. Jak? Choćby przygodnym opublikowaniem w zbiorze własnych tłumaczeń. Tak wzbogaciłby swój dorobek kandydata jeszcze o dwa języki – czeski i słowacki. Masło, jak to mówiono, kaszy nie zepsuje. A że takie „samowolki” mogą nie spodobać się dyrekcji, to lepiej ich nie afiszować… Kilka miesięcy później, oderwany rytmicznymi dzwonkami telefonu od formularza z danymi biograficznymi, redaktor przyłożył do ucha słuchawkę i usłyszał głos szefa: „Proszę do mnie!”. Przez chwilę redaktor naczelny milcząc bębnił palcami po stole. Potem podniósł głowę i rzeczowo ogłosił: – Za dużo poprawek – drugiej korekty nie da się uniknąć. Tym lepiej dla pana: będzie prościej usunąć kilka opowiadań, choć przyznaję, nie są z najgorszych. – I na okrągłe oczy „zagranicznika” – ten okazał się niezłym aktorem – westchnął: – Pańskich. Nie należy sądzić, jakoby dyrekcja nie zachęcała do twórczości swoich pracowników, wręcz przeciwnie, jest „za” obiema rękami, ale… takie jest postanowienie Kompresu, a ono, jak wiadomo, nie podlega zaskarżeniu. Drukować swoich – to zamykać drzwi przed „ulicą”, a to nieetyczne… Krew uderzyła redaktorowi do głowy. Co za małostkowość? A niesłychany wyzysk, egipska praca, niewolnicze wysiadywanie nad nieudolnymi rękopisami – to jest etyczne?! – Przecież to drobnostka – jakieś trzy opowiadanka, nikt ich nawet nie zauważy! – zbuntował się. – W końcu, czyż nie zasłużyłem na taki wyjątek za dziesięć lat galerniczej pracy? Sami wiecie, co do nas płynie! A nasza redakcja, zagraniczna, w odróżnieniu od reszty, jest dochodowa! Ja osobiście wzbogacam wydawnictwo! I jestem murzynem! Dobrowolnym! Ciągnę ten wózek tylko z miłości do słowa. Proszę pomyśleć – mam jedną z najniższych stawek! – No, wzbogaca pan nie tylko siebie… – Ależ nie, tylko ja! Bo ja jestem redakcją w jednej osobie! Powinien pan cenić moją bezinteresowność! Naczelny rozłożył ręce. – Mimo najszczerszych chęci… Oczy mu biegały. I wtedy mój sławny znajomy poszedł va banque: przyznał się, po co mu to potrzebne. Mówił, że chciałby rozszerzyć geografię językową. – Jest pan sam poetą, gdzież pańska solidarność? – Teraz nie jestem poetą – tragicznie błysnął oczami zmiękczony szef. – Niestety, teraz jestem egzekutorem… Jeśli pan chce, mieczem karzącym.
kogo) zakrztusił się, po czym zamaszystym ruchem chwycił słuchawkę, przycisnął uchem do ramienia (co by ci komsomolcy-ochotnicy robili bez tego wyuczonego na wszystkie okazje gestu?) i, wykręcając numer, wolną ręką wskazał na drzwi: — Wszystko, wszystko. Mam sprawy. A to… — skinął brodą na skład, — niech jeszcze poleży. Cholerni biurokraci! Idźcie… Niepokorny redaktor patrzył niemal nabożnie na niedawnego kierownika wydziału sportu KC LKSMU. „Niech jeszcze poleży!” Toż to dyplomatyczny majstersztyk! Rozumiej, jak chcesz! Może ułaskawią, a może gardło poderżną… Słowem, niepewność, która niczym rdza kruszy żelazo… Ciekawe, za co tego słowoleja spuścili w dół po komsomolskich schodach? Szef powitał pracownika kwaśno-lekceważącą miną, patrząc jak na jakąś pluskwę, i z udawaną uprzejmością zaśpiewał: — Czemuż mi pan nie powiedział? Uzgodnilibyśmy po ludzku. A teraz… Dzwonił, mówi, wyrzucić… E-che-che! W tej samej chwili czołg, którego silniki jeszcze nie zgasły, kłapiąc gąsienicami, obrócił się w miejscu i ruszył… na kierownika. — Mnie samemu? Własnoręcznie? Kierownik z obrzydzeniem przytaknął. A co podwładny? Tym razem jego słowa przypominały ultimatum: — Sam swojego nie wyrzucę, a jak wyrzuci ktoś, to niech i nazwisko swoje stawia w rekwizycie! Ja z redagowania rezygnuję! Ka-te-go-rycz-nie! Redaktor — kierownik redakcji — główny! Redaktor — dyrektor! Brzmi jak muzyka! Dość! Znudziło się! Szef aż zamruczał. Ba, nawet zanucił coś sobie pod nosem. Ale nie z uciechy. Chyba nie ze złości. Przepadł jak ruda mysz, bez żalu pomyślał buntownik. Wszystkie mosty spalone. Wyrzucą? E tam! Nie pierwszy raz… I nagle szalonemu awanturnikowi przyszła do głowy zwariowana myśl. Oto co poruszy góry! Upiekę za jednym zamachem dwie pieczenie! Rozpłynął się w szerokim uśmiechu, obrócił i zamaszystym krokiem ruszył do drzwi. — Dobra. Zabieraj skład! Tymczasem mój znajomy, prześlizgnąwszy się do siebie, połączył się z sąsiadem z Rusanówki. A po pół godzinie Anatol Perepadia był już na miejscu i, niczym sztukmistrz-prestiżydytator, wyciągnął za pazuchy papierowego gołębia. Albo w tłumaczeniu na prosty język, fantastyczne opowiadanie „Kogut”, prawdziwą, jak było wiadomo redaktorowi, perłę, choć żaden organ drukowany nie odważał się ozdobić nią swoich stron… Kandydat na członka Związku potarł ręce. — Ech! Jeśli już fajerwerk, to na całego! Drugi skład wytrzyma! I włożył maszynopisowego „Koguta” w stosik drukowanych arkuszy, po czym ślinił palec i zabrał się żwawo do przewracania stron, robiąc nową paginację. A dalej… Dalej zaczęła się jakaś gra w chowanego. Przeciągła i wyczerpująca. Ani redaktor o nic nie pytał, ani redaktorowi o nic nie donoszono. Miesiąc mijał za miesiącem — i oto… Oszałamiająco pachnąc świeżą farbą, na jego biurku leżał egzemplarz sygnalny. Długo patrzył na pstrokatą okładkę, nie śmiąc zajrzeć w „Spis treści”. W końcu znalazł potrzebną stronę i… chwycił się za serce!.. * * * Już wiele lat później Walentyn usłyszał od byłego szefa: — I mimo wszystko postąpiłeś niegodnie. Zobaczyłem opowiadanie Anatola dopiero po wyjściu książki. Mógłbyś mi powiedzieć. — Gdyby Anatol nie był moim przyjacielem! — odrzekł mój imiennik, nawiązując do pewnej niewidzialnej bariery, która nigdy nie znikała między kierownikiem a jego bezpartyjnym podwładnym i odbierała ochotę na zabieganie o jego łaski. Tego samego dnia, roztrząsany dawnymi wspomnieniami, zdjął z półki u siebie w domu wielce wycierpianą książkę. Przeczytał „Koguta” — i westchnął! Siły niebieskie! Toż to promienny diament! Każde słowo naznaczone pieczęcią rzadko spotykanej jasnej, oryginalnej, niepowtarzalnej osobowości. I zaiste: słowom ciasno, a myślom przestronnie! A zatem — tworzy razem z autorem sam czytelnik. I uśmiech, wszechobecny uśmiech Anatola! Dostrzeżony z czasowej odległości cudotwórczy talent stał się bardziej niż oczywisty, przejawiając się niczym na kliszy fotograficznej i tchnąc rosistą świeżością! Włożywszy, za przykładem Anatola, swoje „dziecko” za pazuchę, wzruszony redaktor popędził na bulwar Dawydowa do rusanowskiego przyjaciela i po dwudziestu minutach już kroczył wraz z nim po szerokich szarych płytach obok jeziora Telbyn — miejsca wydarzeń opisanych w „Kogucie”. Walentyn czuł uniesienie duszy: zaraz podaruje gnanemu przyjacielowi kilka naprawdę świątecznych, iskrzących, pamiętnych na całe życie chwil! — Chcesz, przeczytam ci coś z dawnych rzeczy? — uroczyście zapytał i wydobył zza pazuchy książkę. — A no, dawaj! — energicznie, z uśmiechniętą gotowością zachęcił Anatol, w mig odgadując zamiary mojego znajomego po jego twarzy i cały zmieniając się w radosną uwagę w przedsmaku wielkiego zaskoczenia. Na dowód dobrej woli puścił jeszcze łobuzerski uśmieszek w wąsy, niby mówiąc: a co, my też nie w ciemię bici!
Tłumaczenie maszynowe
Wołodymyr KALASZNIKOW, artysta ludowy Ukrainy, Ługańsk
O sztuce recytacji artystycznej dziś niemal się nie wspomina. Być może dlatego, że pod koniec ubiegłego stulecia zaczęła ona „przysypiać”. Przyczyna tej „drzemki” tkwi w tym, że z każdym dniem ten gatunek twórczy wymaga pogłębionej pracy nad słowem. Miło zauważyć, że na Ługańszczyźnie recytacja artystyczna nabrała obecnie interesującego i owocnego dorobku twórczego młodej artystki filharmonii Wiktorii Czekunowej. Kilka lat temu absolwentka Instytutu Kultury i Sztuk Ługańskiego Uniwersytetu Narodowego im. T. Szewczenki, określając gatunek swojej przyszłej twórczości, nie skusiła się ani na deklamację, ani na gatunek familiarno-rozmowny, ani na teatralizowano-dramatyczne czytanie utworów, ani na błazeńskie wygłaszanie humoresek, lecz świadomie wybrała recytację artystyczną, ponieważ tylko jej właściwa jest wytworność.
Niedawno, wysłuchawszy w jej wykonaniu programu literackiego „Zi mną howoryła tyszia”, przekonałem się, że Wiktoria Czekunowa jest niestrudzona w twórczej wytrwałości. Program „Zi mną howoryła tyszia” to pamięć o Ukraińcach zamordowanych głodem w latach 1932–1933. Wiktorii w przygotowaniu pomogły własne artystyczno-obrazowe wyobrażenie tematu, talent i wytrwałość w poszukiwaniu formy twórczego rozwiązania. Okres pracy nad programem „Zi mną howoryła tyszia” stał się dla aktorki swoistym sprawdzianem własnego poziomu fachowości w recytacji artystycznej. Niezaangażowane spojrzenie na straszliwe wydarzenia, talent i twórczy zapał artystki wylały się ostatecznie w smutny, a zarazem serdeczny i poruszająco interesujący program literacki.
Fabuła jest niezwykle prosta. Dziewczyna, znajdując się w figlarno-wzniosłym nastroju, stara się rozweselić swojego słabego dziadka. Nieoczekiwanie wnuczka budzi w jego pamięci straszne wspomnienia o jego głodnym dzieciństwie, które przypadło na początek lat trzydziestych. Pod wrażeniem usłyszanego, pogrążona w bolesnych psychologicznych rozmyślaniach, zmieszana wykonawczyni staje przed słuchaczami. Głos aktorki, choć płynie swobodnie, to jednak przebijają się smutek, żal, uraza duszy, a nawet gniew. W gestach aktorka jest powściągliwa. Swoista psychologiczno-emocjonalna sprężystość, barwa głosu i wyraźność rytmu jej mowy zapraszają słuchaczy do zastanowienia się nad tym, o czym mowa.
Emocjonalny takt aktorki, z jakim zwraca się do publiczności, budzi u słuchaczy zaufanie i ciekawość. Każde słowo bez przeszkód przenika do świadomości słuchaczy, a osiadłszy w ich duszach, jakby skłania ich do własnych rozmyślań o usłyszanym. Oto chwila, gdy dochodzi do psychologicznej wymiany uczuć i emocji między aktorką a słuchaczami, gdy budzi się genetyczna pamięć człowieka.
Tłumaczenie maszynowe
Niestety, na Donbasie takie niepokojąco-twórcze chwile, w których uświęca się ukraińska dusza, są zjawiskiem rzadkim. Choć i w stolicy wielu artystów ignoruje język ukraiński, świadomie dopuszczając się dwujęzyczności w twórczości. Język Wiktorii Czekunowej to wyłącznie ukraiński, właśnie dlatego każde wypowiedziane przez nią ze sceny słowo nie tylko słyszysz, ale i czujesz. Zainteresowałam się kiedyś u Wiktorii: dlaczego ona, mając w repertuarze około dziesięciu programów literacko-koncertowych, wytrwale kontynuuje poszukiwania nowych opowiadań, nowel, wierszy. Aktorka odpowiedziała: „Stała praca nad wierszami jest dla mnie codzienną potrzebą. Osobliwość poetyckiego rytmu różnych utworów, połączonych wspólnym tematem, aktywizuje emocjonalność, urozmaica zabarwienie intonacji. A wiersz, który szczególnie przypada do serca, jest zdolny wpływać nawet na zachowanie na scenie”. W szczerości tych sądów utwierdzasz się, obserwując wyjście na scenę Wiktorii. Jej chód jest lekki, w postawie skupienie, w spojrzeniu — poczucie własnej godności. Tak zawsze rozpoczyna twórczo-psychologiczną komunikację ze słuchaczami aktorka-recytatorka Wiktoria Czekunowa. Słowem, jak pieśnią własnej duszy, tworzy w wyobraźni słuchaczy obrazy to po dziecięcemu naiwne, jak w programie „Mamina radość”, to po młodzieńczemu figlarne, jak w programach według utworów Łesi Ukrainki i Iwana Franki, to przepełnione dramatyzmem, jak w kompozycji literackiej „Gorzki posmak Czarnobyla”, gdzie obraz głównej bohaterki jest dość zmienny. Początkowo w wyobraźni słuchaczy pojawia się obraz młodej, delikatnie marzycielskiej, bezgranicznie szczęśliwej w życiu małżeńskim i w macierzyństwie kobiety. Ale czarnobylska noc niszczy jej szczęście. U recytatorki Wiktorii Czekunowej stopniowo wykrystalizowuje się własna maniera czytania artystycznego. Aktorka na scenie przypomina malarza przy sztaludze. Jest to obiecujące dla twórczego potwierdzenia mistrza czytania artystycznego. Artystka Wiktoria Czekunowa, młoda i zdolna, znajduje się dopiero na początku swojej, mam nadzieję, długiej i płodnej drogi życiowo-twórczej. Więc wdzięczni słuchacze czekają na nowe osiągnięcia i odkrycia artystki. Switłana OREŁ, m. Kirowohrad. Nie istniałby tak długo jakiś festiwal czy święto, gdyby zostało wymyślone gdzieś w głębi urzędniczych gabinetów i nie znajdowało poparcia oraz odzewu w społeczności teatralnej. Więc „Wrześniowe samocwity” to nie tylko przyjazd krytyków teatralnych, reżyserów, zespołów amatorskich na chutor Nadija — do rodowego gniazda Iwana Karpenki-Karego, to także nagradzanie zwycięzców „Teatralnej wiosny” — konkursu, który trwa kilka tygodni i wywołuje szeroką dyskusję w lokalnej prasie. W przyszłym roku obwód kirowohradzki będzie gościł pięćdziesiątą „Teatralną wiosnę”. Konkurs, nawiasem mówiąc, prowadzi się według tak zwanego zasady klastrowej — w poszczególnych rejonach, bo zaangażować wszystkie zespoły w jedno widowisko jest niemożliwe: żadne jury nie wytrzyma. Przecież w obwodzie 24 amatorskie zespoły teatralne mają tytuł ludowych, a jest jeszcze ponad 400 amatorskich teatrów, kółek, studiów. Wszystkie one przetrwały lata bezpieniężności, zimnych, a nawet na wpół zrujnowanych domów kultury. I przetrwały dzięki entuzjazmowi kierowników i uczestników — prostych ludzi z prowincji. Weteran ruchu teatralnego, były pracownik obwodowego domu twórczości ludowej Harij Wojczenko napisał wspomnienia o tym wieloletnim konkursie-festiwalu. Na otwarcie „Wrześniowych samocwitów” przyjeżdżają nie tylko uczestnicy amatorskich zespołów teatralnych. I jeśli wcześniej obwodowe zarząd kultury zamawiał kilka autobusów dla lokalnych urzędników, dziennikarzy, to w tym roku zostały wykorzystane marszrutki. Przyjemne jest też to, że wielu młodych ludzi odwiedziło rodowe gniazdo słynnej rodziny teatralnej. Dla niektórych kolektywów pracowniczych odwiedzenie święta stało się już tradycją. Ludzie interesują się historią posiadłości, odwiedzają wycieczki, które prowadzi Wałentyna Tobilewycz. Wielu pamięta wspaniałe improwizowane opowieści-wycieczki literaturoznawcy, doktora nauk filologicznych Łeonida Kucenki, który przedwcześnie odszedł z życia. Na szczęście zdążył je zapisać, a kirowohradzkie wydawnictwo w zeszłym roku wydało swoisty szkic-podróż „Ścieżkami chutoru Nadija”. Prawdopodobnie ta praca ma perspektywę jeszcze niejednego wznowienia. W zeszłym roku ustawiono tu pomnik gospodyni chutoru, żony dramaturga Sofii Tobilewycz (rzeźbiarz Wiktor Frenczko). Stało się to możliwe dzięki poprawie finansowania kultury w obwodzie kirowohradzkim, co również pozytywnie odbiło się na zagospodarowaniu terenu rezerwatu. Niestety, nie uzyskał on jeszcze statusu naukowo-praktycznego centrum badania historii dramaturgii i ukraińskiego teatru, jak o tym marzyło wielu teatralów. Kiedyś poruszano kwestię zwrotu na Ukrainę oryginałów sztuk ukraińskich autorów, które obecnie przechowywane są w Petersburgu, a miejsce ich jest właśnie w takim centrum. Tych sztuk jest tam dość dużo, bo każdy autor w swoim czasie zobowiązany był przesłać oryginał do Trzeciego Oddziału zarządu policji Imperium Rosyjskiego dla cenzury, gdzie je przechowywano. Rewolucyjni marynarze chcieli spalić niepotrzebne, jak na nich, papiery, ale nasz krajan Ołeksandr Polakow zwrócił się do Łunaczarskiego i tak rękopisy uratowano. One do dziś tam są przechowywane. Bez wątpienia wśród nich jest wiele takich, których w swoim czasie cenzura przepuścić nie mogła, a dzisiaj ozdobiłyby scenę. Ministerstwo Kultury i Turystyki zabiegało o to, aby zwrócić chutorowi Nadija choćby sztuki Iwana Karpenki-Karego. Jednakże… Przyjemne jest to, że już w dniu otwarcia „Wrześniowych samocwitów” na wszystkie spektakle był komplet widzów. Ten fakt niszczy stereotyp, że widzowi z prowincji potrzebne jest coś prostego, prymitywnego. Masowym, niestety, czasami nazywamy to, co w społeczeństwie, które się szanuje, po prostu wyrzucono by na śmietnik — bezczelną grafomanię, wtórność, wysławianie i wynoszenie nie najlepszych cech człowieka. Okazuje się, że my, Ukraińcy, cenimy profesjonalne, piękne, harmonijne, co porusza duszę. Nie na darmo ukraiński profesjonalny teatr realistyczny narodził się w naszej stepowej prowincji…
Tłumaczenie maszynowe
Wieczór twórczy Łarysy Dediuch w Domu Nauczyciela po raz kolejny potwierdził niewyczerpane możliwości jej głosu, który oczarowywał słuchaczy podczas koncertów śpiewaczki w różnych krajach świata. Laureatka międzynarodowych konkursów Łarysa Dediuch sporo koncertowała: więcej za granicą, mniej — na Ukrainie. Wszak wiele czasu i serca poświęca obecnie pracy dydaktycznej w Narodowej Akademii Muzycznej im. P. I. Czajkowskiego, gdzie sama kiedyś studiowała w klasie profesorów, ludowych artystów Ukrainy Kławdiji Radczenko i Serhija Basztana. I nie tłem, ani literacką oprawą koncertu były wiersze Niny Szawarskiej — poetki, która przez cały wieczór przebywała na scenie obok śpiewaczki, swoim lekkim i jednocześnie wyważonym słowem pomagała jak najlepiej zrozumieć talent, samą istotę śpiewaczki. Hanna KOZACZENKO, członkini zarządu Ukraińskiego Funduszu Kultury Śpiewaczka dotknęła strun bandury — i rozbrzmiały ukraińskie pieśni współczesnych kompozytorów i naszych klasyków, a potem genialne opracowania M. Łysenki i A. Kos-Anatolskiego tych ludowych arcydzieł, które poruszają już nie od jednego stulecia. Dawna historia szewczenkowskiego „Płaczu Jarosławny” przybliżyła się do nas w śpiewie Łarysy Dediuch, a potem jakby zaszumiały nowe kalinowe gaje wspomnieniem o zmarłych w wyniku Hołodomoru, gdy zabrzmiał utwór młodego kompozytora W. Kyjanyci. I głosu jej było ciasno pod sklepieniem Domu Nauczyciela, on jakby rozsuwał ściany i otwierał sufit, sięgając wysokości nad Kijowem i znajdując drogę-lot w październikowy gwiazdzisty bezmiar. Tak serce, pełne uczuć, drży w piersiach. Dramatyczny talent aktorki pokazał się w pieśniarskim arcydziele I. Pokłada i D. Łucenki „Jak ja kocham cię”. Krucha delikatność głosu wyrastała ufnie i niespiesznie, a potem sięgnęła niebios tak przejmującą i przenikliwą tragiczną siłą, że mimo woli zniknęło wszystko realnie widzialne, a inne wymiary otworzyły się przed tymi, którzy słuchali Łarysy Dediuch. Antyczna tragedia i jeszcze dawniejsza odrębność Człowieka od jego Stwórcy obnażyła się poprzez liryczną pieśń i stało się jasne, że naprawdę Miłość porusza Słońce i inne gwiazdy. Jej bandura brzmiała po ziemsku prosto, potem jakby stawała się harfą, gdzie zamiast strun — słoneczne promienie, a sama krucha postać śpiewaczki upodabniała się do małego błękitnego anioła, który zszedł na scenę Domu Nauczyciela. Kiedy Łarysa Dediuch ustąpiła miejsca swojej młodej uczennicy Saszy Bohdan, ona już na swojej bandurze kontynuowała kosmiczny wymiar koncertu. Dziewczyna zagrała „Pieśń wiatru” R. Hrynkiwa, a sala jakby płynęła w medytacji, cicho kołysząc się na ciepłej fali, dopóki rozmawiały ze sobą dzwony odległych prawosławnych świątyń ze złocistymi chmurkami. Ta muzyczna etiuda naszego młodego rodaka już zasiliła skarbiec muzyki ukraińskiej i światowej. Dalej były wesołe śpiewy: Tetiana Czaban i Jurij Hajur — konserwatoryjni uczniowie Łarysy Dediuch — przywrócili widzów w realia wesołych pieśni ludowych. Wszak opiewaną w ludzie „chatę z łobody” w kontekście tego koncertu odbierano również symbolicznie. Ci, którzy bliżej znają rodzinę Łarysy Dediuch, nie mogą nie zauważać, że duchowa odrębność od niewesołych realiów naszego społeczeństwa jest po części wymuszona. Wszak to właśnie państwo stwarza nieznośne warunki dla utalentowanych artystów, a jednocześnie, na śmiech, wspiera poniżający dla wizerunku Ukrainy brak smaku. Jednak wesołe, pełne życia uczennice znów zaprosiły na scenę ulubioną wykładowczynię. Teraz nawet wykwintny w bogactwie prawdziwego ludowego haftu jej strój koncertowy nastrajał na ulubione pieśni. Rozweselił w tym czasie wesel „Dynia biała toczy się” w opracowaniu M. Łysenki. Ale „Cztery woły pasę ja” (tę pieśń Łarysa Dediuch zadedykowała Marii Stefiuk) znów rozdarła serca. I myślało się: jak ta przyjazna, uśmiechnięta, utalentowana śpiewaczka przejęła od Marii Zańkoweckiej głęboką tragiczność ukraińskiej kobiecej duszy? Prawdziwa sztuka zawsze oczyszcza duszę i dodaje siły, by pokonywać ziemskie próby. Wieczór twórczy laureatki międzynarodowych konkursów Łarysy Dediuch wzburzył wiele dobrych uczuć i myśli, i chciało się spotykać ze śpiewaczką znowu i znowu. Być może zaprosi ją do pracy opera i ona się zgodzi (jeśli puszczą uczniowie), wtedy będziemy słyszeć ją częściej. Udało się dowiedzieć, że wśród najbliższych koncertów autorskich Łarysy Dediuch — występ w Muzeum Sztuki imienia Bohdana i Warwary Chanenków, „kijowskim Luwrze”, który przygotowuje się do obchodów 90-lecia.
Tłumaczenie maszynowe
Wzniesiona w Jaworowie chata-grażda stanie się swoistym amuletem sztuki ludowej, muzeum ludowego rzemiosła artystycznego, uosabiając najlepsze ludowe tradycje artystyczne przeszłości oraz ich związek ze współczesnością. Będą tu funkcjonować warsztaty szkoleniowo-pokazowe snycerstwa, hafciarstwa, tkactwa (wyrób koców-liżników), artystycznej obróbki metalu (mosiężnictwo), pisankarstwa, salon-sklep, muzeum liżnikarstwa i inne. Projekt „Huculska grażda” przewiduje przebudowę działających muzeów — literacko-krajoznawczego Łesi Ukrainki oraz sztuki ludowej Huculszczyzny, a także zagospodarowanie zagród-muzeów dynastii snycerzy Szkriblaków i Korpaniuków oraz muzeum pamięci Okuniewskich. Centrum „Huculska grażda” stawia sobie za cel popularyzację ukraińskiej sztuki ludowej oraz rozwiązanie najbardziej palącego problemu — zapewnienie mistrzom ludowym stałych zarobków i ochrony socjalnej. Dlatego dla zachowania i rozwoju sztuki ludowej potrzebne jest wsparcie państwa. Nie mniej ważne jest przeciwdziałanie sprowadzaniu z zagranicy i sprzedaży na Ukrainie wyrobów niskiej jakości. Huculska grażda, zasłużonej mistrzyni twórczości ludowej Ukrainy Hanny Kopylczuk, Wasyliny Romanczyk, przeprowadzono dziesięć plenerów (1997—2007) wspólnie z katedrą tkaniny artystycznej Lwowskiej Narodowej Akademii Sztuki (z inicjatywy docenta Zenowija Szulhy). Współpraca mistrzyń ludowych z profesjonalnymi artystami spowodowała prawdziwy renesans huculskiego liżnika. Obecnie stosuje się nowe wzory i kolory, wyłącznie naturalne barwniki. Petro Łosiuk i Wasyl Korpaniuk przeprowadzili na bazie Jaworowskiej Szkoły Ogólnoukraińskie seminarium z tkactwa artystycznego (2001) oraz Ogólnoukraińską konferencję naukowo-praktyczną wspólnie z Lwowską Narodową Akademią Sztuki „Współczesna sztuka ludowa Ukrainy: teoria i rzeczywistość” (2002). Dorośli i dzieci prezentowali dorobek jaworowskich artystów w Ukraińskim Domu w Kijowie jako uczestnicy ogólnoukraińskiej akcji „Sztuka jednej wsi”, a uczniowie prezentowali Jaworowską Szkołę w Centrum Kultury Ukrainy w Moskwie, w Baia Mare i Syhocie (Rumunia) i wszędzie zdobywali wysokie oceny. Jednym z najważniejszych czynników zachowania i rozwoju tradycji ludowych jest proces nauczania i wychowania w placówkach oświatowych. Jaworowska szkoła huculska jest dobrze znana na Ukrainie. Dla nauki historii Huculszczyzny, przyrody, gospodarki, sztuki ludowej regionu, folkloru, tradycji, zwyczajów wydano 23 książki, czasopisma „Szkoła Huculska” i inne. Doświadczenie edukatorów Huculszczyzny w zakresie wykorzystania regionalnego komponentu etnograficznego wdrażane jest na Bojkowszczyźnie, Wołyniu, Naddnieprzu, Podolu, Polesiu, Słobożanszczyźnie, Taurydzie oraz w innych regionach Ukrainy. Ponieważ na zajęcia techniczne przeznaczono tylko godzinę tygodniowo, trudno oczekiwać, że uczniowie opanują umiejętności i nawyki z zakresu rzemiosła artystycznego. Przykro, że rzadkością stało się uczniostwo w warunkach domowych. Jak więc przygotować młode pokolenie mistrzów ludowych? Wydział oświaty Kosowskiej Rejonowej Administracji Państwowej (naczelnik Wołodymyr Kozmenczuk) inicjuje utworzenie na bazie Jaworowskiej Szkoły obwodowej szkoły-kolegium ludowego rzemiosła artystycznego. Biorąc pod uwagę warunki startowe we wsi Jaworów (zasoby pracy — mistrzowie autentycznej sztuki ludowej, ludowe rzemiosło artystyczne, głębokie korzenie narodowych tradycji artystycznych, muzea, dostępność transportowa, unikalne środowisko naturalne itp.) projekt „Jaworowskie centrum artystyczno-turystyczne „Huculska grażda” jest dość perspektywiczny. I to inspiruje mistrzów ludowych.
Tłumaczenie maszynowe
Stepan BOJKO, członek Proświty, m. Iwano-Frankiwsk Kryzys gospodarczy lat 90. stał się bodaj najbardziej bolesnym dla górali, a w szczególności dla twórców ludowych. Przedsiębiorstwa przemysłu artystycznego przestały działać, więc mistrzowie pozostali sam na sam ze swoimi problemami (zakup surowców, wytwarzanie i zbycie wyrobów). Borykają się z przypadkowymi zarobkami na bazarach, a o zabezpieczeniu socjalnym i emerytalnym nie ma nawet co mówić. Dlatego na granicy wyginięcia znalazły się unikalne ośrodki sztuki ludowej (jaworowskie tkactwo koców-liżnykiv, kołomyjskie garncarstwo, kosowskie snycerstwo i pisankarstwo). Właśnie w Jaworowie, Kołomyi, Kosowie od lat dwudziestych do 1939 roku działały fachowe szkoły Proświty, których wyroby znano w Austro-Węgrzech, Polsce, krajach nadbałtyckich, a w czasach ZSRR — w wielu byłych republikach. Najostrzejszym współczesnym problemem jest zachowanie technologii wytwarzania huculskich liżnykiv, które obecnie produkuje się w jedynej wsi Jaworów w rejonie kosowskim, a popyt na nie rośnie. Na wykonanie dekretu Prezydenta rozpoczęto przygotowanie programu państwowego, a Petro Łosiuk, członek korespondent Akademii Nauk Pedagogicznych Ukrainy, zasłużony nauczyciel Ukrainy, zaproponował swój naukowo uzasadniony projekt „Huculska grażda”. W „Państwowym programie zabezpieczenia, odrodzenia i rozwoju ludowych przemysłów artystycznych na okres do 2010 roku”, zatwierdzonym uchwałą Gabinetu Ministrów Ukrainy z 23 maja 2007 roku, przewidziano utworzenie na Ukrainie siedmiu centrów sztuki ludowej w ośrodkach tradycyjnych ludowych przemysłów artystycznych. Takie centrum w Jaworowie na Kosowszczyźnie jest bodaj jedynym w zachodnich obwodach Ukrainy. Na jego utworzenie na lata 2008—2010 przewidziano finansowanie z budżetu lokalnego w kwocie czterech milionów hrywien. I jest to sprawiedliwe. Wieś Jaworów dała światu klasyka rzeźby w drewnie Jurija Szkryblaka. Niepowtarzalne arcydzieła Jurija i jego synów Wasyla, Mykoły i Fedora, a także innej dynastii snycerzy — Jurija, Semena i Wasyla Korpaniuków oraz Dmytra Szkryblaka zajmują czołowe miejsce w muzeach Ukrainy i wielu krajów zagranicznych. A iluż nieznanych mosiężników, tkaczek liżnykiv, hafciarek, pisankarek przez dwa stulecia rozsławiało Ukrainę i Huculszczyznę na cały świat! „Pierwszorzędną sprawą w tworzeniu centrum sztuki ludowej jest budowa chaty-grażdy w Jaworowie, która odbywa się pod patronatem Prezydenta Wiktora Juszczenki, a kierownictwo sprawuje przewodniczący obwodowej administracji państwowej Mykoła Palijczuk” — mówi Petro Łosiuk. Rozproszenie huculskich osad w górach, częste deszcze, głębokie śniegi skłaniały Hucułów do wznoszenia domów, czyli chat-grażd tak, aby były chronione przed zwierzętami i złym człowiekiem, a gospodarz mógł w niepogodę obejść wszystkie pomieszczenia. Były to amulety ładu życia Hucułów. Trzy pokolenia jaworowskich tkaczek liżnykiv Przewidziano przygotowanie i wydanie fotoalbumów sztuki ludowej, katalogów, broszur, pocztówek, nagrań wideo i audio, filmów telewizyjnych. Wprowadza się w praktykę coroczne przeprowadzanie masowych imprez: sympozjów, plenerów, międzynarodowych, ogólnoukraińskich i regionalnych konferencji naukowo-praktycznych oraz seminariów. Tak, wśród imprez kulturalno-artystycznych, które sprzyjają odrodzeniu i popularyzacji ludowych przemysłów artystycznych, program państwowy przewiduje przeprowadzenie w Jaworowie w 2009 roku przez Ministerstwo Kultury i Turystyki Ukrainy, Iwano-Frankiwską obwodową administrację państwową oraz Narodowy Związek Mistrzów Sztuki Ludowej Ukrainy sympozjum poświęconego tkactwu liżnykiv. Regionalna organizacja społeczna „Grażda” (przewodniczący P. Łosiuk) wspólnie z mistrzyniami tkactwa liżnykiv przygotowuje pierwszy festiwal ukraińskiego tkactwa liżnykiv „Barwne cudowności”. Systematyczne przeprowadzanie masowych imprez w Jaworowskim centrum artystyczno-turystycznym — jest przekonany autor projektu P. Łosiuk. „Należy stale dbać o kształtowanie u naszych rodaków zdrowych gustów estetycznych, wspierać wyraźnie zaznaczone ukraińskie »ja«” — podkreśla. Projekt „Huculska grażda” przewiduje rozwój infrastruktury turystycznej (organizacja turystyki pieszej i konnej, urządzanie parkingów, wznoszenie domów-domków letniskowych, hoteli itp.). Dzięki działalności centrum sztuki ludowej w Jaworowie stanie się atrakcyjnym dla turystów „Złoty Pierścień Przykarpacia” (Iwano-Frankiwsk—Jaremcza—Worochta—Werchowyna—Kryworiwnia—Jaworów—Kosów—Kołomyja). Liżnyk Marii Kril Centrum sztuki ludowej „Huculska grażda” w Jaworowie tworzone jest na głębokich korzeniach artystycznych, które przetrwały wszystkie dziejowe zawieruchy. Za czasów niepodległości Ukrainy osiągnięto tu niemało. Na przykład, na bazie szkoły i warsztatów znanych tkaczek liżnykiv Wasyliny Kały-
Tłumaczenie maszynowe
Pawło HUK
Na festiwalu derunów zbierano pieniądze na jego zorganizowanie. — Na Polesiu tradycyjnie uprawia się ziemniaki, a deruny to najbardziej ulubione danie mieszkańców Korostenia — powiedział mer miasta Wołodymyr Moskalenko. — Dlatego, gdy nasz rodak, pisarz Walerij Niczyporenko, zgłosił pomysł takiego festiwalu, został on poparty. — W przygotowania włączyły się wykonawcze komitety rady miejskiej, organizacje społeczne: Rada Kobiet, zjednoczony związek przewodniczących komitetów ulicznych i domowych — poinformowała przewodnicząca komitetu organizacyjnego Kateryna Satjajewa. Festiwal rozpoczął się konkursem na najlepszy transparent poświęcony derunom. Odbyło się także konkurs wśród miejscowych pisarzy na najlepsze dzieło o derunach. Głównym wydarzeniem był ogólnoukraiński konkurs kucharzy. Każda z drużyn (a było ich 69 — zespoły stołówek, kawiarni, barów, restauracji, gospodynie domowe) prezentowała od 1 do 20 odmian przepisów na deruny, które smażono bezpośrednio na festiwalu. Podczas podsumowania konkursu brano pod uwagę oceny nie tylko jury, ale także 71 ochotniczych degustatorów. — Ja sama przygotowuję deruny już pięć lat — dołącza się do rozmowy uczestniczka konkursu Natalia Antoniuk z Korosteńskiej szkoły nr 9. — Proponowaliśmy deruny z grzybami, z wątróbką, z mięsem, z kapustą i z serem. Jeśli ktoś dotąd nie umiał ich przygotowywać, to na festiwalu można było się tego nauczyć i otrzymać dyplom ukończenia Korosteńskiej Międzynarodowej Szkoły Derunarstwa. Czterej jej mistrzowie chcieli nawet trafić do Księgi Rekordów Guinnessa, przygotowując na festiwal ogromny deruna o wymiarach 2,4x1,15 m. Do jego przygotowania użyto 96 kg ziemniaków, 5 kg marchwi, 10 kg słoniny, 5 l śmietany, 3 kg kaliny, 2 kg suszonych śliwek, 120 jajek, 20 kg cebuli, 6 kg grzybów, 4 kg mięsa, 4,5 l oleju, 400 g musztardy oraz przyprawy. Ale rekordu ustanowić się nie udało: 118-kilogramowy gigant nie „dotargał” do zwycięstwa o 1,5 kg. Goście zjedli go w mniej niż 40 minut. — Chętnych, by skosztować derunów, przyszło więcej, niż sprzedawcy mogli zaoferować — dzieli się wrażeniami odwiedzający festiwal Jurij Storczak. — Dlatego w przyszłości trzeba zaangażować więcej ludzi, którzy będą przygotowywać i sprzedawać. Festiwal spodobał się wszystkim. Komitet organizacyjny planuje rozszerzyć geografię uczestników festiwalu. Kateryna Satjajewa wyraziła nadzieję, że w przyszłym roku uda się wyjść na poziom międzynarodowy. Na razie cudzoziemcy z Polski, Niemiec, Mołdawii, Rosji i Białorusi byli jako goście. A po roku niektórzy z nich już zgodzili się przedstawić swoje deruny. Planuje się, że w 2009 roku festiwal odbędzie się w innym miejscu, ponieważ przyszło tylu ludzi, że centralny park im. Ostrowskiego nie pomieścił wszystkich.
Tłumaczenie maszynowe
PALETA
9 listopada w sali koncertowej Pałacu Sztuki „Ukraiński Dom” (ul. Chreszczatyk, 2) odbędzie się wieczór artystyczny, poświęcony Dniu piśmiennictwa i języka ukraińskiego. Początek o godzinie 16. Czekamy na Was na święcie, miłośnicy ojczystego słowa!
Tłumaczenie maszynowe
Dzieło sztuki aktualnej Walentyna DAWŁYDENKO Zdjęcia Hanny OBORSKIEJ Wartość dzieł sztuki wzrosła kilkukrotnie. Takim wnioskiem pocieszyli siebie i mistrzów organizatorzy III Międzynarodowej Wystawy-Targów Współczesnego Malarstwa „Art-Kijów 2008”. Co prawda, od razu doprecyzowali: w warunkach kryzysu gospodarczego sukces i dobrobyt ze swojej twórczości osiągną tylko ci, którzy weszli do pierwszej dziesiątki. Los pozostałych… Na to wieloznacznie rozłożyli ręce. Przynajmniej kryzys zachęci młodych do wytężonej pracy (znowuż według opinii ekspertów), bo u nich „tylko dolar świeci się między oczami”. Co naprawdę widzą ci, którzy są w pierwszej dziesiątce, nie doprecyzowano. Dziennikarze zaś na konferencji prasowej nie ustępowali: podajcie nazwiska najdroższych, nie utajniajcie! Mówiąc, że to świadczy o poziomie artystycznym! Zgadzam się z niektórymi szczerymi historykami sztuki: nie świadczy! Tak samo jak to, że ktoś z naszej publiczności nabył na targach drogi Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracyjne KW nr 4066 z 02.03.2000 r. Szef-redaktor Pawło MOWCZAN ZAPOWIEDŹ
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
rzeźbę zagranicznego autora. Bardzo daleką od Michała Anioła. Archypenko by się roześmiał. Na ulicy kryzys, tutaj — komercja, ale przecież mówimy o sztuce. Dlatego dziwi i niepokoi, że nasi fachowi, często utalentowani krytycy sztuki aktywnie bronią i wynoszą pod niebiosa jako arcydzieła utwory, których sami za takie nie uważają. Niewinna drobna pomyłka, czy może cierpkość… zmęczenie sztuką, tak ostro zaprawioną komercją? Cierpliwość skończyła się moskiewskiemu dziennikarzowi i artyście, który, posłuchawszy o zamiarach organizatorów „stopniowo przygotować widza, żeby nie szokować” współczesną sztuką aktualną (zaspirowane głowy bydła — to też, zapewne, był powszechny instruktaż), zorganizował wiec przed kolegami: „Sztuka aktualna, która pretenduje do spadkobierstwa awangardowej — to naciągane! W rzeczywistości mamy do czynienia z tendencją antykultury i jest to świadomie planowane i opłacane! Bądźcież patriotami! W Rosji najlepsi malarze — to ci, którzy są z Ukrainy, nie traćcie tego, co macie!”. …Uśmiechnęli się, pokpili, Główny redaktor Walentyna DAWYDENKO Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK Pierwszy zastępca głównego redaktora Nina HNATIUK 279-49-47 Zastępca głównego redaktora Petro ANTONENKO 279-49-47 Zastępca głównego redaktora ds. produkcji Natalia SKRYNNYK 278-01-30 (tel/faks) mówiąc, że utknął w tradycji, nie „chwyta” contemporary art. W każdym razie w przyszłym roku festiwal rozdzieli te dwie akcje — sztuki aktualnej i tradycyjnej. Przewiduję, że pierwszy kierunek będzie dalej mniej reprezentowany przez poważnych malarzy, a raczej przez projektantów, inżynierów-konstruktorów i specjalistów powiązanych ze sferą sztuki. Nawet eksperci od sztuki nie są jeszcze jednomyślni w ocenie tego kierunku: aktualna czy degeneratywna jest taka sztuka? Trudno przewidzieć, dokąd poniesie naszych potomków estetyczny wybór, być może i na korzyść projektu „Skromność i tłuszcz”, ogłoszonego niemal centralnym na obecnym festiwalu. Ale przecież wybrzmiało na konferencji prasowej: „z antykwariatu już nic nie zostało, a to, co jest, nie wiadomo, czy nie jest podróbką”. Więc polują jednak na prawdziwą szkołę, uduchowioną twórczym olśnieniem. Energetyka utworu powinna dodawać sił życiowych, a nie kraść je. Dlatego niektórymi manowcami, a nawet główną aleją wystawy, z poczucia ostrożności czasami chciało się pospiesznie ominąć. Ale nie ominiesz ...A oni oglądają nas Sekretarz odpowiedzialny Iryna SZEWCZUK Dział literatury Ulana HLIBCZUK 270-55-57 Dział języka Swiatosław MIZERNiUK 279-39-55 Dział pracy oświatowej Nadia KYRIAN 270-55-57 Dział korekty Ołena SZuLHA 278-63-69 Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Ołeh BESSKYJ 278-63-69 Redaktor internetowy Jewhen BUKET 279-39-55 takich „utworów” masowo zaaprobowanej metody „sztuki prowokacyjnej”, a dla ukraińskości mają one wygląd jawnej prowokacji, jak „Nieziemska muzyka” z cyklu „Ukraińskie X-files” W. Caholowa, gdzie przedstawiono mutanta w ciemnych okularach i z rogami, który… gra na bandurze. Albo malarskie „żarty” W. Szereszewskiego „Młody Szewczenko u artysty W. Szereszewskiego” i zupełnie brutalna „Szewczenka”. Kolorowe reprodukcje tych płócien zamieszczono w czasopiśmie „ART — UKRAINE”, na okładce którego oznaczono „Twój przewodnik do artystycznych szczytów”. Czasopismo wraz z katalogiem wystawy zaprezentowano gościom i uczestnikom Festiwalu. Z jakiegoś powodu takich pokrzywionych pomysłów artystycznych nie dostrzegł nikt z pięćdziesięciu najbardziej wpływowych osobistości we współczesnej sztuce Ukrainy, których portrety zamieszczono w tym samym wydaniu. Znowu wracasz do słów kolegi „mamy tendencję antykultury, to świadomie planowane i opłacane”. Jeśli chodzi o targi jarmarczne, to kontaktom uczestników i gości festiwalu dodawały ostrości takie wypowiedzi: „U nas tutaj znajdzie się dla Pana/Pani jakościowa „nagość”… I mimo wszystko, jako zjawisko, „Art-Kijów 2008” przyciąga i nastawia na odkrycia. Czy trafnie dobrano z 350 zgłoszonych 53 galerie, teraz nie da się powiedzieć na pewno. Zbyt wysokie ceny wynajmu boksów artystycznych. Oprócz ukraińskich artystów, przedstawiono malarzy z Rosji, Polski, Niemiec, Czech, Włoch, Francji. Ucieszyłam się ze spotkania z malarstwem polskiego mistrza Zdzisława Majrowskiego (Meyro). Potem przeczytałam, że „katorżniczą pracą i talentem zwrócił uwagę pedagogów już we wczesnym dzieciństwie, co jednocześnie zamknęło mu drzwi do polskich galerii i „znajomości”. Majrowski łączy na płótnach przeciwne światy, jak prorok — skłócone narody. Geniusz?”. Zwróciła uwagę i taka okoliczność z biografii teraz już światowej sławy mistrza. Wybrał skromne życie i jeździ starym „volvo”, a swoje „lamborghini” zostawił na jednej z londyńskich ulic z dokumentami i kartką-notatką: to dla ciebie… Redaktor dyżurny Nina HNATIUK Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org.ua Wydrukowano z gotowych form fotograficznych w kombinacie „Presa Ukrainy” w środę. Zam. nr 3301245 Nakład — 16800 Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Przy korzystaniu z naszych publikacji odniesienie do „Słowa Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617 Cena prenumeraty, uwzględniając usługi pocztowe: na miesiąc — 3,94 hrywny na 3 miesiące — 11,32 hrywny na 6 miesięcy — 21,64 hrywny 0 8 0 4 5 4 820095 780016 Gianfranco Meggiato i Gianni Piva — artyści z Włoch
Tłumaczenie maszynowe