Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

OJCZYZNA HEORHIJA WORONEGO — PRZYUDAJSKA SIEWIERSZCZYZNA Fragmenty powieści (esej “Heorhij Woronyj. Geniusz matematyki z ukraińskim sercem”)

Слово Просвіти, №45 за 2008 рік

Ołeksander SZOKAŁO, pisarz, redaktor naczelny czasopisma “Ukraiński Świat” Ciąg dalszy. Pocz. w nr 41, 44 z 2008 r. Oto dziwaczna historia z jednej strony zachowania, a z drugiej strony niszczenia w Żurawce domu pamięci i pamięci geniusza matematyki Heorhija Woronego… 31 maja 1971 r. Czernihowska Obwodowa Rada Deputowanych Ludowych przyjęła uchwałę nr 286, zgodnie z którą “dom pamięci H. F. Woronego jako zabytek historii wzięto do ewidencji i ustalono granice strefy ochronnej zabytku w promieniu 10 metrów od niego”. 10 lutego 1986 r. dyrektor Instytutu Matematyki AN USRR akademik J. O. Mytropolski wysłał do Ministerstwa Kultury USRR list z prośbą o ustanowienie tablicy ochronnej i pamiątkowej na domu w Żurawce, gdzie żył i pracował wybitny matematyk H. F. Woronyj, a Ministerstwo Kultury przekazało list do Czernihowskiego Obwodowego Zarządu Kultury “do rozpatrzenia i podjęcia środków”. 31 marca 1986 r. zastępca naczelnika zarządu kultury powiadomił dyrektora Instytutu Matematyki: “Z uwagi na to, że budynek pamięci wymaga kapitalnego remontu, komitet wykonawczy Żurawskiej wiejskiej rady deputowanych ludowych przyjął uchwałę nr 17 z 27 marca 1986 r. o umieszczeniu na budynku wiejskiej szkoły tablicy pamiątkowej, na której będzie wskazane, że we wsi Żurawka urodził się wybitny krajowy matematyk H. F. Woronyj”. 17 kwietnia 1986 r. dyrektor Instytutu Matematyki AN USRR akademik J. O. Mytropolski zwrócił się do zastępcy przewodniczącego Warwińskiej Rady Rejonowej W. A. Sydorenki z takim listem: “W związku z uchwałą komitetu wykonawczego Żurawskiej wiejskiej rady deputowanych ludowych nr 17 z 27 marca 1986 r. oraz ustnym porozumieniem o umieszczeniu tablicy pamiątkowej na domu na Kułażynie, gdzie żyła rodzina Woronych (teraz mieszczą się w nim klasy początkowe Żurawskiej szkoły średniej), proponujemy następujący tekst do płaskorzeźby H. F. Woronego: “W tym domu żył i tworzył wybitny krajowy matematyk, członek-korespondent Petersburskiej Akademii Nauk, urodzony we wsi Żurawka Heorhij Feodosijowycz Woronyj (1868—1908)”. O przebiegu sprawy prosimy powiadomić Instytut Matematyki AN USRR”. Odpowiedzi na ten list Instytut nie otrzymał… Przyczyny zwłoki w uporządkowaniu domu pamięci wyjaśnia obiektywny list zastępcy przewodniczącego zarządu Czernihowskiej obwodowej organizacji Towarzystwa Ochrony Zabytków Historii i Kultury O. P. Hubara do zastępcy przewodniczącego Republikańskiego Zarządu Towarzystwa S. D. Berdnina z 10 sierpnia 1987 r. W liście stwierdza się bezczynność miejscowych organów władzy, które do tej pory nie ustanowiły tablicy pamiątkowej ku czci H. F. Woronego, niewystarczalność bieżącego remontu, który przeprowadza administracja szkoły w awaryjnym budynku, a obok przypomnienia, że zabytek historyczny znajduje się pod ochroną państwa, przytoczono porażający fakt: “Jednakże w bezpośrednim sąsiedztwie z posiadłością został zbudowany prywatny dom tow. Laszenki N. F. Podstawą do budowy domu jest uchwała komitetu wykonawczego Warwińskiej rady rejonowej z 3 lipca 1976 roku. Prywatny dom wchodzi w strefę ochronną zabytku, co jest rażącym naruszeniem”. I zaraz potem powiedziano o inicjatywie komitetu wykonawczego Żurawskiej rady wiejskiej, by umieścić w pomieszczeniu dawnej cerkwi muzeum historyczno-krajoznawcze, gdzie planowano ekspozycję poświęconą Woronym. Zauważmy te dwa fakty: usankcjonowane przez władze zajęcie części terenu ochronnego posiadłości pamięci G. F. Woronoja oraz pojawienie się tematu kościelnego. 15 października 1987 r. dyrektor Instytutu Matematyki Akademii Nauk Ukraińskiej SRR, akademik J. O. Mytropolski oraz przewodniczący biura organizacji podstawowej Towarzystwa Ochrony Zabytków Historii i Kultury, kandydat nauk fizyczno-matematycznych H. M. Syta zwrócili się do zastępcy przewodniczącego Czernihowskiego Obwodowego Komitetu Wykonawczego T. M. Łytwyn z wnioskiem o podjęcie działań w celu upamiętnienia G. F. Woronoja przed jego 120. rocznicą urodzin: przeprowadzenie kapitalnego remontu domu pamięci, umieszczenie w nim muzeum rodziny Woronojów oraz ustanowienie tablicy pamiątkowej. We wniosku podkreślono: „Budynek ze względu na swój stan zachowania został uznany za nadający się do eksploatacji i interesujący z historycznego punktu widzenia jako dom, w którym mieszkała rodzina Woronojów i który na dodatek zachował charakterystyczne cechy posiadłości z końca XIX – początku XX wieku”. Wniosek został uargumentowany profesjonalnymi wnioskami zastępcy przewodniczącego zarządu Czernihowskiej Obwodowej Organizacji Towarzystwa Ochrony Zabytków Historii i Kultury O. P. Hubara oraz protokołem wyjazdowego posiedzenia biura organizacji podstawowej Towarzystwa Ochrony Zabytków Instytutu Matematyki Akademii Nauk Ukraińskiej SRR z udziałem kandydata architektury, docenta katedry teorii i historii architektury oraz syntezy sztuk Kijowskiego Państwowego Instytutu Artystycznego L. M. Graczowej. W odpowiedzi na ten zaniepokojony apel obwodowy Zarząd Kultury odpisał 23 listopada 1987 r.: „Informujemy, że zorganizowanie muzeum pamięci w domu Woronoja i ustanowienie na nim tablicy pamiątkowej w chwili obecnej nie jest możliwe ze względu na skrajnie niezadowalający stan budynku. Komitet Wykonawczy Warwińskiej Rejonowej Rady Deputowanych Ludowych utworzył międzyresortową komisję w celu określenia stanu technicznego domu pamięci i podjęcia decyzji o jego eksploatacji”. 12 kwietnia 1988 r. zastępca przewodniczącego komitetu wykonawczego Warwińskiej Rady Rejonowej W. A. Sydorenko poinformował „tow. Mytropolskiego J. A.”, „że dom wybitnego krajowego matematyka G. F. Woronoja we wsi Żurawka został zbadany przez specjalnie utworzoną komisję. Komisja ustaliła, że dom znajduje się w stanie awaryjnym: fundament jest częściowo zniszczony i ma znaczne deformacje, co pociągnęło za sobą osiadanie ścian, skrzywienie okien i drzwi. W niezamieszkanej połowie domu praktycznie wszystkie elementy konstrukcyjne stały się niezdatne do użytku, sufit się zawalił. Rejon nie ma możliwości przeprowadzenia prac restauracyjno-odbudowawczych z powodu braku środków i specjalistów”. Nasuwa się logiczne pytanie: dlaczego bezimienna komisja nie zabroniła uczyć się w budynku, który „znajduje się w stanie awaryjnym”, uczniom klas początkowych Szkoły Średniej w Żurawce? Bo nie jest on wcale aż tak awaryjny. Jak zaświadcza wspomniany wyżej protokół wyjazdowego posiedzenia biura organizacji podstawowej Towarzystwa Ochrony Zabytków Instytutu Matematyki Akademii Nauk Ukraińskiej SRR: „W domu na ścianach i sufitach nie ma pęknięć, dobrze zachowały się podłogi, otwory okienne i drzwiowe, ramy. Jednak dla dalszej eksploatacji budynku konieczne jest przeprowadzenie kapitalnego remontu… Do przeprowadzenia tych prac niezbędna jest opinia specjalisty-inżyniera w celu opracowania kosztorysu wydatków na remont”. A 27 kwietnia 1988 r., w przeddzień 120. rocznicy urodzin G. F. Woronoja, inspektor republikańskiego Towarzystwa Ochrony Zabytków Historii i Kultury, kandydat architektury L. W. Sińkewycz szczegółowo zbadał dom pamięci, fachowo opisał jego stan i wyciągnął wniosek: „Były dom Woronoja można zachować i odnowić w dawnym wyglądzie…”. Wymienił rodzaje prac remontowych i nazwał główną przyczynę, która przeszkadza w odnowieniu posiadłości pamięci: „Działka domu Woronoja jest ciasno zabudowana budynkami mieszkalnymi, umieszczonymi na terenie byłej posiadłości domu Woronoja. Dokumenty na przydział działek pod zabudowę budynkami mieszkalnymi (w 1976 r. – 3 lipca) zostały wydane przez byłego architekta rejonowego ob. Tyszczenkę D. G. i znajdują się w komitecie wykonawczym rejonu. Na planie przydziału działki Tyszczenko wskazał (na obrysie domu Woronoja), że „budynek szkoły (dom Woronoja) z powodu starości podlega rozbiórce”, nie zważając na to, że budynek jest zabytkiem historii i znajduje się w strefie ochronnej. Posiadłość, której granice są widoczne w naturze (od strony północnej od domu około 40 m, od zachodniej również 40 m), …jest zabudowana z trzech stron od domu mieszkalnego Woronoja G. F. w ciągu ostatniego dziesięciolecia. Jeden z budynków z zabudowaniami gospodarczymi jest położony między domem Woronoja a doliną rzeki Udaj w odległości 8 metrów od północnej strony domu mieszkalnego Woronoja. Dom mansardowy z cegły i dwupiętrowa szopa z garażem zostały wzniesione przez majstra ob. Łaszenkę Mykołę Fedorowycza (właściciel) o wartości około 35–40 tys. rubli. Najwyraźniej zbudowane z pensji majstra sowchozu. Oprócz solidnego domu i garażu działka jest zagospodarowana – ścieżka, opaska wokół domu, ogrodzenie z deficytowych materiałów. Od strony zachodniej w odległości 20 m wzniesiono również ceglany dom ze wszystkimi elementami zagospodarowania, posadzono sad itp. Umieszczenie dwóch domów mieszkalnych na terenie posiadłości Woronoja utrudnia odnowienie posiadłości Woronoja bez ich rozbiórki”. Na zakończenie wniosków inspektor zaleca: „…ogrodzić działkę płotem; ustanowić ochronę budynku i ostrzec sąsiadów, zwłaszcza właściciela budynku ob. Łaszenkę o tym, aby miał na uwadze, by nie naruszać działki zajętej przez dom Woronoja”. L. W. Sińkewycz jako profesjonalista bardzo odpowiedzialnie podszedł do sprawy, dlatego też poczynił to istotne zastrzeżenie dotyczące naruszania przez najbliższego sąsiada posiadłości pamięci. Bo Łaszenko już odciął część posiadłości od strony doliny Udaju, gdzie do dziś jeszcze żyje jeziorko-kopanka Woronojów… Pamiętam, jak w tym samym roku, przygotowując się do spotkania z przewodniczącym republikańskiego Towarzystwa Ochrony Zabytków Historii i Kultury akademikiem P. T. Trońkiem w sprawie ustanowienia na terenie posiadłości G. F. Woronego znaku ochronnego, oglądałem dom pamięci i teren wraz z nauczycielką szkoły w Żurawce G. S. Mykytczenko. Z zachwytem patrzyłem na strzelistą i bujną koronę dębu, który zasadził Heorhij Feodosijowycz w dniu urodzin córeczki Marii. Lecz oszołomiło mnie to, że do dębu była przywiązana sąsiedzka koza, i w podświadomości przemknęło: posiadłość jest skazana na zagładę… Miejscowi kierownicy swojej przysięgłej obietnicy tak i nie dotrzymali — znaku ochronnego nie ustawili. Za to na pamięci Woronego „postawili krzyż”… Od 1989 roku, po przeniesieniu z domu Woronego klas początkowych szkoły w Żurawce do nowo wybudowanego pomieszczenia, dom pamięci po cichu zaczęli niszczyć współmieszkańcy, dopóki nie rozkradli wszystkiego, co można było zabrać. A wandalizm zalegalizowało wątpliwe „zebranie wsi Żurawka”, które sformalizowano „Wypisem z uchwały zebrania…” z 14 lutego 1993 roku, gdzie między innymi zapisano: „Zebranie wsi POSTANOWIŁO: Zburzyć pomieszczenie szkoły (były dom G. F. Woronego), resztki podłogi zerwać i wykorzystać do naprawy podłogi w cerkwi”. Przewodniczył na tym „zebraniu” L. W. Połkowniczenko (przewodniczący rady wiejskiej w Żurawce), a protokołował M. B. Lubin (dyrektor sowchozu „Żurawski”, gdzie „kierował robotami” znany już Łjaszenko). Do jakiego bluźnierstwa zeszło się „zebranie wsi Żurawka”!.. I cerkiew przyłączyło do tego, a jeszcze z jakim interesem materialnym!.. Widocznie, żeby uświęcić swoje bluźnierstwo?.. Zlekceważyło „zebranie wsi Żurawka” nie tylko to, że dom jako zabytek historyczny jest pod ochroną państwa, ale co najstraszniejsze, zlekceważyło pamięć Człowieka, który rozsławił Żurawkę na cały świat, zlekceważyło honor i sumienie porządnych wieśniaków… 8 października 1993 r. dom G. F. Woronego zbadali zastępca dyrektora Muzeum Architektury Ludowej i Życia Codziennego Ukrainy S. P. Smolinski oraz architekt N. S. Ziabluk i wysnuli wykwalifikowany wniosek: „Dom jest całkowicie zdatny do odnowienia i jednocześnie wymaga natychmiastowej pomocy. Został zbudowany w zrąb z belek drzew liściastych. Technika zrębowa daje możliwość restaurowania budowli bez jej całkowitego rozbierania, a z wymianą jedynie poszczególnych elementów ścian. Dlatego dom poddaje się renowacji dość prostymi sposobami. Po renowacji dom należy wykorzystać w celach kulturalno-oświatowych”. Tego samego dnia w Żurawce przebywali uczestnicy Międzynarodowej konferencji, poświęconej 125. rocznicy urodzin G. F. Woronego. Uczeni z Anglii, Kanady, Niemiec, Polski, Rosji, USA, Czech, Szwajcarii, Ukrainy przyjechali pokłonić się ziemi, gdzie urodził się geniusz i gdzie go pochowano. Niestety, dom pamięci wielkiego matematyka znajdował się w takim stanie, że nie odważono się pokazać go gościom: zerwano i wywieziono deski z podłogi, wyrwano i zabrano prawie wszystkie ościeżnice i ramy okienne oraz drzwi, rozebrano kominki z cegły ogniotrwałej, wyłożone artystycznymi kaflami. Przebywała tam tylko niewielka grupa naukowców z Instytutu Matematyki NAN Ukrainy. Na wniosek dyrektora Instytutu Matematyki AN Ukrainy, członka korespondenta A. M. Samojłenki, Prezydium AN Ukrainy przyjęło 29 października 1993 r. decyzję „O odnowieniu budynku czł. koresp. Rosyjskiej AN Woronego we wsi Żurawka w obwodzie czernihowskim”, a Instytutowi Matematyki zlecono wzięcie pod swoją kontrolę kwestii odnowienia domu i umieszczenia w nim muzeum pamięci genialnego matematyka. Na tej podstawie dyrektor Instytutu Matematyki AN Ukrainy A. M. Samojłenko niezwłocznie zwrócił się do przedstawiciela Prezydenta Ukrainy w rejonie warwińskim obwodu czernihowskiego M. O. Hałuszki z prośbą o „wydanie rozkazu o nadzorze nad domem, aby uniknąć jego dalszej ruiny, a także o przeprowadzenie niezbędnych prac związanych z jego konserwacją na okres zimowy”. Lecz równolegle z tymi otwartymi oficjalnymi próbami ratowania domu pamięci G. F. Woronego trwała podstępna kampania na rzecz jego ostatecznego zniszczenia. I pod koniec października 1993 roku ten unikalny zabytek historyczno-kulturowy starto z powierzchni ziemi… Nie wiedząc, że dom już zburzono (władze rejonowe milczały — zmowa przestępczego amoralizmu), dyrektor Instytutu Matematyki AN Ukrainy A. M. Samojłenko 11 stycznia 1994 r. złożył wniosek do wicepremiera Ukrainy ds. humanitarnych M. H. Żułynskiego o włączenie domu pamięci G. F. Woronego do planu prac renowacyjnych na 1994 rok. …Na tym świętym miejscu, gdzie Heorhijowi Woronemu objawiało się olśnienie i gdzie tworzył genialne odkrycia planetarnej skali, teraz… sąsiedzki ogród. A pod pamiętnym dębem — świnie w zagrodzie, prawie jak w klasycznej bajce „Świnia pod dębem wiekowym”. Zniewaga niepamięci — taka wdzięczność za dobro, które czyniła szlachetna rodzina Woronych dla Żurawki… Pozostały na miejscu posiadłości tylko dąb i lipa — żywa pamięć przyrody o sławnej, troskliwej rodzinie. Lecz jeszcze w porządnych ludziach tli się nadzieja, że prawda zwycięży nieprawdę, zbrodnia zostanie ukarana, a pamięć weźmie górę nad niepamięcią. Weźmie, jeśli sumienie w sercu nie pozwoli głowie zobojętnieć i zapomnieć o prawdziwych ludziach oraz ich duchowym poświęceniu. Niektórzy z byłego kierownictwa rejonowego kajają się, że sankcjonowali zburzenie domu pamięci G. F. Woronego, ale to spóźniona skrucha. Trzeba odkupić nie słowami, a czynem. Odnowienie wszystkiego, co zburzono, a co jest związane z imieniem Heorhija Woronego, — to moralny obowiązek przede wszystkim tych, którzy są w to zamieszani. A godne uczczenie jasnej pamięci geniusza i szerzenie jego duchowo-intelektualnego dziedzictwa powinno stać się sprawą honoru wszystkich rodaków. Dopóki żyją w ludzkim sercu i świadomości duchowe świętości, nabyte przez orędowników, dopóki żywa jest ludzkość i żywy naród. A wszystko inne, co nie ma wartości duchowej, nie zostawi po sobie nawet śladu. Czy nie dlatego chciwi i niepamiętliwi tak zawzięcie starają się wykorzeniać z życia ślady jasnej pamięci prawdziwych ludzi, którzy torowali jasną drogę Ładu pośród bezbrzeżnego chaosu? Lecz na próżno się starają — duchowa troska jest wieczna… Ciąg dalszy nastąpi. Dąb i lipa — pamięć o posiadłości G. F. Woronego. Wiosna 2008 r. Zdjęcie L. W. Kowalenki

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn