Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

Jak Taras Szewczenko sprawił radość Osypowi Bodianskiemu: 10 miniatur historycznych

Слово Просвіти, №45 за 2018 рік

W listopadzie przypada 210. rocznica urodzin O. M. Bodianskiego (1808—1877) — ukraińskiego i rosyjskiego filologa-slawisty, historyka, folklorysty, pisarza, tłumacza, wydawcy dokumentów z historii Ukrainy, profesora Uniwersytetu Moskiewskiego. Osyp Bodianski poznał Tarasa Szewczenkę w Moskwie w lutym 1844 r., a poeta uważał go za przyjaciela: „przyjacielu mój jedyny”, „przyjacielu mój łaskawy”, „przyjacielu mój dobry”, „mój przyjacielu, Bogu miły”. Nasz stały autor, doktor nauk historycznych Wołodymyr Melnyczenko, wybrał dla opowieści o przyjacielu Szewczenki gatunek miniatury historycznej. Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy im. Tarasa Szewczenki „Nie zapominał o swojej Ukrainie, nie przestawał pracować dla niej” Rozmyślając nad niełatwym moskiewskim losem Ukraińca Bodianskiego, Mychajło Drahomanow pisał: „Jak chcecie, a walczyć z tym, co nas niezauważalnie podkopuje, odciąga was od rodzinnego kraju, wciąga w cudze życie, przerabia, — nie dzień, nie dwa, a lata, dziesiątki lat, — nie jest łatwo. A całkowicie się przerobić — mimo wszystko nie można. A zerwać od razu z tym, co nas przerabia i zacząć samemu budować nowe schronienie dla myśli i serca na rodzimej niwie, z rodzimego materiału, na to u ludzi, mimo wszystko połamanych carskimi porządkami i niewykroczonych choć myślą całkowicie poza kordon carski i cerkiewny, — było dziełem niemożliwym”1. Tak to już jest, ale Bodianski, pozostając praworządnym poddanym imperium, „wyskakiwał” i myślą swoją, i czynem realnym poza granice ówczesnego carskiego i cerkiewnego rozumienia miejsca oraz znaczenia Małorosji w historii i współczesności Imperium Rosyjskiego. Wspominam, jak w dzienniku Bodianskiego napotkałem zapis o jego utarczce z moskiewskim literatem Dmytrem Swierbiejewem. „Nie rozumiem, jak można być w naszych czasach narodowym”, — powiedział tamten. — „A ja z kolei nie rozumiem, jak można nie być narodowym w naszych czasach”, — ripostował Osyp Maksymowycz. O proszę! W połowie XIX wieku moskiewski profesor, Ukrainiec z Warwy Bodianski, czuł się narodowym patriotą, identyfikował się z Ukrainą. Tenże Drahomanow przyznawał, że Bodianski „choć i nie zrywał z państwem rosyjskim, to nie tylko nigdy nie zapominał o swojej Ukrainie, nie przestawał pracować dla niej…” W tym kontekście musimy rozpatrywać, badać i naświetlać życiowe credo redaktora „Czytań w Cesarskim Towarzystwie Historii i Starożytności Rosyjskich przy Uniwersytecie Moskiewskim”, który w liście do Mychajła Maksymowycza w styczniu 1847 r. pisał: „Postanowiłem, za wszelką cenę, opublikować małoruskie kroniki; zebrałem je w wielkiej liczbie i zbieram bezustannie… Za mną nikt nie nadąży, choćby i na ukraińskim koniu. Ja przecież sam jestem kozakiem”. Te słowa można postawić jako epigraf do całej działalności wydawniczej Bodianskiego. Przed nim, a i po nim, nie było więcej w Moskwie naukowca, który sam wydałby tyle źródeł historycznych z pobudek patriotycznych. „Matce mojej rodzonej, mamusi starej, kochanej, drogiej Ukrainie” Już w 1834 roku, czyli w roku ukończenia Uniwersytetu Moskiewskiego, Bodianski zwrócił na siebie uwagę, pisząc recenzję „Małoruskich opowieści, opowiedzianych przez Hryćka Osnowjanenkę”, do której postawił epigrafem znane przysłowie „Własna chata lepsza od cudzych pałaców”, które współbrzmi z ognistymi słowami Szewczenki, napisanymi jedenaście lat później: „We własnej chacie własna i prawda, i siła, i wolność”. W tej publikacji Bodianski z ogromną miłością pisał o Ukrainie i wyraził przekonanie, że język ukraiński oraz bogata poezja ludowa zajmą godne miejsce wśród narodów słowiańskich. Mychajło Hruszewski zaznaczał, że Bodianski „za młodu pisał ukraińskie wiersze i w r. 1835 wydał zbiór ukraińskich wierszowanych bajek „Nańskie ukraińskie bajki zaporoskiego Iśka Materynki”2, dedykując tę książkę „Matce mojej rodzonej, mamusi starej, kochanej, drogiej Ukrainie”. Pantełejmon Kulisz u schyłku lat w „Dopiskach” do poematu „Kulisz w piekle” z wdzięcznością wspominał: „Do nas, gimnazjalnej dziatwy w Nowogrodzie Siewierskim, nie dotarł wtedy jeszcze ani Hułak-Artemowski, ani Kwitka-Osnowjanenko. Cieszyliśmy się tylko przerobioną „Eneidą” Kotlarewskiego. Dlatego bajki Iśka Materynki były dla nas pierwszym stopniem naszego ludowego samopoznania i samokwiatu staroruskiego. Ja do dziś znam na pamięć nie tylko same bajki przyłuckiego ziomka Iśka (Józefa), ale i przedmowę do bajek…” Zgodnie z Kuliszem pisał Iwan Franko, który do tego wyraził głęboką myśl o przyczynie odejścia Bodianskiego od moskiewskiego kółka filozoficznego Mykoły Stankiewicza: „Jako student należał do kółka Stankiewicza... Prawda, kiedy bardziej radykalni hegliści wyodrębnili się (Granowski, Hercen i in.), Bodianski nie przystał do nich... odciągnięty od heglowskich abstrakcji bardziej realną treścią swoich prac naukowych, a może i swoim gorącym ukraińskim patriotyzmem, który przejawia się u niego w tamtym czasie”3. W 1837 r. Bodianski obronił pracę magisterską „O narodnoj poezii sławianskich plemion”, w której między innymi pisał, że podstawową treść poezji ludowej Ukraińców określa dramatyzm, „ogniste życie, niespodziewanie przerwane w całym biegu do ziemi obiecanej”. Ważne jest, aby zaznaczyć, że w swoich pracach Bodianski, w odróżnieniu od innych uczonych, uważał język ukraiński nie za narzecze, lecz za pełnoprawny język. Używał terminu „język małoruski”, a obok tego, choć nie tak często, – „język ukraiński”. Szczególną rolę poezji ludowej Bodianski widział w rozwoju literatury narodowej i tworzeniu języka literackiego. Zdaniem uczonego, pieśniowość ludu tworzy „najprawdziwszy obraz jego życia, jego losu w danej epoce jego bytu”. Bodianski podkreślał, że „pieśń – to dziennik Ukraińca”, jego dusza. Właśnie w związku z pracą magisterską młodego uczonego z Ukrainy Mychajło Hruszewski w grudniu 1912 r. wspomniał nawet o nim jako o poprzedniku i współpracowniku Tarasa Szewczenki, cytując Bodianskiego: „Pieśni ukraińskie są o tyle wyższe od pieśni innych Słowian, o ile dramat jest wyższy od wszystkich innych rodzajów poezji, ponieważ łączy w sobie je wszystkie i stanowi ostateczny cel, ostateczny, pełny i harmonijny rozwój wszelkiej poezji. Oprócz tego są one wyższe od innych także swoją muzyką, melodią, głosami, językiem, w wysokim stopniu poetyckim i muzykalnym, wersyfikacją itd.”. A Szewczenko, wznosząc na wyżyny twórczości poetyckiej ludowy żywioł ukraiński, w niezapomnianych młodzieńczych wierszach swoich (1839) wielbił ukraińską pieśń jako bezcenną ozdobę i sławę, „sławę Ukrainy” – „bez złota, bez kamienia, bez chytrej mowy, a głośną i prawdziwą, jak Pana słowo”4. Nietrudno się przekonać, że według Hruszewskiego obaj – Bodianski i Szewczenko – w tym samym czasie historycznym wykonywali wspólnie niezwykle ważną dla Ukrainy sprawę. Wszakże sam Bodianski uważał za „przewodnika” ukraińskości wyłącznie Szewczenkę. W 1843 r., tłumacząc pracę Pavla-Jozefa Šafárika „Słowiański etnograf”, młody profesor własnoręcznie dopisał do znanych pisarzy ukraińskich także Tarasa Szewczenkę. Bodianski miał do tego prawo, ponieważ jeszcze w październiku 1842 r. po raz pierwszy poinformował Šafárika o twórczości ukraińskiego Kobziarza. W latach 1844–1845 Bodianski wysłał Šafárikowi, czeskiemu poecie Václavowi Hance oraz Muzeum Praskiemu utwory Szewczenki „Tryzna”, „Hamalija” oraz zbiór „Czyhyrynśkyj Kobzar i Hajdamaky”, który był przedrukiem (z nieznacznymi zmianami) „Kobzarza” z 1840 r., wraz z którym broszurowano niesprzedane egzemplarze „Hajdamaków” z 1841 r. „Szewczenko i piórem i paletą jednakowo włada” Taras Hryhorowycz jeszcze na początku lat 40. XIX w. pragnął poznać Osypa Maksymowycza. Świadczy o tym list Andrija Kozaczkowskiego do Bodianskiego w kwietniu 1843 r.: „Może czytałeś „Kobzarza” i „Hajdamaków” Szewczenki. Dobry chłopak, szczera dusza. Bardzo chciał poznać się z tobą, kiedy przyjeżdżałeś do Petersburga, ale pewnie się nie udało…”. Spotkanie z Osypem Bodianskim, który nie tylko dobrze znał utwory poety, ale i popularyzował je wśród innych narodów słowiańskich, było ważne dla Szewczenki i odbyło się podczas pierwszej wizyty poety w Moskwie w lutym 1844 r. Oczywiste jest, że wtedy Bodianski był poinformowany o przyjeździe Szewczenki i przygotowywał się do niego. Przekonującym świadectwem tego stała się znaleziona przeze mnie nieznana wcześniej publikacja w gazecie „Prybavlenija k №19-mu Moskovskich vedomostej” z 12 lutego 1844 r., w której mowa była o wyjściu w świat wspomnianej już książki Szewczenki „Czyhyrynśkyj Kobzar i Hajdamaky”. Bodianski dał szeroką i dokładną charakterystykę Szewczenki, który nie tylko pisze „piękne, melodyjne wiersze”, ale jest też utalentowanym malarzem. Innym razem w liście do Szewczenki w lipcu 1844 r. Bodianski pisał, że on „i piórem i paletą jednakowo włada”. Lapidarne oceny Bodianskiego dotyczące dum i utworów Szewczenki „Topola” i „Kateryna”, które w Moskwie po raz pierwszy stały się ogólnodostępne, są przepełnione miłością i zrozumieniem. Odsłaniając treść „Czyhyrynśkiego Kobzarza” oraz poematu „Hajdamaky”, profesor przygotował osobne wyjaśnienia dla nieobeznanego rosyjskiego czytelnika. W ten sposób Bodianski umiejętnie i ze znawstwem przedstawił moskwianom twórczość Szewczenki, a trzydziestoletni ukraiński Kobziarz stanął przed wykształconą moskiewską publicznością w całym pięknie rozkwitłego talentu, w aureoli poety narodowego i myśliciela5. Bez wątpienia artykuł profesora Uniwersytetu Moskiewskiego stał się dobrą przesłanką znajomości Szewczenki z Bodianskim i ważną rękojmią ich dalszej wieloletniej przyjaźni. Według trafnych słów akademika Iwana Dziuby, „szczególnie wiele znaczyły dla Szewczenki kontakty z Osypem Bodianskim, który nie tylko mógł zapewnić go w niezbędną literaturę, ale i sprzyjał – będąc swoistym mostem między ukraińskimi i rosyjskimi badaczami oraz sympatykami słowiańszczyzny a ideologami zagranicznej słowiańszczyzny – pośrednim związkom Szewczenki z tą zagraniczną słowiańszczyzną”6. „Dla historii proszę o waszą pomoc…” Rzeczywiście, znajomość z Bodianskim miała dla Szewczenki życiodajne znaczenie, wzbogacała jego postrzeganie historii Ukrainy, dała możliwość zanurzenia się w najnowszych publikacjach z problematyki historycznej. Jeszcze w 1844 r. poeta i malarz zwracał się do uczonego: „...Rysuję teraz Ukrainę – i dla historii proszę o waszą pomoc...”. Chodziło wtedy jedynie o przygotowanie zaplanowanej przez Szewczenkę serii akwafort „Żywopisnaja Ukraina”, lecz w istocie poeta powiedział o samej istocie jego całkowitego zainteresowania naukowym zabezpieczeniem wszystkich projektów twórczych w ogóle w dziedzinie problematyki historycznej. Trudno byłoby szukać bardziej erudycyjnego i doświadczonego uczonego-ukrainoznawcy z encyklopedycznym światopoglądem niż Osyp Bodianski. Ołeksandr Konyski uważał, że wiersz „Czyhryne, Czyhryne…” Szewczenko napisał w Moskwie (19 lutego 1844 r.) wyłącznie „pod wpływem jakiejś rozmowy historycznej” z Bodianskim. Oczywiste jest, że czynników pobudzających, zwłaszcza duchowych, dla narodzin genialnego wiersza, który otwiera zbiór „Try lita” i cykl poezji antymoskiewskich, było znacznie więcej. Wszakże historyk Bodianski, choć pośrednio, jest jednak znacząco współwinny jego napisania7. Dlatego nieprzypadkowo mądry Iwan Franko już dziesięć lat po śmierci Bodianskiego wiązał z nim ważne zmiany w poetyckim i naukowym światopoglądzie Szewczenki. W liście do rosyjskiego historyka literatury Ołeksandra Pypina z 23 stycznia 1888 r. pisał: „Skąd wzięła się poezja polityczna Szewczenki? Jakie bodźce popchnęły Szewczenkę na tę drogę, jakie wpływy pomogły wyrobić się jego myśli?.. Jakie stanowisko zajmowali tam Bodianski, N. Markewycz...”. W liście do Mychajła Drahomanowa z 22 lutego 1888 r. Iwan Franko znów pytał: „Czy znane są jakieś szczegóły o znajomości Szewczenki z… Bodianskim?”. „Patriotyczny wyczyn wydawcy” Przebywając na zesłaniu w Twierdzy Orskiej, Szewczenko prosił 24 października 1847 r. Warwarę Riepniną o przysłanie, „jeśli można, „Cztienija Moskowskogo archeołogiczeskogo obszczestwa”, wydawanego przez Bodianskiego”. Taras Hryhorowycz niedokładnie podał nazwę wydawnictwa, ale z pewnością wiedział, że kieruje nim właśnie Bodianski. Sądząc po wszystkim, pierwsza informacja o wyjściu w

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn