Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 7strona oryginału ↗

Tragedia Baturyna — dzika moskiewska rozprawa za dążenie do Niepodległości

Слово Просвіти, №45 за 2018 рік

Zgodnie z uchwałą Rady Najwyższej „Daty pamiętne i jubileusze 2018 roku”, z inicjatywy Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej, do wykazu Dni Pamięci, które obchodzi się na szczeblu państwowym, włączono tragedię Baturyna. Minęło 310 lat od dnia tamtego strasznego wydarzenia. Podczas działań karnych wojsk moskiewskich, mających na celu zdobycie i zniszczenie stolicy hetmana I. Mazepy, Baturyna, oraz jego mieszkańców, które miały miejsce 2 listopada 1708 roku, wycięto wszystkich mieszkańców miasta. Z rąk moskiewskich barbarzyńców zginęło od 11 do 15 tysięcy baturynian. Miasto ograbiono, w tym także prawosławne świątynie, a następnie, na rozkaz Mienszykowa, spalono, a cerkwie zniszczono. Retrospektywa Hetman Iwan Mazepa pragnął wyzwolić Ukrainę spod moskiewskiego jarzma. Coraz bardziej utwierdzał się w przekonaniu, że Piotr I niszczy fundamenty Hetmanatu jako państwa. Zatem Mazepa postanowił wykorzystać warunki stworzone przez Wielką Wojnę Północną między Szwecją a Moskwą (1700—1721). Pod koniec października 1708 r. hetman wysłał do pułkownika starodubowskiego Skoropadskiego gramotę z wyłożeniem przyczyn, które skłoniły go do zawarcia ukraińsko-szwedzkiego sojuszu z Karolem XII: „Moskwa już dawno ma wszelkie zamiary przeciwko nam — pisał Iwan Mazepa — a ostatnimi czasy zaczęła odbierać ukraińskie miasta, wyganiać z nich ograbionych i doprowadzonych do nędzy mieszkańców i zasiedlać swoimi wojskami. Miałem od przyjaciół tajne ostrzeżenie, zresztą sam jasno widzę, że wróg chce nas — hetmana, całą starszyznę, pułkowników i całe dowództwo wojskowe — wziąć w swoją tyrańską niewolę, wykorzenić imię zaporoskie i zamienić wszystkich w dragonów i żołnierzy, a cały naród ukraiński poddać wiecznej niewoli. Dowiedziałem się o tym i zrozumiałem, że Moskwa wkroczyła do nas nie po to, aby nas chronić przed Szwedami, lecz aby ogniem, grabieżami i morderstwem nas wybić. I oto, za zgodą całej starszyzny, ważyliśmy się oddać pod protekcję szwedzkiego króla w nadziei, że obroni nas przed moskiewskim tyrańskim jarzmem i zwróci nam prawa naszej wolności…”. Ukraiński hetman zdecydował się na zerwanie z Moskwą, wybierając na sojusznika młodego i ambitnego króla Szwecji Karola XII. Za Mazepą poszło również ukraińskie kozactwo na czele z atamanem koszowym Kostem Hordijenką oraz czołowi członkowie starszyzny Hetmanatu. Dowiedziawszy się o przejściu Mazepy na stronę szwedzką, Piotr I wydaje rozkaz Mienszykowowi, aby zniszczył hetmańską stolicę. Obronie Baturyna przewodził kozacki pułkownik Dmytro Czeczel. Na propozycję Moskali, by złożyć broń, Kozacy odpowiedzieli, że prędzej umrą, niż oddadzą hetmańską stolicę najeźdźcy. Kilka razy Mienszykow rzucał swoje wojska do szturmu na kozacką twierdzę, ale celny ogień armatni i muszkietowy niweczył wysiłki okupantów. Baturyn, dobrze ufortyfikowana twierdza z należytym zapasem prowiantu i amunicji, mógł wytrzymać nawet wielomiesięczne oblężenie. Jednak zdrajca Iwan Nis przekazał Mienszykowowi informację o tajnym przejściu, które prowadziło do twierdzy. Wojsko moskiewskie, korzystając z podziemnego przejścia, wkroczyło do miasta… Historyk i dziennikarz z Czernihowa, jeden z czołowych krajowych mazepoznawców Serhij Pawłenko, nakreślił skalę tej katastrofy w następujący sposób: „Ofiarami pogromu 2 listopada (13 — według nowego stylu) 1708 r. w Baturynie stało się 5-7 tys. cywilnych obywateli, 6-7,2 tys. wojskowych, a razem — 11-14 tys. baturynian, serdiuków, Kozaków”. Badacz szczegółowo zbadał również niszczenie przez moskiewskich najeźdźców prawosławnych baturynskich cerkwi i mieszkańców, którzy się w nich ukrywali. Fakt rzezi uznawali nawet sami jej organizatorzy, choć nie widzieli w tym nic przestępczego. W książce „Żurnał, ili Podiennaja zapiska, błażennyja i wiecznodostojnyja pamiati gosudaria imperatora Pietra Wielikogo s 1698 goda, daże do zakluczenija Niejsztatskogo mira (napieczatan s obrietajuszczichsia w kabinetnom archiwie spiskow, prawlennych sobstwiennoju rukoju jego impieratorskogo wieliczestwa)”, wydanej w 1770 roku w Petersburgu, napisano: „I pierwych worow Połkownika Czecziela i Gienierałnogo Jesauła Kieniksika s niekotorymi ich jedinomyszlennikami wziali, a proczych wsiech pobili, i tot gorod so wsiem sożgli i razori li do osnowanija, gdie zielio mnogo izmiennika Mazepy bogatstwa wziali”. Jak pisał szanowany ukraiński historyk XIX w. Mykoła Markewycz: „Serdiuków częściowo wycięto, częściowo powiązano w jedną gromadę sznurami. Mszcząc się za wczorajszy dzień, Mienszykow polecił katom stracić ich różnorodnymi karami; wojsko, wszędzie i zawsze gotowe do grabieży, rozproszyło się po domach mieszkańców i, nie odróżniając niewinnych od winnych, wybiło cywilnych obywateli, nie oszczędzając ani kobiet, ani dzieci. Najzwyklejszą śmiercią było żywcem ćwiartować, łamać kołem i wbijać na pal, a dalej wymyślone zostały nowe męki, które przyprawiają wyobraźnię o grozę”. Według świadectwa szwedzkiego historyka Fryxella, zboczeniec Mienszykow rozkazał rozpiąć trupy Kozaków na tratwach i puścić je rzeką Sejm. Ten akt terroryzmu, w zamyśle Mienszykowa, miał na celu zastraszenie Ukraińców. Okupanci chcieli, aby ludność Hetmanatu zobaczyła los, który spotkał Baturyn. Tragedia na poziomie europejskim Zniszczenie Baturyna wraz z ludnością cywilną było tragedią nie tylko ukraińską, ale i międzynarodową, europejską. Ówczesne gazety europejskie tak opisywały wydarzenia w Baturynie: „Straszna rzeź”, „Cała Ukraina we krwi”, „Kobiety i dzieci na ostrzach szabel”. Z takimi tytułami wychodziły czołowe gazety Francji — „Gazette de France”, „Paris Gazette”, „Lettres Historique”, „Mercure historique”, „Clef du Cabinet”. Pisały one, że „straszny car jest chciwy krwi na Ukrainie… Wszyscy mieszkańcy Baturyna, bez względu na wiek i płeć, zostali wycięci, jak nakazują nieludzkie zwyczaje Moskali”; „Cała Ukraina kąpie się we krwi. Mienszykow pokazuje grozę moskiewskiego barbarzyństwa”. Jednoznaczny był stosunek europejskich dyplomatów, którzy przebywali w Carstwie Moskiewskim. Angielski ambasador Charles Whitworth informował z Moskwy o stratach ludności cywilnej w Baturynie: „Zarznięto okrutnie sześć tysięcy ludzi bez względu na wiek i płeć”. Zahartowany po licznych kampaniach i wojnach kamerher (czyli dworzanin wysokiej rangi) Karola XII, Adlerfelt, który zginął pod Połtawą w 1709 roku, zanotował w swoim dzienniku: „Pobili i starych, i młodych, nie zważając na płeć i wiek. Wzięli czterdzieści armat. Spalili miasto i 30 młynów, które stały na rzece Sejm. Wszystko ograbili. Komendant, z pochodzenia Prusak, został wzięty, z nim gorzko postąpili”. Zatem Europa XVIII w. jednoznacznie odebrała rzeź baturynską jako zbrodnię wojenną, jako zbrodnię przeciwko ludności cywilnej, jako zbrodnię przeciwko ludzkości, choć takie terminy jeszcze nie istniały. Pojawiły się one dopiero w XX w. po wstrząsających okrucieństwach komunistów, nazistów i ich naśladowców. Wydarzenia baturyńskie znalazły odzwierciedlenie w dumie ludowej „Semen Palij i Mazepa”: „A w grodzie Baturynie / Mężczyzn i kobiety / W pień siekli i rąbali, / Cerkwie palili, świętości i / Ikony pod nogi deptali”. W poemacie-misterium „Wielki loch” Taras Szewczenko takimi wersami zareagował na tragedię baturyńską: „Byłam jeszcze podlotkiem, / Gdy Baturyn sławny / Moskwa nocą podpaliła, / Czeczelowi życie odebrała, / I małego, i starego / W Sejmie potopiła. / Ja między trupami walałam się / W samych pałacach Mazepy… / Koło mnie / I siostra, i matka / Zarznięte, objąwszy się, / Ze mną leżały”. Również wydarzeniom w Baturynie poświęcone są: powieść Bohdana Łepkiego „Baturyn” (1927) z pierwszej księgi epopei historycznej „Mazepa”; powieść Romana Iwanyczuka „Orda” (1992); zbiór poezji Iwana Szkuraja (Desnasza) „Baturyńska golgota”; duma A. Paszkewycza do słów Iwana Mazepy i J. Struciuka „Płonie Baturyn”; opowiadanie historyczne Ołelka Ostrowskiego „Zniszczenie Baturyna” (1913). Uczczenie pamięci Dzięki przewodniczącemu Ludowego Ruchu Ukrainy Wiaczesławowi Czornowiłowi i towarzystwu „Proświta” tradycję czczenia ofiar Baturyna zapoczątkowano zaraz po odzyskaniu niepodległości — w 1992 roku. Jednak na szczeblu państwowym uroczystości prowadzone są dopiero po 2005 roku. Potomkowie tych, których niszczyła zdziczała moskiewska soldateska, odbudowali Baturyn dopiero w obecnym, XXI wieku. Pomnik Mazepy w Połtawie Memoriał pamięci ofiar tragedii baturyńskiej „Tragedia baturyńska” — to oficjalna, państwowa nazwa wydarzeń w Baturynie, która została ustanowiona z inicjatywy Prezydenta Wiktora Juszczenki przez Gabinet Ministrów. W 2008 roku w Baturynie na szczeblu państwowym odbyły się uroczystości ponownego pochówku ofiar tragedii baturyńskiej. Szczątki pochowano ponownie w nowo wybudowanej Zamkowej cerkwi Zmartwychwstania Pańskiego, którą na rozkaz Mienszykowa spalili moskiewscy żołnierze po zdobyciu miasta. Nowa świątynia została odtworzona na wzór prawosławnych ukraińskich cerkwi końca XVII wieku przez mistrzów z obwodu lwowskiego przy wsparciu Charkowskiej Obwodowej Administracji Państwowej. W latach 2005—2010 z inicjatywy Wiktora Juszczenki w Baturynie rozbudowano Narodowy historyczno-kulturowy rezerwat „Hetmańska stolica”. W ciągu ostatnich dziesięciu lat odwiedziły go setki tysięcy turystów z Ukrainy i z zagranicy. W 2007 roku Juszczenko podpisał Ukaz „O niektórych kwestiach rozwoju Narodowego historyczno-kulturowego rezerwatu „Hetmańska stolica” oraz osady Baturyn”. Zgodnie z nim w 2008 roku wzniesiono Kompleks Pamięci ofiar tragedii baturyńskiej. 13 listopada 2008 roku Rada Najwyższa Ukrainy uczciła minutą ciszy pamięć ofiar tragedii baturyńskiej. Inicjatorem był ówczesny deputowany ludowy, a obecnie wicepremier ds. humanitarnych Wiaczesław Kyryłenko. W Połtawie staraniem przewodniczącego Połtawskiego zjednoczenia obwodowego Wszechukraińskiego Towarzystwa „Proświta” Mykoły Kulczynskiego wzniesiono i przy udziale Prezydenta Petra Poroszenki uroczyście odsłonięto pomnik hetmana Iwana Mazepy. Monument stał się symbolem niezniszczalności ukraińskiego Ducha. Zgodnie z uchwałą Rady Najwyższej „Daty pamiętne i jubileusze 2018 roku”, z inicjatywy administracji Prezydenta Ukrainy Petra Poroszenki oraz Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej do wykazu Dni Pamięci, które obchodzone są na szczeblu państwowym, włączono tragedię baturyńską. Historyczne paralele „Zarówno imperium rosyjskie, jak i rosyjsko-komunistyczne — ZSRR nie zatrzymywały się przed niczym dla utwierdzenia i zachowania kolonialnego statusu Ukrainy. Współczesne putinowskie imperium również niczym nie gardzi w ciągłych próbach podbicia Ukrainy, rzucenia jej na kolana. Znowu, już w XXI wieku, agresja przeciwko naszemu państwu. Znowu wojna rosyjsko-ukraińska. Znowu, jak i w dobie Iwana Mazepy, praktykowane jest niszczenie miejscowości z cywilnymi mieszkańcami: wspomnijmy ostrzały rakietowo-artyleryjskie Szczęścia, Mariupola oraz wielu innych miast i miasteczek, wsi wschodu Ukrainy. Pamiętajmy o znęcaniu się, grabieżach, morderstwach ludności cywilnej Donbasu. Tragedia baturyńska przypomina, że rosyjski agresor przez wiele stuleci ani trochę się nie zmienił. I tylko silna armia, a także takie czynniki tożsamości, jak język i Cerkiew Lokalna, są gwarantami jedności narodu, naszej niepodległości i bezpieczeństwa” — przekonany jest pierwszy zastępca przewodniczącego Połtawskiego Zjednoczenia Obwodowego Wszechukraińskiego Towarzystwa „Proświta” Ołeh Pustowhar. Na podstawie materiałów Wikipedii i źródeł internetowych przygotowało centrum prasowe Połtawskiego Zjednoczenia Obwodowego Wszechukraińskiego Towarzystwa „Proświta”

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn