Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 2strona oryginału ↗

Teoria komunikacji masowej Herberta Marshalla McLuhana: Projekcja na współczesne tendencje rozwoju społecznego

Слово Просвіти, №45 за 2018 рік

Iwan CHYŻ, Kijów. Przekształcający wpływ procesu informacyjnego jako warunku ruchu życia dotyczy zarówno sfery społeczno-ekonomicznej, jak i politycznej, jest absolutnie niezbędnym warunkiem ewolucji jednostek, socjum, społeczeństwa i państwa. Bez informacji nie ma postępu, bez informacji nie ma rozwoju, informacja jest synonimem życia. Znaczne rozpowszechnienie w ostatnich dziesięcioleciach zyskała popularna koncepcja filozoficzna — teoria komunikacji masowej, powołana do wyjaśnienia najnowszych procesów informacyjnych w społeczeństwie. W istocie komunikacja masowa to właściwie proces rozpowszechniania informacji za pomocą środków technicznych (prasa, radio, telewizja, kinematografia) na licznie wielkie, rozproszone audytoria. Teoria komunikacji masowej jako problem naukowy powstała w XX wieku, została zrodzona przez burzliwy rozwój elektronicznych środków masowego przekazu i bazowała głównie na pracach teoretycznych kanadyjskiego filozofa i publicysty Herberta Marshalla McLuhana (1911—1980), który pracował jako profesor filozofii na Uniwersytecie w Toronto. Sławnym uczyniła go książka „Zrozumieć media: przedłużenia człowieka” (1964), która od razu stała się bestsellerem. (W rosyjskim tłumaczeniu książka wyszła w 2003 roku pod tytułem „Ponimanie Media: Wniesznije rasszyrienija czełowieka”. Przeł. z ang. W. Nikołajewa; wstęp M. Wawiłowa. — M.; Żukowskij: KANON-press-C”, „Kuczkowo pole”, 2003. — 464 s. (Dodatek do serii „Publikacje Centrum Fundamentałnoj Sociologii”. — I. Ch.). Samego autora w recenzjach jego książki nazywano „prorokiem ery elektronicznej”, „wielkim myślicielem”. Jego imię na Zachodzie nagle stanęło w jednym rzędzie z imionami M. Kopernika, Ch. Darwina, Z. Freuda, których koncepcje dokonały prawdziwego przełomu naukowego w różnych dziedzinach wiedzy. Teoria komunikacji masowej H. M. McLuhana obejmuje analizę: typów rozpowszechniania informacji jako sił napędowych historii; procesów „technologicznego rozszerzenia świadomości” za pośrednictwem audiowizualnych mass mediów; telewizji jako odkrywcy nowej ery komunikacji systemów. H. M. McLuhan był pierwszym, który: — zwrócił uwagę na to, że sposób przekazu informacji nie jest czysto technicznym zabiegiem, a określa treść relacji komunikacyjnych epoki. Jego powiedzenie: „The Medium is the Message”, czyli: „Przekaz jest komunikatem” — stało się aforyzmem najnowszej ery informacyjnej; — udowodnił, że za pomocą potężnej techniki tworzy się maksymalnie szerokie pole (tożsame z całą ludzkością) funkcjonowania informacji ustnej. Osobowość rozpuszcza się w świadomości masowej. McLuhan argumentowanie twierdzi: „Jeśli historia zaczyna się od wynalezienia pisma, to kończy się wraz z wynalezieniem telewizji”; — nazwał nasz czas „epoką włączonej świadomości”. Człowiek cały czas przebywa w polu ekspansywnego nacisku na niego środków masowego przekazu. To ułatwia zainteresowanym siłom politycznym proces manipulacji świadomością społeczną. (Na ile sprawiedliwe i przenikliwe okazały się w tej części przewidywania McLuhana widzimy dzisiaj, na przykład w ukraińskich realiach społeczno-politycznych. Obdarzeni przez naród jako nosiciela suwerenności i jedyne źródło władzy (art. 5 Konstytucji Ukrainy) pełnomocnictwami do sprawowania władzy w interesie i na korzyść obywateli, „słudzy narodu” w rzeczywistości cały czas ujawniają pozorną, wirtualną istotę, w żaden sposób nie zapewniając elementarnych potrzeb obywateli. Faktycznie są to fejkowi „słudzy” i takież same ich działania, kiedy oczywiście nie chodzi o własny majątek, własne wzbogacenie i własny dobrobyt. Zatem mówimy tutaj o rzeczywistości, która zamienia się „w nic”, nosi na sobie piętno wirtualności. Jednocześnie telewizyjni, rzeczywiście wirtualni „słudzy narodu” migrują z ekranów do realnej polityki, mając szansę uzyskać reprezentację parlamentarną, a nawet objąć stanowisko prezydenta. Czyli wirtualność staje się rzeczywistością dzięki środkom masowego przekazu); — nazwał tworzeniem przez elektroniczne środki masowego przekazu „archetypów świadomości” w wyniku manipulacyjnej propagandy oraz narzucania wspólnocie ludzkiej określonych stereotypów ideologicznych, klisz, szablonów postrzegania rzeczywistości i reakcji na wydarzenia; — oznaczył jako erę „komunizmu informacyjnego” (od łac. „communis” — „wspólny”) konsolidację ludzkości w jedną wspólnotę. Rewolucja naukowo-techniczna zintensyfikowała przyrost wiedzy, informacja rozpowszechnia się praktycznie natychmiastowo i problemem nie jest już jej otrzymanie, a jej analiza i uogólnienie. Ciekawe, chociaż sporne, są poglądy H. M. McLuhana na to, że siłami napędowymi i określającymi w historii ludzkości są różnego rodzaju i typu środki komunikacji masowej. Nie walka klasowa, jak twierdzi teoria marksizmu, nie masy ludowe, nie konflikt sił wytwórczych i stosunków produkcji, a sposoby funkcjonowania informacji w społeczeństwie określają charakter i istotę tej czy innej epoki; — scharakteryzował tendencje rozwoju i ciągłego doskonalenia systemów komunikacyjnych erą „technologicznego rozszerzenia świadomości”. Jego argumentacja: wynalazki techniczne powstają z praktycznej potrzeby człowieka wzmocnienia któregoś ze swoich organów, jednocześnie prowadzą one do jego atrofii z bezczynności i powodują stopniowe obumieranie, swoistą „amputację” ludzkiego organu. Analogicznie wpływają na człowieka także najnowsze środki masowego przekazu, z tą tylko różnicą, że wpływ eterycznych sposobów rozpowszechniania informacji ma charakter kompleksowy, syntetyczny. A konsekwencje tego są kolosalne, ponieważ współczesne środki masowego przekazu nie wzmacniają poszczególnych organów, w rzeczywistości rozszerzają one ludzkie uczucia i myśli, świadomość w ogóle. Na człowieka naciska tak kolosalny masyw zewnętrznej, często sprzecznej lub wręcz radykalnie przeciwnej w treści informacji, której nie jest on w stanie uporządkować, a jego percepcja, psychika, rozum okazują się rozchwiane. Agresywny potok narastającej informacji prowadzi do utraty przez człowieka zdolności do selektywności, do oporu wobec informacyjnej nawały, człowiek rozpuszcza się w świecie absurdu. Ostatecznie gubi się on w pajęczynie kanałów informacyjnych, a nowa informacja jedynie komplikuje i tak już skomplikowany otaczający świat. Słuszność takiego twierdzenia McLuhana trudno podważyć, ponieważ współczesna ukraińska telewizja jest bezpośrednią ilustracją jego teorii. Kanały, być może z niewielkim wyjątkiem, w wiernopoddańczej służbie oligarchii dobijają świadomość Ukraińców politycznymi talk-show, których ogólna rubryka treści mieści się w brutalnie cynicznej tezie: „Sam jesteś głupi!”, a wydania informacyjne w pogoni za sensacjami całkowicie podpadają pod określenie „Wiadomości nadzwyczajne”, zbierając w jedno wszystko to, co najstraszniejsze, co zdarza się nie tylko na Ukrainie, ale i na całym świecie. To kształtuje trwałą logoneurozę, straszne zmęczenie życiem, demotywuje społeczeństwo, zagania człowieka w stan nieprzemijającego niepokoju i depresji. Oczywiście, Ukraina nie jest wyjątkiem w tym ogólnoświatowym problemie. McLuhan ma rację, twierdząc, że paraliżując świadomość, telewizja prowadzi do ogólnej duchowej nieprzytomności. Chyba że warto dodać, zważywszy na nowy, technologicznie jeszcze bardziej doskonały system wpływu na świadomość z dominacją Internetu i konwergentnych środków masowego przekazu, że zdepersonalizowanym społeczeństwem łatwo zarządzać za pomocą manipulacyjnej propagandy. Szczególnie silnie na manipulacyjny wpływ podatne są dzieci i osoby mało piśmienne. McLuhan powołał się na badania amerykańskiego Narodowego Instytutu Zdrowia Psychicznego, który przeprowadził badania wpływu telewizji na widzów i wykrył następujące główne oznaki tego wpływu: 1) okrucieństwo i przemoc na ekranach telewizyjnych prowokuje agresywne przejawy tych cech w zachowaniu dzieci i młodzieży; 2) paraliżujący wpływ wywiera na widzów reklama, która poprzez zewnętrzną atrakcyjność i barwność, a także poprzez wielokrotne powtarzanie, wbija się w pamięć, wypiera wcześniejsze, odniesione w czasie wrażenia i jest postrzegana jako wzorzec treściowej i formalnej doskonałości; 3) u dzieci, które dużo czasu spędzają przed ekranem telewizora (a teraz jeszcze w Internecie, — I. Cz.) atrofiują zdolności umysłowe, przyzwyczajają się one do stylu życia biernych obserwatorów, mało czytają, nie potrafią analizować i przedstawiać tego, co zobaczyły i przeczytały, ani ustnie, ani pisemnie, mają słabą pamięć, słabo rozwinięte umiejętności mowy ustnej. Od zdepersonalizowania ratują się ci, którzy wyrobili sobie odporność przed ogólnym wciąganiem w telewizyjne widowisko. Ale coraz mniej ludzi znajduje w sobie siłę, by pozostać osobowościami, rozpuszczają się bez śladu w zbiorowej świadomości. Realne konsekwencje badań naukowców potwierdziły zasadność niepokoju H. M. McLuhana o tę sytuację w społeczeństwie, która powstała od wprowadzenia elektronicznych środków masowego przekazu. I wreszcie, jeszcze jedno ciekawe zjawisko wykrył wybitny kanadyjski uczony: — ludzkość znajduje się o krok od przekształcenia w „wioskę globalną”; Wniosek o ruchu ziemskiego społeczeństwa ku „wiosce światowej lub globalnej” McLuhan uzasadnia następującymi obserwacjami: 1) odzyskuje swoje panowanie typ komunikacji ustnej, wzmocniony jednak najnowszymi osiągnięciami technicznymi; 2) wideo-dziennikarstwo powoduje natychmiastowe i nieograniczone rozpowszechnianie wszystkich wiadomości; 3) dzięki warstwie wideo najsłynniejsi politycy, aktorzy, pisarze stają się znani na całym świecie; wszyscy znają wszystkich, jak na wsi; 4) tworzy się światowa kultura masowa, dostępna dla milionów i obliczona na ich poziom percepcji; 5) społeczeństwo nabiera charakteru bezosobowości, brak w nim społecznie aktywnych podmiotów; 6) miasto jako centrum tworzenia cywilizacji i kultury nie kurczy się, ale nabiera wyraźnych cech wsi. Teoria H. M. McLuhana, oczywiście, nie jest bezbłędna. Wymaga ona krytycznego przemyślenia oraz współczesnej interpretacji. Jednakże niezaprzeczalna jest jej humanistyczna istota, dążenie do ostrzeżenia ludzkości przed samoutratą, która zaczyna się od utraty tego, co ludzkie w człowieku przy nadmiernej tele-, a teraz jeszcze internetowej zależności ze szkodą dla żywego kontaktu, komunikacji językowej oraz tradycyjnego korzystania z książki, słowa drukowanego, które zwracają człowieka do jego praźródła z duszą, w której zamieszkał Bóg.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn