Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
← Archiwum «Slovo Prosvity»

Слово Просвіти, №45 за 2020 рік

16 s. · 32 wpisów · PDF w Wikimedia Commons ↗ · CC BY 4.0

Tłumaczenie maszynowe z ukraińskiego. Cytaty, nazwiska i liczby sprawdzaj ze stroną oryginału.

Tekst wyodrębniono z PDF i automatycznie podzielono na materiały. Granice części materiałów nie zostały sprawdzone redakcyjnie: jeden wpis może zawierać kilka materiałów, tylko część jednego lub blok serwisowy (np. ogłoszenie o prenumeracie). Źródłem pierwotnym jest strona gazety w PDF.

Strona · s. 1strona oryginału ↗

OGÓLNOUKRAIŃSKI TYGODNIK KULTUROLOGICZNY 45 (1097), 5—11 listopada 2020 Zatem dwudziesty pierwszy! KOSTIANTYN SUSZKO

Dzieci przy szkole Petra Jacyka w Werchnim Synowydnym w rejonie skolskim obwodu lwowskiego. Otwarcie Drugiego konkursu języka ukraińskiego, który już stał się Przewodnicząca Związku Ukrainek Australii Lubomyra Kwasnycia-Key na otwarciu 20. Międzynarodowego konkursu języka ukraińskiego imienia Petra Jacyka na scenie Sali Kolumnowej Kijowskiej Miejskiej Administracji Państwowej z młodą zwyciężczynią konkursu z Kijowa Melanią Sibiliewą. Ani razu nie złamaliśmy tej tradycji: Międzynarodowy konkurs języka ukraińskiego imienia Petra Jacyka rozpoczyna się 9 listopada, w Dniu języka i pisma ukraińskiego. Dotychczas za każdym razem ten popularny językowy maraton oficjalnie brał początek w innym centrum obwodowym, skąd wzywająco rozbrzmiewało: „Konkurs rozpoczęto!” Ten sygnał potężnie rozbrzmiewał z Czerkas, Łucka, Zaporoża, Sum, Równego, Mikołajowa, Symferopola… To tylko niektóre z tego rejestru miasta, skąd, dzięki dobremu przygotowaniu tamtejszych edukatorów i ukraińskiej społeczności, ten sygnał wybrzmiał na całą Ukrainę najwyraźniej. Według osobnego scenariusza konkurs imienia Jacyka odbywa się w ukraińskiej diasporze, gdzie są swoje „szczyty i doliny”. Któregoś roku na scenie stołecznego teatru imienia Iwana Franki, gdzie zgodnie z nienaruszalną tradycją odbywają się zamknięcia językowego maratonu, obok ukraińskiej flagi było trzy dziesiątki flag tych państw, gdzie również odbył się konkurs imienia Petra Jacyka. To Azerbejdżan i Białoruś, Gruzja i Kazachstan, kraje bałtyckie i Mołdawia, Rosja i Armenia, Polska i Grecja, Kanada i Australia, USA i Słowacja… — i to jeszcze nie cały szereg. Ważne, że nawet w czasie wojny, w zeszłym roku, językowy konkurs imienia Petra Jacyka z powodzeniem odbył się w Baszkortostanie, który wchodzi w skład Federacji Rosyjskiej. I tego faktu nie można niedoceniać, bo przecież wiadomo, jak obecnie w Rosji traktuje się wszystko, co ukraińskie, a zwłaszcza – język ukraiński. Dwudziesty konkurs po raz pierwszy rozpoczynaliśmy w Kijowie. Sztafetę językowego maratonu otrzymał on od Sum, gdzie otwarcie jego było szczególnie wyraziste. Media jednogłośnie podkreślały: temu, kto będzie dawał start językowemu maratonowi po Sumach, będzie trudno przewyższyć poziom, który zapewniło kierownictwo obwodowego departamentu edukacji, któremu przewodzi Wiktoria Hrobowa, oraz edukatorzy Ziemi Sumskiej. I rzeczywiście: departament edukacji stołecznej administracji miejskiej nie dołożył szczególnych starań do przygotowania otwarcia konkursu imienia Jacyka, zapewniając do tego tylko Salę Kolumnową Kijowskiej Miejskiej Administracji Państwowej i nie dbając o to, aby uczestnikami świątecznego wydarzenia stało się jak najwięcej stołecznych uczniów i studentów. Zrobiła to dyrekcja wykonawcza Ligi Ukraińskich Mecenasów, korzystając z wypracowanych na przestrzeni dwóch dziesięcioleci kontaktów z edukatorami miasta i aktywną kampanią reklamową. Dobrze, że ukraińskie media stale trzymają konkurs w polu widzenia i szeroko o nim informują. Od czasu jego początku w różnych mediach pojawiły się już setki publikacji. Szeroko przedstawiona informacja o tym patriotycznym językowym projekcie jest także w internecie (w szczególności na Facebooku jest strona konkursu). Ważne jest też to, że konkurs utwierdzał swoje dobre imię na przestrzeni dwóch dziesięcioleci. I o nim już dobrze wiedzą we wszystkich zakątkach Ukrainy. Pandemia koronawirusa skomplikowała scenariusz uroczystego zakończenia konkursu. Z reguły odbywało się to przy pełnej sali w teatrze imienia Iwana Franki, gdzie wszyscy zwycięzcy i laureaci etapu krajowego turnieju otrzymywali należne im nagrody. Poważne nagrody pieniężne za każdym razem czekały też na tych nauczycieli, których uczniowie zostali zwycięzcami. Organizatorzy konkursu zmuszeni byli przeprowadzić ceremonię zamknięcia w skróconym wariancie. W Pałacach Metropolitalnych świętej Zofii Kijowskiej wręczono należne nagrody kilku zwycięzcom ze stolicy. A dalej dyrekcja wykonawcza Ligi wraz z pracownikami Instytutu Modernizacji Treści Edukacji przelewały na karty bankowe laureatów i zwycięzców lub ich rodziców należne im nagrody. Ta żmudna praca trwała przez cały tydzień. I oto wszystkie wyróżnione nagrodami osoby powiadomiły dyrekcję wykonawczą Ligi: „Środki otrzymano!” Czternastu zwycięzców konkursu imienia P. Jacyka, jak to trwa już piętnaście lat, przedstawiono do stypendiów Prezydenckich, które będą otrzymywać przez cały rok. Organizatorzy konkursu – Liga Ukraińskich Mecenasów oraz Ministerstwo Edukacji i Nauki Ukrainy — postanowili: 21. konkurs oficjalnie otworzyć o godzinie 14 w stołecznym liceum wojskowym imienia Iwana Bohuna, gdzie są odpowiednie lokalizacje po to, aby uniknąć dużego skupiska ludzi w zamkniętym pomieszczeniu. W otwarciu konkursu wezmą udział przedstawiciele Ministerstwa Edukacji, Ligi Ukraińskich Mecenasów, kierownictwo Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” oraz przedstawiciele patriotycznej społeczności stolicy. Zatem do zobaczenia 9 listopada o 14 na otwarciu dwudziestego pierwszego patriotycznego językowego maratonu! Biuro prasowe Ligi Ukraińskich Mecenasów OŁEKSANDR JAKOWCZUK RADU POKLITARU

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 1strona oryginału ↗

Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału

Apel

do naszych czytelników, prenumeratorów, członków Proświty. Przyjaciele! Tygodnik „Słowo Proświty” — jedna z niewielu istniejących obecnie wysp niezależnego ukraińskiego słowa w morzu informacyjnym — przy pewnym „wsparciu” naszych władz znalazł się na granicy zakończenia swojego istnienia. I tylko my sami — ci, którzy kochają, szanują i cenią ukraińskie prawdziwe i obiektywne słowo, możemy pomóc tygodnikowi. Każde wsparcie finansowe wydawnictwa to znaczący wkład w ukraińską sprawę. Podajemy zatem Państwu nasze dane bankowe: AT „Alfa-Bank”, r/r UA 30 300346 0000026002016994001; odbiorca: Organizacja Społeczna „Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki; kod EDRPOU/INN: 00031756. Tytuł płatności wypełnia płatnik tak, aby podać pełną informację o płatności. W minionym tygodniu na naszą prośbę o pomoc dla gazety „Słowo Proświty” odpowiedzieli: 1. Stupak Anton Hryhorowycz — 400 hrywien. 2. Mjalnycia L. W. — 1000 hrywien. 3. Szokina Wiktorija Ihoriwna — 700 hrywien.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 2strona oryginału ↗

Obrońmy ukraińskie wartości narodowe!

Wasyl ŁYZANCZUK, zasłużony profesor Lwowskiego Uniwersytetu Narodowego im. Iwana Franki, laureat nagrody im. Wiaczesława Czornowoła w dziedzinie dziennikarstwa i publicystyki Dwadzieścia lat temu zasłużony profesor Lwowskiego Uniwersytetu Narodowego im. Iwana Franki Wołodymyr Zdorowieha, który w październiku 2020 roku skończyłby 90 lat, słusznie podkreślał: „Ktoś chciałby, żeby Ukraina była bez Ukraińców, bez narodowego języka, bez narodowej kultury, czyli takim sobie chochlackim duplikatem Rosji, tylko z pewnym kolorytem folklorystycznym”. Aktualność tych słów wzrosła w obecnych warunkach nasilającej się potężnej agresji informacyjno-psychologicznej przeciwko Państwu Ukraińskiemu i wartościom narodowym. Kremlowscy ideolodzy umiejętnie wykorzystują historię długotrwałego pobytu Ukrainy w kolonialnym łonie Imperium Rosyjskiego – carskiego i sowieckiego. Pomagają moskiewskim manipulatorom warzyć antyukraiński trujący wywar pracownicy telewizji „NASH”, „ZIK”, „112”, „NewsOne”, „Inter”, „Ukraina”, „Ukraina-24”, „1+1”, które swobodnie funkcjonują na Ukrainie. Jasne jest, że dezinformację rozpowszechniają oni nie według zasad, a przeciwstawiać się im trzeba zgodnie z zasadami ustanowionymi przez demokrację. Na tym często spekulują Bondarenko, Bużański, Herman, Dobkin, Dubinski, Jegorowa, Korolewska, Łazariew, Łukasz, Miedwiedczuk, Murajew, Nowiński, Rabinowicz, Czerwonenko, Szufricz i inni, gdy antyukraińską dezinformację traktują jako wolność słowa, a ograniczanie rozpowszechniania nieprawdziwych wiadomości i podżegania nazywają straszliwą cenzurą. Nie powstrzymuje wrogiej antyukraińskiej propagandy Narodowa Rada Ukrainy ds. Telewizji i Radiofonii. Zapewne nie rozumieją, albo nie chcą zrozumieć, prezydent W. Zełenski, przewodniczący Rady Najwyższej D. Razumkow i ich doradcy-pomocnicy typu Jermaka, że informacyjno-humanitarna przestrzeń Ukrainy musi być narodowa. Dość interesującą, symptomatyczną myśl wyraziła amerykańska konsultantka ds. polityki i bezpieczeństwa, specjalistka w zakresie przeciwdziałania rosyjskiej propagandzie Molly McCue: „Nie wzięłabym na siebie odpowiedzialności za udzielanie rad, wokół czego Ukraińcy powinni budować swoją tożsamość. Jedno: nie warto budować swojej tożsamości na Rosji. Nie ma znaczenia, czy jesteś za Rosją, czy przeciw Rosji. Ukraińska tożsamość musi być ukraińską tożsamością”. Tymczasem ukraińscy patrioci już siódmy rok walczą z „najohydniejszym terrorystą współczesności Putinem” (A. Nieczytajło), a jego nikczemne przydupasy wzięły się za jego ratowanie – proponowali wręczyć mu „Pokojową nagrodę Nobla”. 6 października 2020 r. lider „Platformy Opozycyjnej – Za Życie”, deputowany narodowy Wiktor Miedwiedczuk po raz kolejny spotkał się w Moskwie z prezydentem Federacji Rosyjskiej. Telewizja „ZIK” dziesiątki razy pokazywała, jak „dobroczyńca” Putin podczas rozmowy z „dobrodziejem” W. Miedwiedczukiem obiecywał pomóc „braterskiemu” narodowi ukraińskiemu „rosyjską szczepionką przeciw COVID-19”. Miedwiedczuk pochlebnie powiedział, że on wraz ze swoją rodziną na Krymie już wypróbował tę szczepionkę. Putin z cyniczym uśmiechem obiecał sprzedać szczepionkę „bratniemu” narodowi, byle tylko władze Ukrainy o to poprosiły. 16 października telewizja „ZIK”, zatruwając świadomość telewidzów, transmitowała konferencję prasową prowadzoną przez ohydnego Wiaczesława Pichowszka, która była przesycona drapieżnymi manipulacjami Miedwiedczuka dotyczącymi przeszłości i współczesnego stosunku Moskwy do Ukrainy. Nie wspomniał on ani słowem o 14 tysiącach zabitych, tysiącach okaleczonych, zmasakrowanych obywatelach ukraińskich, o spalonych i zniszczonych przez rosyjskich najeźdźców wsiach, przedsiębiorstwach, zalanych kopalniach. Zamiast tego Miedwiedczuk cynicznie wychwalał tysiącletnią „przyjaźń” narodu rosyjskiego i ukraińskiego, w których, rzekomo, jest jedna historia, kultura, język i nikomu nie uda się ich rozerwać, bo Rosja i Ukraina są razem na wieki. Długotrwała antyukraińska polityka kremlowskich „braci” (czytaj – „despotów”) oraz ich poddanych wasali-małorusów doprowadziła do tego, że wśród obywateli Ukrainy jest, niestety, wielu takich, którzy uważają się za wykształconych intelektualistów, zajmują wysokie stanowiska we władzy ustawodawczej, wykonawczej, sądowniczej, a nawet w instytucjach naukowo-pedagogicznych, gorączkowo występują w radiu, popisują się w telewizyjnych talk-show, pracują w środkach masowego przekazu, ale mają bardzo ograniczoną wiedzę o ukraińskich wartościach duchowych, moralnych, społecznych, narodowych, interesach narodowych, celach narodowych, o prawdziwej, a nie sfałszowanej przez wrogów historii Ukrainy. Takich ludzi w judaizmie zalicza się do kategorii „dzieci wykradzionych”. Na Ukrainie „dzieci wykradzione” przez obcą rosyjską władzę jest dość dużo. „Nasz problem polega na tym, że znaczna część etnicznych Ukraińców rozumie, że urodzili się na Ukrainie, ale jednocześnie nie akceptują ukraińskiego języka, kultury, czasem nim gardzą i równocześnie utożsamiają się ze wszystkim, co rosyjskie – podkreśla kandydatka nauk filologicznych, starsza pracownica naukowa Wydziału Szewczenkoznawstwa Instytutu Literatury im. Tarasa Szewczenki Narodowej Akademii Nauk Ukrainy Roksana Charczuk. – I jeśli w XIX wieku była to rosyjska tożsamość, wcielona w typ Ukraińca-małorusa, to w XX wieku – ta sama rosyjska tożsamość, ale pod maską tożsamości sowieckiej, owianej aurą sprawiedliwości społecznej i internacjonalizmu, która wytworzyła typ Ukraińca-homosowieticusa”, który obecnie, w XXI wieku, jest główną antyukraińską postacią we wrogiej prorosyjskiej piątej kolumnie. Akademik Narodowej Akademii Pedagogicznych Nauk Ukrainy Heorhij Filipczuk obliczył, że przez ostatnie 25 lat Ukraina straciła ponad 3 mln dzieci. To straty narodowo-duchowe. Tylko w 21% ukraińskich uczelni wyższych studenci zdobywają wykształcenie w języku państwowym. A aż 80% – w języku rosyjskim. Obecne „dzieci wykradzione”, niestety, nie rozumieją, że nie można być jednocześnie wolnym i niewolnikiem. W takiej moralno-psychologicznej sytuacji niezwykle ważne jest, aby wszystkie media argumentowanie, wyważenie i przekonująco docierały do „dzieci wykradzionych” z Prawdą, że „język ukraiński to ten energetyczny wał, który chroni naród przed degeneracją” (Kateryna Motrycz), że to – synonim życia, kod ukraińskiej duszy, który łączy ją z Bogiem. Wysycony moskiewską blekotą blogger Anatolij Szarij pochwalił apel członków swojej partii z Doniecka, Zaporoża i innych obwodów do policji z żądaniem wszczęcia postępowań karnych przeciwko dziennikarzom i kierownictwu lwowskiej telewizji NTA za podżeganie do wrogości międzynarodowej. Prawdziwie czarną złość rosyjskiej telewizji, a także „Partii Szarija”, której komórka jest nawet na Lwowszczyźnie, wywołał polityczny talk-show „Mówi Wielki Lwów”, którego treść jest bezkompromisowa, ukraińskojęzyczna, patriotyczna. Bloger Szarij straszy swoją publiczność, że Galicjanie są „gotowi umierać za język”, bo oni, jak wielokrotnie mówił Szarij, ukraińskojęzyczne „ragulijony, połukrowki”, a więc głupi, prymitywni chłopi, a on – rosyjskojęzyczny elitarysta. Dlatego popiera Putina, który chroni „ruskojazyczne nasielenije” przed nacjonalistami. „Nie ma takiej ludności. Są zrusyfikowani Ukraińcy – kategorycznie, z uzasadnieniem stwierdzał profesor Ołeksandr Ponomariow. – Dlatego trzeba powszechnie – „od Sanu do Donu” – podnosić poziom językowo-narodowej świadomości narodu ukraińskiego. Nosicielami wzorcowego języka ukraińskiego muszą stać się działacze państwowi, urzędnicy wszystkich szczebli oraz ich żony, jeżeli się kontaktują z ludźmi spoza swojego domu, występują przed publicznością bezpośrednio lub w środkach masowego przekazu”. Ołeksandr Ponomariow wielokrotnie w swoich publikacjach podkreślał, że „piątokolumniści” oraz niektóre „nowe twarze”, których świadomość jest imperialno-moskiewska i małorosyjska, spekulują „Europejską Kartą Języków Regionalnych lub Mniejszościowych”, istotnie mieszają akcenty znaczeniowe, w istocie oszukują zrusyfikowanych obywateli, aby popierali „Platformę Opozycyjną – Za Życie”, „Partię Szarija”, „Zwycięstwo Pałczewskiego” i inne prokremlowskie przybudówki. W preambule Karty Językowej jasno napisano, że „ochrona i rozwój języków regionalnych lub mniejszościowych nie mogą szkodzić językom urzędowym (czyli państwowym – W. Ł.) ani potrzebie ich nauki”. To absolutnie nie na szkodę Bułgarów, Greków, Żydów, Polaków, Rosjan, Rumunów, Węgrów i innych mniejszości narodowych, lecz przeciwnie – jest życzliwym krokiem w kierunku wykonania Europejskiej Karty Językowej, gdzie określono „ważność dialogu międzykulturowego i wielojęzyczności”, bo właśnie w różnorodności języków, kultur, obyczajów, tradycji tkwi piękno świata. Aby piękno świata było bardziej atrakcyjne i bogatsze, nie trzeba słuchać sług moskiewskiej ciemności, nie należy niszczyć wspaniałego języka ukraińskiego, który został nam dany przez Boga. Boskim darem jest język każdego narodu – licznego i nieliczniejszego. Prowadzący telewizji „ZIK” Anastasija Dajnod i Rostysław Suchaczow w swoich programach milcząco i słownie wspierają działania różnych prokremlowskich Bużańskich, Dubinskich, Kaczniych, Skoryków, Łazariewów, przyklaskują fałszywej tezie o naturalnej rosyjsko-ukraińskiej dwujęzyczności, uważają zawładnięcie rosyjskim językiem na Ukrainie za nadzwyczaj wielki historyczny, humanitarny dorobek. Zapewne bardzo brakuje im prawdziwej wiedzy historycznej o tym, że za czasów carskiego i sowieckiego imperium rosyjskiego wydano 480 okólników, dekretów, postanowień, uchwał, zarządzeń itd. o zakazie języka i kultury ukraińskiej oraz o wszechstronnym wspieraniu rozwoju języka i kultury rosyjskiej. Nauczycielom rosyjskiej literatury przyznawano nawet o 15% wyższe wynagrodzenie w porównaniu z płacami nauczycieli innych przedmiotów. Antyukraińska ideologia i polityka doprowadziła do totalnego zrusyfikowania milionów Ukraińców. Obecnie zamiast tego, żeby pomóc dzieciom, wnukom, prawnukom zrusyfikowanych rodziców, babć i dziadków, pradziadków i prapradziadków powrócić do etnicznego źródła narodowej godności, domagają się nadania językowi rosyjskiemu na Ukrainie statusu urzędowego=państwowego. To rzekomo uratuje „ruskojazyczne nasielenije” przed prześladowaniami nacjonalistów. Wiele innych marazmatycznych aspektów moskiewskiej manipulacyjnej propagandy Anastasija Dajnod i Rostysław Suchaczow powielają w telewizyjnym eterze, co jest sprzeczne ze standardami dziennikarskiej twórczości, dysonuje z ukraińskim zawodowym patriotyzmem. Przypominam: wolność słowa – to nie wolność antyukraińskiej manipulacyjnej propagandy, dezinformacji w interesie rosyjskich najeźdźców, którzy prowadzą przeciwko Ukrainie, europejskim krajom i światu wojnę hybrydową. Wolność – jedna z najwyższych wartości moralno-duchowych – ma sprzyjać realizacji interesów i celów narodowych, pokonywaniu kryzysu ukraińskiej tożsamości, a nie narzucaniu obcej – rosyjskiej. We wrześniu 2020 r. na telewizji „ZIK” zaczęto emitować talk-show „Wszyscy jesteśmy UKRAIŃCAMI”. Prowadzący Tetiana Tierechowa i Rostysław Suchaczow 24 września z pretensją, na cały głos oświadczyli, że „to ? pierwszy talk-show, który będzie nas łączyć”. Bezsprzecznie, taka misja jest szlachetna, bo obywatele Ukrainy pragną żyć w ukraińskim, życzliwym, humanistycznym społeczeństwie, w którym panują porozumienie, zgoda, pokój, wysoka duchowość, dobrobyt. Jednak obiecujący promień natychmiast zgasł, bo prowadzący (moderatorzy) Suchaczow i Tierechowa od razu uciekli się do oskarżeń, rzekomo nacjonaliści zawłaszczyli hasło „Chwała Ukrainie!” i spekulują nim. Prowadzący nie chcieli choć trochę być uczciwi wobec samych siebie, bo czy można unieważniać ukraińskie wartości narodowe? Hasło „Chwała Ukrainie!”, „Chwała Bohaterom!”, ochrzczone krwią ukraińskich patriotów, jest określającym symbolem ukraińskiego ducha narodowego, podobnie jak Państwowa Flaga Ukrainy, Państwowy Hymn Ukrainy, Państwowy Herb Ukrainy, a także, dodajmy, język ukraiński. I talk-show „Wszyscy jesteśmy UKRAIŃCAMI” powinien sprzyjać odrodzeniu historycznej prawdy, kształtowaniu, utrwalaniu w świadomości widzów szacunku i poważania dla języka i kultury ukraińskiej, ale ponad 90% jego uczestników występowało w języku rosyjskim. Ołeksandr Kaczura, Olena Łukasz, Swietłana Kriukowa, Andrij Derkacz, Mykoła Skoryk, Jewhen Czerwonenko wywyższali język rosyjski nad ukraiński. Na różne sposoby znieważali nośników ukraińskości, a prowadzący program zamiast kierować dyskusję ku ukraińskocentrycznemu nurtowi, tolerowali to, nie motywowali widzów do jednoczenia się na zasadach wartości narodowych, interesów narodowych i celów narodowych. „Białą wroną” wśród zaproszonych uczestników tego talk-show, którzy nihilistycznie odnosili się do języka państwowego i wypowiadali się wyłącznie po rosyjsku, był Wołodymyr Omelian, ponieważ rozmawiał tylko po ukraińsku, broniąc interesów narodowych Ukrainy. W kolejnym talk-show „Wszyscy jesteśmy UKRAIŃCAMI” Olena Bondarenko i Ołeksandr Łazariew przy aprobującym wsparciu prowadzących Tetiany Tierechowej i Rostysława Suchaczowa nieustannie krytykowali ustawę „O zapewnieniu funkcjonowania języka ukraińskiego jako języka państwowego”, szykanowali świadomych narodowo Ukraińców za to, że bronili naturalnego prawa do funkcjonowania języka ukraińskiego we wszystkich komórkach sfery edukacyjnej, naukowej, biznesowej, informacyjnej, politycznej, społecznej itd. w procesie budowy państwa narodowego Ukrainy. Jednocześnie prowadzący i uczestnicy programu z zachwytem aprobowali to, że wszędzie w Rosji panuje język rosyjski, w USA – angielski, w Niemczech – niemiecki, na Węgrzech – węgierski, we Francji – francuski, w Japonii – japoński… Ale żeby wszystkie dzieci i młodzież zdobywały wykształcenie na Ukrainie w języku ukraińskim – to już nie! Cynizm i kłamstwo wypełniały studio. Jednak prowadzący Tetiana Tierechowa i Rostysław Suchaczow nie zwracali na to uwagi. Zapewne „kąpali się” w antyukraińskości. Aby pokonać groźne niebezpieczeństwo dla społeczeństwa ukraińskiego, obronić Państwo przed wrogami zewnętrznymi i wewnętrznymi, skutecznie je budować, we wszystkich sferach życia trzeba pewnie opierać się wyłącznie na ukraińskich wartościach narodowych, które są niezawodnym, trwałym, mocnym, życiodajnym fundamentem harmonizacji i zaspokajania zdrowych potrzeb, interesów wszystkich obywateli Ukrainy. Zatem wszyscy dziennikarze, użytkownicy różnych platform internetowych są powołani do tego, by świadomie, zawodowo, patriotycznie, celowo komunikować, być uczciwymi przewodnikami czytelników, widzów, słuchaczy w przesyconej fejkami przestrzeni informacyjnej, pomagać odbiorcom nie utonąć w łagodnym, zabójczym kłamstwie ukrainofobów, a głęboko rozumieć istotę i cel każdej informacji=wiadomości, każdego wystąpienia polityków, deputowanych, urzędników, działaczy społecznych, każdego wywiadu, talk-show. Celową politykę narodową, humanitarno-informacyjną mają zapewniać wszystkie instytucje państwowe i społeczne. Ważne miejsce w procesie prawdziwej strategicznej komunikacji dotyczącej ukraińskiego budownictwa państwowego narodowego ma zajmować Narodowa Rada Ukrainy ds. Telewizji i Radiofonii.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 3strona oryginału ↗

«Wzywamy Trybunał Konstytucyjny Ukrainy do wykazania się wysoką świadomością obywatelską i postawą państwowotwórczą»

Oświadczenie Sekretariatu Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy Jak wiadomo, Trybunał Konstytucyjny Ukrainy na swoim posiedzeniu 3 listopada planuje rozpatrzyć ustawę „O zapewnieniu funkcjonowania języka ukraińskiego jako państwowego”, przyjętą 25 kwietnia 2019 roku głosami 278 deputowanych ludowych Rady Najwyższej poprzedniej kadencji, która na poziomie ustawodawczym utrwaliła państwowy status języka ukraińskiego. Tego dnia sędziowie Trybunału Konstytucyjnego zamierzają rozpatrzyć wniosek dotyczący konstytucyjności tej ustawy, który wpłynął do TKU 21 czerwca 2019 roku i został podpisany przez 51 deputowanych ludowych — w przeważającej większości przedstawicieli frakcji prorosyjskiego „Bloku Opozycyjnego”, z których większość znajduje się obecnie we frakcji OPZZ, a także przez kilku deputowanych niezrzeszonych. Deputowani, którzy zwrócili się do TKU z wnioskiem konstytucyjnym, wskazali, że ustawa o języku rzekomo nie odpowiada Konstytucji i nie reguluje trybu stosowania języków mniejszości narodowych, a niektóre przepisy ustawowe „faktycznie będą oznaczać dyskryminację rosyjskojęzycznych obywateli”. W maju 2020 roku przewodniczący Rady Najwyższej Dmytro Razumkow oświadczył, że ustawę o języku należy zrewidować. 7 lipca 2020 roku Wielka Izba Trybunału Konstytucyjnego rozpoczęła rozpatrywanie sprawy o konstytucyjność ustawy o języku. Sekretariat Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy jest przekonany, że ustawa „O zapewnieniu funkcjonowania języka ukraińskiego jako państwowego” w pełni odpowiada Konstytucji Ukrainy i nie wymaga rewizji. Sekretariat Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy uważa, że próby rewizji Ustawy o języku to jeden ze składników wrogiego planu demontażu Ukrainy jako niepodległego państwa, przekształcenia jej w kolonię Rosji, prowokowania niepokojów społecznych, zagrożenie świadomego niszczenia wszystkich tych zdobyczy, które Ukraina osiągnęła w ciężkich próbach kosztem tysięcy istnień naszych obrońców w wojnie z Rosją. Nas znowu chcą podzielić na Zachód i Wschód. Chcą nas przekonać, że obowiązujące ustawodawstwo językowe narusza czyjeś prawa i wolności. My obecnie nie mamy problemów z ustawodawstwem językowym. Nie mamy prześladowań mniejszości narodowych ze względu na język. Natomiast mamy ogromną liczbę pilnych problemów w państwie, które należy natychmiast rozwiązywać. A rewizja ustawy językowej w żaden sposób nie należy do takich priorytetowych działań ze strony państwa. Utrwalenie języka ukraińskiego jako państwowego jest jednym z filarów niepodległości, samodzielności i siły Ukrainy, zachowania na arenie światowej swojego indywidualnego narodowego oblicza. Ograniczenie formatu języka ukraińskiego jako państwowego, który przewiduje jego obowiązkową dla wszystkich obywateli znajomość i używanie we wszystkich sferach komunikacji społecznej na całym terytorium państwa, stworzenie przesłanek do ignorowania, nieobowiązkowości języka ukraińskiego, powrót do zalegalizowanej nowej rusyfikacji w edukacji, wychowaniu, przestrzeni medialnej, administracji państwowej — oznacza prostą drogę do zniszczenia niepodległości państwowej Ukrainy. Pisarze Ukrainy nalegają na to, że aktywni propagatorzy różnego rodzaju separatyzmu lub ci, którzy złośliwie negują ukraińską państwowość czy szydzą z języka ukraińskiego, powinni ponosić odpowiedzialność karną. Pisarze Ukrainy ostrzegają, że w dzisiejszej skomplikowanej sytuacji politycznej i społeczno-ekonomicznej flirtowanie władzy z kwestią językową może nie tylko rozbudzić sytuację wewnętrznopolityczną na Ukrainie, ale także wzmocnić pozycje informacyjne naszego zewnętrznego wroga — kraju-agresora. Sekretariat Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy wzywa Trybunał Konstytucyjny Ukrainy do wykazania się wysoką świadomością obywatelską i postawą państwowotwórczą, działania zgodnie z obowiązującym ustawodawstwem i podjęcia decyzji w oparciu o interesy narodowe państwa ukraińskiego. Mychajło SYDORŻEWSKYJ większość Ukraińców ma sprzeczny, eklektyczny światopogląd zamiast spójnego monolitu: skoro własne państwo, to wszystko powinno być własne – i język, i kultura, i wiara! Tak właśnie kierują się wszystkie klasyczne państwa Europy. Zatem powtarzamy: każdy Ukrainiec, któremu droga jest Ukraina, a nie Małorosja, Noworosja, musi przypomnieć sobie swój, z reguły ukraińskojęzyczny ród: czy rodziców, czy dziadków, czy pradziadków. Przypomnieć sobie, że haniebnie jest wyrzekać się języka, a więc i kultury swojego rodu, i zrobić zdecydowany krok – porzucić nawyk używania języka okupacyjnego i przejść na ukraiński – swój prawdziwy język ojczysty!!! Bo po rosyjsku, przed rosyjskim zniewoleniem Ukrainy, nigdy nie mówił naród ukraiński. Wspólnym z Moskwą językiem był jedynie cerkiewnosłowiański język książkowy (macedoński dialekt starobułgarskiego) – tak jak, powiedzmy, język łaciński dla narodów zachodnioeuropejskich. I to tymczasowo. Ale cała rosyjska hybrydowa propaganda opiera się właśnie na tym! Język rosyjski (a poprawnie „moskiewski”) został uformowany w Moskowii od XVII wieku na bazie cerkiewnosłowiańskiego staroukraińskiego języka książkowego, fińsko-ugryjskich, tatarskich oraz innych języków europejskich. Na Ukrainie po „połtawskiej klęsce” i dalej w ciągu XVIII-XIX-XX wieków język rosyjski był narzucany z wyjątkowym okrucieństwem za pomocą pozbawiania pracy, karania rózgami, zsyłkami, więzieniami i rozstrzeliwaniami, ponieważ opór był wielki. W ten sposób, aby Ukraińcy dzisiaj dumnie deklarowali: „Moj rodnoj jazyk russkij!”, Rosja potrzebowała, oprócz niesławnych cyrkularzy wałujewskiego i emskiego, ponad 500 tajnych ukazów o zakazie języka ukraińskiego („nie było i nie ma”) oraz trzech wieków terroru językowo-kulturowego i politycznego. Ale stał się cud! Nasz piękny, miły, niewiarygodnie bogaty, wiecznie żywy i młody język ukraiński przeszedł przez to piekło niszczenia i przetrwał, bo ogromna duchowa siła i atrakcyjność kryje się w nim, a dlatego każdy Ukrainiec, który ma czystą duszę i jasny rozum, zachwyca się nim na całe życie i staje mężnie w jego obronie! A dlatego ani żałować, ani trzymać się okupacyjnego obcego języka nie tylko nie warto, ale i jest to haniebne dla Ukraińca. Zostawcie go dla naturalnych Rosjan, bo u nas – naród i słowo, i u nich – naród i słowo, jak pisał Taras Szewczenko, każdy ma swoje w swoim kraju. Więc wracajmy, Ukraińcy, u których żywe jest sumienie, do swojego ukraińskiego słowa, do rodzinnego odwiecznego łona – tylko tak uratujemy siebie i Ukrainę!

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 3strona oryginału ↗

Antyanglicyzm Iryny Farion. Odcinek 8

Nie wykorzystując w pełni swojego języka, tej narodowej maszyny przekształcającej, cały naród słabnie i powoli degeneruje się we wszystkich dziedzinach życia. Kostiantyn Czechowycz Znamienne, że przewodnikami obcej leksyki wraz z obcą rzeczywistością są przede wszystkim politycy i dziennikarze, o czym świadczy strona główna Ministerstwa Edukacji, Nauki i Innowacji. W szczególności ogniskiem anglobarbaryzacji jest program „Strategia komunikacyjna MON 2019–2021 r.”, opracowany przez stowarzyszenie społeczne „Komunikacja dla zmian”, który bywa po prostu kiepskim tłumaczeniem z angielskiego, wykonanym na zamówienie władz i tej organizacji pozarządowej. Jak mówi się w anegdocie: „Jakie złe tłumaczenie! Czy wiecie, kto przetłumaczył tego romana?”. „Nikt. To oryginał”. To właśnie ten przypadek, gdy „użyteczność zapożyczenia przekształca się w swoje przeciwieństwo”, ponieważ prowadzi do upadku własnych sił twórczych „i nie rozwija się (słabnie) kontakt z bezpośrednimi nosicielami żywiołu rodzimego języka”. Okazuje się, że tak zwana reforma, która po 2014 roku, jak żywioł, spadła na nasze szkolnictwo i stała się najazdem obcojęzycznego systemu, ma wymarzoną praktyczną, kosmopolityczną i hedonistyczną motywację: „Reforma dokonuje się dlatego, że Ukraina chce stać się krajem szczęśliwych i konkurencyjnych ludzi w globalnym świecie”. Innymi słowy, nie chodzi o edukację jako podstawę samodzielnego, samowystarczalnego państwa narodowego, które dąży do odrodzenia, odnowy i stworzenia własnych modeli edukacyjnych, tradycji narodowych oraz utwierdzenia swego narodowego Ja i propagowania go w świecie, – lecz jedynie o szczęście i konkurencyjność bezimiennych ludzi w wymiarze globalnym. Owo „szczęście” i zarazem niekonkurencyjność (zagrożenie) naszego języka odczuwamy wyraźnie poprzez masowy napływ anglicyzmów do języka ukraińskiego: «spikerem prezentacji stała» – speaker: 1. „promowca, orator”; 2. „ten, kto przemawia”; 3. „wykładowca, referent”; 4. parl. „spiker”; 5. „przedstawiciel, wyraziciel, rzecznik”; 6. „spiker radiowy”; 7. „megafon, głośnik”; 8. „lektor-deklamator” (WAUS); „orator”, „rzecznik”, „spiker”, „megafon”, „rzecznik” (ASR, s. 706), spiker – rzecznik, mówca, referent; „uczniowie przynieśli stikera” – sticker: wieloznaczne słowo, które zawęża swoje znaczenia: 1. „kolec, cierń”; 2. pot. „broń kłująca”; „nóż”, „włócznia”; 3. „substancja klejąca”; 4. „pasek lepkiego papieru”; „papier gumowany”; 5. „etykieta”; „metka”; „afisz”, „ogłoszenie”; 6. „kara naklejka na przedniej szybie” (za naruszenie zasad parkowania); 7. „klejarz afiszy”; 8. pot. „harujący człowiek”; 9. „człowiek wierny swoim skłonnościom, nawykom”; 10. „zwolennik”; 11. „towar zalegający”; 12. pot. „strajkujący”; 13. „trudne pytanie, zagadka”; 14. „gość, który zasiedział się”; 15. pot. „trudne pytanie”, 5. „uparta osoba” (ASR, s. 723), stiker – naklejka, nalepka, etykieta; „każdy chce być topowy” – top: homonimiczne i wieloznaczne słowo, które zawęża swoje znaczenie: 1. „wierzchołek, szczyt, wierch, czubek, czub”; 2. „górna część, górny koniec”; 3. „iglica, kopuła”; 4. „najwyższy stopień”; 5. „najwyższa ranga”; „wysoka pozycja”; „pierwsze miejsce”; 6. „osoba zajmująca wysoką pozycję” (pierwsze miejsce); 7. „najlepsza (wybrana) część czegoś” i in. (WAUS); „szczyt”, „wierzchołek”, „pierwsze miejsce” i in. (ASR, s. 774), topowi – najlepsi, najwybitniejsi. Od redakcji: Prosimy czytelników o kontakt ze swoimi pytaniami z Ireną Dmytriwną Farion, profesorką, doktorką nauk filologicznych, stałą autorką „Słowa Proświty”.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 3strona oryginału ↗

Rozmowa twarzą w twarz

Anatolij ZAWHORODNIJ, obw. zaporoski Szanowni rosyjskojęzyczni Ukraińcy! Mimo pandemii koronawirusa atak na język ukraiński ze strony Rosji nie ustaje, lecz się nasila. W sieci rozpowszechniane są różne kłamliwe, spekulatywne twierdzenia w obronie rosyjskojęzyczności Ukraińców. Szczególny impuls tej wrogiej propagandzie dało przyjęcie przez Dumę Państwową Rosji ustawy o tym, że Ukraińcy są nosicielami języka rosyjskiego. Innymi słowy: „…никакого украинского языка не было, нет, и быть не может!”. A stąd wynika, że nie ma również odrębnego od Rosji narodu, a zatem nie może istnieć jego odrębne państwo. Duma Państwowa Rosji określiła, że nie mamy do tego prawa! Czy nie czas skończyć z tym wrogim bredzeniem? Lecz aby to uczynić, wszyscy musimy wreszcie rozeznać się w tych, wcale nie prostych, sprawach. Zapraszamy do szczerej rozmowy. Czy nie wydaje się wam, szanowni rosyjskojęzyczni, że sytuacja, w której jeden naród, jedna nacja mówi dwoma różnymi językami, jest nienormalna? Przecież nasze korzenie są splecione. Mamy jednakowe ukraińskie nazwiska, czyli jesteśmy krewnymi, żyjemy w jednym kraju, ale mówimy różnymi językami – czy to nie jest bezsensem? Czy to sprzyja jedności światopoglądowej? Jednolitemu widzeniu kierunku rozwoju państwa i samemu stosunkowi do niego. Przecież pro­rosyjskość pewnych grup ludności aż zaszkala! Począwszy od przemysłowej i politycznej „elity”! Czy nie czas, aby rozsądny Ukrainiec stanowczą, silną decyzją to przerwał? Przecież przez tę dziką sytuację wciąż balansujemy nad przepaścią, gdyż wskutek upadku swojego języka i kultury staje się realny ogólny rozbrat i utrata niepodległości oraz państwa wskutek agresji Rosji. A potem śmierć narodowa: był naród i nie stało narodu! Przecież Rosja wszystkie swoje plany, całą swoją propagandę buduje, opierając się na rosyjskojęzyczności oraz na ukraińsk-

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 4strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

Obecnie nie mogę pominąć wsparcia kolektywu uniwersytetu dla działań studentów poprzez strajki, wiece, a nawet solidarny z nimi strajk głodowy na placu przy Operze. Niektórzy z chórzystów również brali w tym udział. A wieczorem przed słynną Operą Lwowską chórzyści mistrzowsko wykonywali ukraińskie pieśni różnych czasów i pokoleń, wlewając wiarę i optymizm, za co lwowianie serdecznie im dziękowali. Atmosfera dobra, nadziei, wzniosłych myśli opanowała nasze słynne miasto. Gorbaczowowska pieriestrojka, mając na celu poprzez demokratyzację zmianę fasady imperium, w żaden sposób nie naruszała jego struktury politycznej, to znaczy wszystkie republiki miały pozostać w ZSRR z nieco rozszerzonymi prawami. Bardzo wymownym w kwestii „prawa narodów do samostanowienia” jest proklamowanie przez Litwę niepodległości i wyjście ze składu ZSRR w marcu 1990 roku. Radzieckie kierownictwo, w którym dominowali apologeci „jedinoj, niedielimoj”, nie mogło pogodzić się z tym precedensem i wprowadziło wojska, a dla zagwarantowania sukcesu – także oddział KGB „Alfa”. Wtedy podczas obrony wileńskiego centrum telewizyjnego zginęło 14 odważnych synów Litwy. Dzisiaj, z perspektywy trzydziestu lat, jakoś zbyt łatwo wspominamy tamte wydarzenia, nie zastanawiając się nad tym, jak ryzykowali studenci. Przecież głodówka, po pierwsze, jest niebezpieczną dla organizmu próbą i wymaga specjalnego przygotowania przy wchodzeniu w nią i wychodzeniu z niej, a po drugie, zważając na system, w którym żyliśmy, można było oczekiwać różnych prowokacji – aż do najgorszej. To dzisiaj dokładnie wiemy o nasłanych licznych prowokatorach na Majdan Niepodległości, gdzie odbywały się główne wydarzenia Rewolucji Godności z ciężkimi, śmiertelnymi skutkami. Wiemy, że sprawa tragicznej śmierci Bohaterów Niebiańskiej Sotni do dziś jest nierozwiązana również dlatego, że zamaskowani wrogowie z wysokich gabinetów organów ścigania, którzy organizowali prowokacje, spokojnie przesiedli się do nowych gabinetów już za władzy postmajdanowej i robili wszystko, aby zahamować śledztwo z nadzieją, że nieubłagany czas pomoże zatrzeć ślady zbrodni. Myślę, że organizatorzy i liderzy pierwszej w najnowszej historii Ukrainy akcji oporu wobec systemu dobrze uświadamiali sobie niebezpieczeństwo i działali odpowiedzialnie. Dlatego sama organizacja, przebieg akcji, postawione żądania polityczne wobec władzy budzą podziw. A materiały o Rewolucji na Granicie powinny być rozpowszechniane pełniej, a przede wszystkim – w środowiskach młodzieżowych.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 4strona oryginału ↗

Lekcje Rewolucji na granicie

Analiza wyborów do organów władzy lokalnej na Ukrainie po raz kolejny przekonująco pokazuje, jak skomplikowanym dla zarządzania politycznego jest nasze państwo. Znów mamy niezbyt pocieszający układ sił w radach lokalnych i faktyczny rewanż sił moskiewskich w regionach Południa i Wschodu. Przez 30 lat niepodległości niewiele udało się zrobić dla zmiany status quo w tych regionach na korzyść sił proukraińskich. Taką zmianę niełatwo osiągnąć. Wymaga ona nowych podejść i wysiłków wszystkich, którzy chcą budować państwo. Procesy historyczne w porównaniu z długością życia jednostki ludzkiej zmieniają się bardzo powoli. I jeśli katalizatorem zmian są poszczególne wydarzenia, to mija niejedna dekada, a nawet stulecie, zanim poprzednia epoka przekształci się w nową. Ukraina wyjątkiem nie jest i być nie może. Sprawa budowy państwa ukraińskiego w swej istocie wymaga odpowiedzialnej pracy, nieprzeciętnego talentu, niebanalnego myślenia, przede wszystkim – w stworzeniu modelu, który uwzględniałby główne czynniki położone u jej podstaw: polityczne, historyczne, ekonomiczne, kulturologiczne, informacyjne. Wielką bolączką naszej politycznej rzeczywistości jest rozproszenie sił narodowo-patriotycznych, co w żaden sposób nie sprzyja wzmocnieniu państwa i jego instytucji. Chcemy podzielić się niektórymi przemyśleniami o wydarzeniu o wyjątkowej wadze i znaczeniu, które miało miejsce w Kijowie 30 lat temu – od 2 do 17 października 1990 roku, i weszło do historii początkowo pod nazwą Studencki głodowy strajk, a później – Rewolucja na granicie. Był to pierwszy masowy protest, który przyspieszył rozpad Moskiewskiego czerwonego imperium i ogłoszenie niepodległości Ukrainy. Pokazała ona, że na Ukrainie wyrosło pokolenie, które jest nosicielem ideałów narodowych i zdolne jest o ich utwierdzenie walczyć – nawet ceną własnego życia. Główną formą protestu przeciwko kolonialnemu statusowi Ukraińskiej SRR stało się głodowanie studentów. Do tej formy oporu często uciekali się więźniowie polityczni, których w „kraju rozwiniętego socjalizmu” nie brakowało. Chrystyna BURSZYŃSKA, przewodnicząca Towarzystwa „Proświta” Politechniki Lwowskiej, profesor. Przez światową pandemię koronawirusa i zagrażającą z tego powodu sytuację na Ukrainie, a także wybory do organów samorządu lokalnego, o jubileuszowej dacie Rewolucji na granicie mówiono skromnie. We Lwowie dzięki obecnym studentom-członkom odnowionego Bractwa Studenckiego Politechniki i bezpośrednim uczestnikom tamtych historycznych wydarzeń odbyły się wydarzenia z demonstracją filmów, wystaw o pierwszym masowym proteście młodzieży. Politechnika czasów akcji protestacyjnej studentów i dzisiejsza – dwa ideologiczne antypody. I te przyspieszone zmiany przyniosła, w szczególności, także Rewolucja na granicie. Wydarzenie dla uczczenia 30. rocznicy Rewolucji Studenckiej odbywało się 12 października na drugim piętrze głównego korpusu Uniwersytetu. Inicjatorami byli Bractwo Studenckie, Wydawnictwo Politechniki Lwowskiej, przyłączyły się do organizacji Dom Ludowy „Proświta”, Towarzystwo „Proświta”. Na cześć rektora uniwersytetu Jurija Bobały, zawsze wspiera on narodowo-patriotyczne wydarzenia i tę uroczystość również zatwierdził. Kuratorem występował prorektor Roman Korż, z jego propozycji przed rozpoczęciem wydarzenia organizatorzy demonstrowali film. W słowie powitalnym do politechników rektor podkreślił aktywną pozycję studentów Uniwersytetu we wszystkich akcjach skierowanych na utwierdzenie państwa Ukraińskiego. Do studentów i wszystkich obecnych zwrócił się uczestnik Rewolucji na granicie, znany działacz polityczny Ołeh Synutka. W czci skłoniliśmy głowy przed jasnymi postaciami: Markijanem Iwaszyszynem, Ihorem Kociurubą i innymi braćmi, którzy odeszli w świat wieczny. Z ciekawymi wspomnieniami wystąpili bezpośredni uczestnicy Studenckiego głodowania, byli politechnicy Andrij Saluk oraz Iwan Parowjak. Andrij Chawunka zaśpiewał pieśń „Czorniji kruky”, która wymownie odtwarzała drogę do wyzwolenia. Autorski wiersz dla uczczenia tego sławnego wydarzenia przeczytał zastępca przewodniczącego komitetu związkowego pracowników Uniwersytetu, ówczesny przewodniczący komitetu strajkowego Wołodymyr Hajduk. Od obecnego Bractwa Studenckiego głos zabrał pełniący obowiązki przewodniczącego Roman Masluk. Natchnienie i patriotycznie występował ludowy chór męski „Orfej”. Pod sklepieniami unikalnej budowli szczególnie potężnie brzmiały pieśni „Hornus do tebe, Ukrajino”, „Zrodylys my wełykoji hodyny”, „Zbudys, mohutnja Ukrajino”. Wspominając wydarzenia sprzed 30 lat. Wydaje się, że uwzględniono wszystko do najdrobniejszych szczegółów. Zważywszy na to, że zamysły organizatorów mogły stać się łupem wszechobecnych „szpicli”, miejsce przeprowadzenia akcji było zakonspirowane. Głównej masie studentów powiedziano, że głodowanie będzie prowadzone w pobliżu Rady Najwyższej, i tylko trzy osoby wiedziały, że będzie to plac Rewolucji Październikowej, na którym sterczał niezdarny monument, zbudowany w epoce znanego rusyfikatora i „dobrego gospodarza” Szczerbyckiego. A w Parku Maryjskim studentów zamierzali spotykać dobrze wyszkoleni i tak potrzebni władzy nawet w tym pierestrojkowym czasie milicjanci. Terytorium, gdzie śmiałkowie położyli się na granicie i rozbili namioty, oni sami nazwali Majdanem Niezależności, darując kijowianom i całej Ukrainie teraz już historyczną nazwę. Przewidziano i zorganizowano działalność służb, bez których studencki opór nie mógłby istnieć dłużej niż kilka dni, a tym bardziej stać się polityczną ogólnoukraińską akcją. Mowa o różnych pod względem działalności służbach: medycznej, ochrony majdanu, informacyjnej, koordynacyjnej, gospodarczej. Właściwie ta skoordynowana działalność wszystkich pododdziałów pokazała, że w studenckich audytoriach formuje się nowe pokolenie bojowników o Ukrainę, które rozumie znaczenie funkcji zapewniających życie społeczeństwa i umie je utwierdzać. Dlaczegoś mało o tym mówią, niewiele analizują. Przecież właśnie doświadczenie Rewolucji na granicie znacznie przyczyniło się do osiągnięć Pomarańczowej Rewolucji, a później – także Rewolucji Godności. Organizatorami pierwszej masowej antykomunistycznej i antyimperialnej akcji w najnowszej historii Ukrainy był Ukraiński Związek Studencki (USS), którego kierownikiem był wówczas Ołeś Donij, później dobrze znany działacz społeczno-polityczny; ze Wschodu studentów reprezentował Ołeh Barkow, przewodniczący USS z Dnieprodzierżyńska; studentów Zachodu – przewodniczący Lwowskiego USS Markijan Iwaszczyszyn. Byli oni współprzewodniczącymi strajku głodowego studentów. Jak udało im się zorganizować ten sztab? I to jak zszywali Ukrainę! Koordynatorami akcji byli Ołeh Tiahnybok i Wiaczesław Kyryłenko. Ołeh Kuzan, student dziennikarstwa Lwowskiego Uniwersytetu Państwowego im. I. Franki, wraz z Serhijem Baszczukiem odpowiadali za kontakty z opinią publiczną. Studenci medycyny Taras Semuszczak wraz z Ołehem Tiahnybokiem kierowali służbą medyczną. Studenckie Bractwo Lwowa kierowane było w tamtych czasach przez studenta politechniki Markijana Iwaszczyszyna, o którym koledzy wypowiadają się jako o wybitnym organizatorze i człowieku o jasnych poglądach politycznych. Jego późniejsza działalność we Lwowie związana jest z organizacją i prowadzeniem licznych wydarzeń artystyczno-kulturoznawczych, jak również z twórczymi osiągnięciami znanej we Lwowie „Dzygi”. A znaczącą siłą Rewolucji na Granicie stali się studenci politechniki, zjednoczeni w strukturę Studenckiego Bractwa, które zorganizowali w 1989 r. Przewodniczącym Studenckiego Bractwa Politechniki był w tamtych czasach odważny i twórczy Andrij Saluk. Dziś jest on przewodniczącym Lwowskiej organizacji obwodowej Towarzystwa Ochrony Zabytków Historii i Kultury, których rzeczywiście po lwi broni przed ruiną i zniszczeniem licznymi odezwami do struktur władzy i apelami do lwowian. Koordynuje on również inicjatywę wolontariacką i pomoc dla armii, co w dzisiejszych realiach wojny rosyjsko-ukraińskiej budzi szacunek i uznanie. Nie mogę pominąć odważnego i pełnego inicjatywy Ihora Kociuruby. Kiedy przeczytacie w internetowych wydaniach, co zrobiła ta młoda osoba, to rzeczywiście wszystkich dobrych uczynków wystarczyłoby nie na jedno życie. W akcji studenckiej właśnie jemu, który przeszedł piekło Afganistanu, powierzono kierownictwo ochroną miasteczka namiotowego. Działacz społeczny, na Politechnice występował za usunięciem ze stanowiska rektora M. Hawryluka, za którego rządów utwierdziło się „jednowładztwo”. A głównymi wymaganiami w procesie dydaktyczno-wychowawczym stały się rusyfikacja i walka z ukraińskim burżuazyjnym nacjonalizmem. Właściwie radykalnemu Kociurubie i tak samo odważnym radykalnym współmyślicielom należy przypisać ideę przełamania kordonu milicyjnego, wystawionego dla ochrony Rady Najwyższej przed studentami i tysiącami ich zwolenników. Przyjemny aksamitny głos studenta mechaniki Andrija Chawunky, wesołe usposobienie czyniły go pożądanym w najróżniejszych towarzystwach studenckich. Dziś artysta ludowy Ukrainy swój udział w Rewolucji na Granicie traktuje bardzo poważnie: „Szliśmy za Ukrainę”. Jeszcze jednym aktywnym członkiem Studenckiego Bractwa był student radiotechniki Iwan Parowjak, obecnie dyrektor Wydawnictwa Politechniki Lwowskiej. Dobrze pamiętam jego patriotyczne, godne wystąpienie przed dwutysięczną publicznością studentów pierwszego roku i wykładowców na uroczystości „Pasowania na studenta”. Odpowiedzialny dyrektor został organizatorem wystawy artystycznej „30-lecie Rewolucji na Granicie”. Nie pozostawią nikogo obojętnym niezwykle ciekawe, naturalnie uchwycone z życia momenty. Wczoraj przyszłam, żeby jeszcze raz je zobaczyć. Wrażenie robi zdjęcie z 15 października: wychudzeni, zmęczeni, ale niezwyciężeni. Idą ławą, ramię w ramię. Czyż to nie szewczenkowskie rycerstwo!

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 5strona oryginału ↗

Powrócony z zapomnienia

Andrij ZYL, członek Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy. Twórczy dorobek pisarza-dokumentalisty Mychajła Skoryka powiększył się o jeszcze jedną książkę. „Strefa niepamięci: skazany na powrót”, która ukazała się z inicjatywy Międzynarodowego Funduszu Edukacyjnego im. Jarosława Mądrego w kamieniecko-podolskiej spółce z o.o. „Drukarnia „Ruta” w 2020 roku. Jest ona poświęcona rozstrzelanemu dziedzictwu młodego boryspolskiego pisarza Serhija Żyhałki, którego twórczość nie tylko nie została doceniona, ale nawet nieprzeczytana, ponieważ jest rozproszona po licznych ukraińskich wydawnictwach periodycznych doby porewolucyjnej. Doby rozkwitu młodych twórczych talentów i niszczenia ich na Sołowkach, na Syberii, jak to stało się z H. Kosynką, M. Zerowem, W. Pidmohylnym, Lesiem Kurbasem, Mychajłem Draj-Chmarą i wieloma innymi towarzyszami tragicznego losu. Jeśli wiemy o rozstrzelanym odrodzeniu, to o S. Żyhałce nie mamy informacji ani w spisach żywych, ani martwych. Chociaż wiadomo było, że pisarz został zniszczony na zesłaniu, to prawdziwej jego biografii nikt nie czytał, bo tak naprawdę jej nie było. I tylko M. Skoryk podjął się niełatwej pracy poszukiwawczej i badawczej. Przewróciwszy każdą stronę akt archiwalnych i uważnie studiując najdrobniejszy ich szczegół, pisarz na nowo wskrzesił epizody doby donosów, oszczerstw, prześladowań, kiedy twórcza osobowość istniała w pajęczynie nieżyczliwych, krytyków, podstępnych kameleonów i czujnych donosicieli-informatorów. Serhij Josypowycz Żyhałko urodził się 6 (19) października 1902 roku w Boryspolu w kozackiej rodzinie Josypa Nykyforowycza i Marfy Ahafoniwny Żyhałków. Pierworodnego ochrzczono w cerkwi św. Mikołaja, gdzie ksiądz Iwan Hreczaniwski i psalmista Wasyl Ławriwski nadali mu imię Serhij. Po nim w rodzinie Żyhałków pojawili się bracia Iwan, Hennadij, Mychajło i trzy siostry: Ołeksandra, Lida oraz Olha. Serhij, jako najstarszy, pierwszy zaczął torować sobie drogę w życie. W 1917 roku ukończył boryspolską szkołę czteroklasową, w 1921 roku – gimnazjum. W tym samym roku wstąpił do Kijowskiego Instytutu Edukacji Narodowej. Lecz z powodu choroby zmuszony był przerwać naukę i w 1925 roku zająć się pracą gazetowo-literacką. ...Krok po kroku M. Skoryk śledzi kształtowanie się S. Żyhałki jako pisarza, który reprezentował prozę artystyczną „Hartu”. Jednocześnie wzmaga się uwaga wobec dorobku twórczego ze strony krytyków A. Hruknta, Je. Adelhejma i tajnych agentów „Żurnalista”, „Obnowlennoj”, „Aktiwiwista”, którzy szukają na S. Żyhałkę i jego towarzyszy kompromitujących informacji w rodzaju „Jaroszenko, Kosiaczenko i Żyhałko wciąż nieustannie mówią o horrorach głodu 1933 roku”. Agent „Chołmski” pisał o tym, że M. Bażan jako redaktor czasopisma „KINO” „podkarmia” swoich przyjaciół pisarzy, wypłacając zaliczki za nienapisane rzeczy lub zamawiając nikomu niepotrzebną chałturę. Wśród „podkarmianych” wymienia grupę pisarzy, w tym także S. Żyhałkę. Agent „Leonow” pisał: „Najbardziej szczery wśród pisarzy Kosynka nie siedzą na miejscu, a z Serhijem Żyhałką ... łażą po chutorach i podmiejskich kołchozach. I o wszystkim mówią z nieżyczliwym uśmiechem szalbierza...”. Agent „Żurnalist” we wrześniu 1933 roku naskrobał o tym, że Kijowskiej fabryce filmowej zaproponowano napisanie scenariusza na temat kołchozowy. „Żyhałko naskrobał komedię, stanowiącą szkodliwy i zły paszkwil na radziecką rzeczywistość”. Badanie biografii pisarza obfituje w liczne donosy, bez których nie mogła istnieć doba porewolucyjna. Do charakterystyki S. Żyhałki dodali negatywne określenia „salwy” pisarzy Je. Adelhejma, A. Hrunta, S. Sklarenki. Przytoczę tylko jedno zdanie proletariackiego pisarza Iwana Mojsi (Le): „Cała twórcza produkcja Żyhałki stanowi upadkowe skomlenie, ciągły żal za tym, co było, za przeszłością”. M. Skoryk szczegółowo prześledził życiową i twórczą drogę S. Żyhałki w powiązaniu z tym pokoleniem pisarzy i postaci twórczych, którym dane było przeżyć straszne czasy ludobójczej epoki. Nie wszystkim udało się przeżyć. S. Żyhałkę sądzono w sfabrykowanej sprawie, wymierzając mu pięć lat łagrów. Ale 12 czerwca 1938 roku został rozstrzelany. Dopiero po śmierci Stalina krewni mogli doprowadzić do rewizji sprawy S. J. Żyhałki. Oficjalną ocenę w sprawie represjonowanego pisarza postawiono w konkluzji KGB przy Radzie Ministrów USRR 31 grudnia 1958 roku po rozpatrzeniu archiwalno-śledczej sprawy oraz materiałów weryfikacyjnych w niej zawartych. Wspomniano w niej nie tylko o zbrodniczym podejściu swoich poprzedników z organów NKWD, ale także o nie mniej ludobójczej metodologii bolszewickich oprawców tamtego systemu. Do dzisiaj twórcze dziedzictwo S. Żyhałki nie zostało wznowione i pozostawało nieznane. Jedynie dzięki staraniom M. Skoryka odnaleziono wszystkie opublikowane opowiadania i powieści represjonowanego pisarza. Dopiero zaczynają one drogę do czytelnika, który dzisiaj będzie mógł prześledzić życiową i twórczą drogę S. Żyhałki oraz jego dziedzictwo, które z dalekich lat 20.-30. powróciło do czytelnika.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 5strona oryginału ↗

Przedwczorajsze wciąż swoje

Wadym PEPA, pisarz Właśnie w Kijowie odsłonięto pomnik wybitnego myśliciela Mahatmy Gandhiego. Powodem jest przypomnienie nieugiętego bojownika o jaśniejszy los rodzinnych mu Indii, które za jego życia z ostatnich sił wyzwalały się spod angielskiej kolonizacji: „Inteligencja wychowana przez okupanta jest największym wrogiem swojego narodu”. Z jakiejkolwiek strony spojrzeć, przy władzy nie brakuje niedawnych komunistów i wychowanych przez nich komsomolców. Spróbuj dopiec ich świadomości tyradą wodza, którego w XX wieku ubóstwiali? „Liberałowie, podchodząc do kwestii języka, jak i do wszystkich kwestii politycznych, zachowują się jak lichwiarze i kupcy, którzy jedną rękę wyciągają (otwarcie) do demokracji, a drugą (za plecami) do pańszczyźnianych panów i policjantów” (Lenin, 24, 1972, 115). Dan prikaz jemu na zapad, Jej – w drugą storonu, Uchodili komsomolcy Na grażdanskuju wojnu. Dla najeźdźców nie ma nic świętszego niż rozniecanie „wojny domowej”. Jak bardzo są przekonani o swoich poglądach, sądźmy choćby po tym, jak od 1917 r. budowniczowie „jasnej komunistycznej przyszłości” podburzali ciemne masy do zrzucania z cerkwi krzyży i złoconych kopuł, rabowania świątyń, rozprawiania się z duchownymi z taką nienawiścią i wściekłością, by potomkowie zamordowanych i rozstrzelanych „drgali do dziesiątego kolana”. A na progu XXI wieku ci sami „prawowierni” z tym samym zapałem przerzucili się do prawosławia. Czym więc się kierują – ideami czy żądzą własnej korzyści? Sprawiedliwy Boże! Czy nie tonąłby w nieprzeniknionej ciemności biały świat, gdyby nie oświecała okrutnej ziemskiej doliny łez ofiarnej działalność Tarasa Szewczenki, Iwana Franki, Leśni Ukrainki, Wasyla Stusa, Wasyla Symonenki i równych im na wszystkich rozległościach kuli ziemskiej? Naśladowców geniuszy i wybitnych osobistości pozawczorajsza komunistyczna i komsomolska wrogość hańbi dziś na lewo i prawo jako „radykałów”, „banderowców”, „faszystów”. W 1494 r. w mieście Bazylea wydano satyryczny poemat Sebastiana Branta „Okręt głupców”, napisany wczesnym wysokoniemieckim językiem. Autor śmiało posługiwał się językiem odziedziczonym po swoim rodzimym rodzie, choć nim zakazywano traktować „przedmioty naukowe”. Jak wyjaśniają literaturoznawcy, Brant „jakby podaje ludziom do rąk lustro, by rozpoznawali samych siebie wśród głupców i, nabierając rozumu, stawali się lepsi”. Niestrudzony autor bezlitośnie wyśmiewał Durlandię „dla… zachęcenia do mądrości i… wykorzenienia głupoty, a w imię naprawy rodu ludzkiego”.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 5strona oryginału ↗

A toż to ile euro-pomocy dla Ukrainy „poszło na wiatr”!

Bractwo studenckie w ówczesnej epoce – to fenomen zorganizowanej patriotycznej, pasjonarnej młodzieży, aktywnej w życiu społecznym, nosicieli i propagatorów ukraińskich wartości i kultury. Właściwie bractwa były „siłą uderzeniową” zorganizowanych przez „Proświtę” Politechniki czytań szewczenkowskich, wieczornic andrzejowskich, hahiłek, odtworzonych rozważań poetyckich Łesi Ukrainki, Ołeha Olżycza, Ihora Kałyncia, Liny Kostenko i wielu innych. A jeszcze zajmowali się porządkowaniem mogił Strzelców Siczowych, ukraińskich powstańców, wybitnych działaczy naszej kultury, opiekowali się dziećmi osieroconymi. Warto podkreślić, że stosunek do studentów w pierwszych dniach głodówki wywoływał drwiny komunistycznej większości Parlamentu, nawet niektórzy deputowani Rady Narodowej traktowali akcję studencką jako „młodzieńczy wybryk”. Nasz złotogłowy Kijów początkowo zdziwiony milczał. Ale ci, najlepsi spośród nas młodzi ludzie, jednak zmienili jego psychologiczną obojętność wobec spraw narodowych. Potężnie wsparli kolegów kijowscy studenci, a za nimi – ochrzczony lud, powoli pokonując drogę do ukraińskiej tożsamości. Były przypadki, gdy partyjni funkcjonariusze przywozili na Majdan koce, materace, ręczniki i tym podobne. Społeczeństwo się zmieniało. Głównymi żądaniami studentów, złożonymi do Rady Najwyższej, były następujące: niedopuszczenie do podpisania nowego traktatu związkowego; powrót żołnierzy powołanych do służby w armii na terytorium Ukrainy i niedopuszczenie do służby wojskowej poza jej granicami; wybory do Rady Najwyższej na wielopartyjnej podstawie wiosną 1991 roku; nacjonalizacja majątku KPU i LKSMU; dymisja przewodniczącego Rady Ministrów W. Masoła. Komunistyczna większość nie kwapiła się z zaspokojeniem żądań studentów, wyczekując fizycznego i moralnego zmęczenia i, jako rezultat – łamistrajkostwa w szeregach. I tutaj znowu studentom należy się uznanie: nie oddali pozycji i dla nacisku na Parlament przenieśli część namiotów pod tę twierdzę imperialno-komunistycznego ducha i atrybutyki. Z czasem protestujący i parlamentarzyści jednak doszli do porozumienia, ale prawie we wszystkich wspomnieniach uczestnicy Rewolucji na Granicie żałują, że deputowani nie zgodzili się na przedterminowe wybory wiosną następnego roku. Z przedstawionych żądań do Uchwały, przyjętej przez Radę Najwyższą 17 października, nie wszedł właśnie ten punkt o przedterminowych wyborach, mimo zgody na niego członków Rady Narodowej. Ta okoliczność pozwoliła komunistycznej większości otrząsnąć się z wstrząsów i, rezygnując z komunistycznej ideologii, skoncentrować się na redystrybucji państwowej i komunistycznej własności, co sprzyjało w dalszej perspektywie oligarchizacji kraju. Główna grupa studentów powróciła do Lwowa 17 października, a już 18 października przy znacznej liczbie politechników nad głównym gmachem Politechniki podniesiono wymarzoną w wiekach niebiesko-żółtą flagę. Podnosili ją studenci, którzy brali udział w Rewolucji na Granicie – Iryna Mamczur i Ołeh Kasziwski, od wykładowców – Mykoła Kuklak i autorka tych słów. Komunistyczna ideologia odchodziła w przeszłość. Rozpoczynała się era demokratyzacji Politechniki i całego kraju. Stworzyć państwo – to największe zwycięstwo dla narodu. Studencka Rewolucja na Granicie była tym wydarzeniem, które znacznie przyspieszyło jego proklamowanie. Ołeksandr KOSTENKO, doktor nauk prawnych, profesor (Instytut Państwa i Prawa im. W. M. Koreckiego NAN Ukrainy) 5 października 2020 r. troje deputowanych Parlamentu Europejskiego zwróciło się do deputowanego, przewodniczącego frakcji parlamentarnej partii politycznej „Sługa Narodu” D. Arachamii z listem, w którym, między innymi, zaznaczono: „Tylko od 2014 roku UE zainwestowała w Ukrainę ponad 15 mld euro. Dzielimy się z wami tym dość nieznanym ciekawym faktem nie po to, aby prosić o waszą wdzięczność, a po to, aby potwierdzić, że los waszego kraju jest nam bardzo drogi i szczerze troszczymy się o jego przyszłość. Dzielimy się tym również, aby przypomnieć wam, że źródłem tej pomocy są obywatele UE, przed którymi jesteśmy rozliczalni i którzy tak hojnie zrezygnowali z części swoich dochodów pod takimi warunkami: uwolnić Ukrainę od rozpasania korupcji, zreformować system sądowniczy oraz system ochrony zdrowia, stworzyć przejrzysty samorząd lokalny”. (https://violavoncramon.eu/2020/10/05/open-letter-to-arakhamia-head-of-sluha-narodu/) Jeśli wziąć pod uwagę wskazaną w liście sumę euro-pomocy dla Ukrainy i spróbować ocenić realną efektywność jej wykorzystania na Ukrainie, to aż chce się krzyknąć: „Oj! Toż to ile pieniędzy europejskich podatników poszło „na wiatr”! Albo jeszcze gorzej: euro-pomoc, przeznaczona, między innymi, także na walkę z korupcją, może być wykorzystana jako zasób do nielegalnego wzbogacenia się w sposób korupcyjny. Taki oto paradoks! Nieefektywność polityki UE wobec pomocy finansowej dla Ukrainy wskazuje na to, że polityka ta jest nieadekwatna do sytuacji, która zaistniała na Ukrainie. Wydaje się, że polityka UE w zakresie pomocy Ukrainie powinna być skierowana na wsparcie fundamentalnego czynnika, od którego zależy postęp społeczny na Ukrainie i podążanie jej europejską drogą. Jakiż to czynnik? Doświadczenie rozwoju Europy pod wpływem epoki Oświecenia świadczy, że tym czynnikiem jest tak zwany „czynnik ludzki”, a mianowicie kultura społeczna (czyli polityczna, ekonomiczna, prawna, moralna itd.) obywateli. Dlatego fundamentalnym celem, na który powinna być skierowana pomoc finansowa i inna dla Ukrainy, jest zapewnienie rozwoju na Ukrainie czynnika ludzkiego, w szczególności kształtowanie kultury społecznej (czyli politycznej, ekonomicznej, prawnej, moralnej itd.) obywateli Ukrainy. Ponieważ, zgodnie z europejskim doświadczeniem, los narodów rozstrzyga właśnie ona zgodnie z prawidłowością: jaka kultura społeczna obywateli – takie i ich życie. Jednym ze środków kształtowania kultury społecznej obywateli jest oświecenie społeczne, które otrzymała Europa dzięki epoce Oświecenia, zapewniło Europejczykom tę kulturę społeczną, która określiła progresywny rozwój krajów europejskich. Zatem najwięcej dla Ukrainy można zrobić, wprowadzając środki dotyczące oświecenia społecznego obywateli, w szczególności poprzez edukację szkolną i uniwersytecką, poprzez ruch oświeceniowy w mediach, poprzez kształcenie Ukraińców za granicą w celu zapewnienia reform społecznych na Ukrainie, poprzez społeczne organizacje oświeceniowe itd. Tylko wtedy na Ukrainie mogą być skuteczne reformy polityczne, ekonomiczne, prawne, moralne... Potwierdza to, w szczególności, doświadczenie reformowania Turcji przez Atatürka. Skuteczna integracja Ukrainy z Europą jest możliwa tylko w rezultacie rozwoju kultury społecznej obywateli do poziomu europejskiego. Ten czynnik ludzki jest tym „wspólnym mianownikiem”, który łączy (czy spaja) kraje Europy i do którego musi dołączyć Ukraina… …Aby na Ukrainie było takie życie jak w Niemczech czy Szwecji, KONIECZNE jest, aby kultura społeczna obywateli Ukrainy była taka, jak obywateli Niemiec czy Szwecji, i wtedy oni, w szczególności, będą głosować w wyborach tak, jak głosują obywatele tych europejskich krajów! Bez kształtowania kultury społecznej obywateli Ukrainy żadne reformy nie mogą być skuteczne i żadna pomoc europejska dla naszego kraju nie może być efektywna. Bo właśnie ten czynnik ludzki jest decydującym czynnikiem postępu społecznego.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 6strona oryginału ↗

Światowy kryzys koronawirusowy

Serhij KOMISARENKO, akademik Narodowej Akademii Nauk Ukrainy i Narodowej Akademii Nauk Medycznych Ukrainy, akademik-sekretarz Oddziału Biochemii, Fizjologii i Biologii Molekularnej NAN Ukrainy, dyrektor Instytutu Biochemii im. O. W. Palladina NAN Ukrainy, przewodniczący Komisji ds. Bezpieczeństwa Biologicznego i Ochrony Biologicznej przy Radzie Bezpieczeństwa Narodowego i Obrony Ukrainy. Kontynuacja. Początek w nr 40-43 za 2020 rok. Badania kliniczne preparatów terapeutycznych prowadzone są szybciej niż badania szczepionek. Mimo to najbardziej obiecujące preparaty terapeutyczne na bazie przeciwciał otrzymają zatwierdzenie FDA nie wcześniej niż za pół roku. Termin ten w przybliżeniu pokrywa się z najbardziej ambitnymi szacunkami czasu wejścia na rynek szczepionki przeciwko COVID-19. Ponadto preparaty na bazie przeciwciał rekombinowanych lub monoklonalnych z reguły kosztują bardzo drogo, co oczywiście ogranicza ich szerokie zastosowanie w leczeniu COVID-19. Dlatego w wielu krajach do leczenia chorych na COVID-19 zaczęto stosować osocze ozdrowieńców od osób, które przeszły chorobę, zawierające poliklonalne przeciwciała przeciwwirusowe. Początkowo pojawiało się wiele obaw dotyczących możliwości wystąpienia niebezpiecznych powikłań: wraz z osoczem mogą być przenoszone patogeny chorób zakaźnych, w rzadkich przypadkach przetoczenie prowadzi do przeciążenia krążeniowego (TACO), gdy organizm pacjenta nie może zaadaptować się do zwiększenia objętości krwi, lub do ostrego uszkodzenia płuc (TRALI), w którym przeniesione przeciwciała uszkadzają naczynia płucne. Pomimo ryzyka, przetaczanie osocza ozdrowieńców zaczęto stosować w Chinach i USA (gdzie metoda ta otrzymała tymczasowe zezwolenie FDA). Obecnie badania kliniczne prowadzone są w wielu krajach i wykazują obiecujące wyniki. Jednak wstępne wyniki badań klinicznych osocza ozdrowieńców u 426 chorych na COVID-19, trwające w Centrum Medycznym Uniwersytetu Erazma w Rotterdamie (Holandia), wykazały, że większość pacjentów z COVID-19 ma już wysokie miana przeciwciał neutralizujących w momencie trafienia do szpitala. Dlatego należy przeprowadzać badania na obecność przeciwciał i wyznaczać priorytetowe grupy ryzyka w celu wykrycia pacjentów, dla których przetoczenie osocza ozdrowieńców może okazać się korzystne. 1 września 2020 r. FDA, faktycznie w wykonaniu polecenia prezydenta Trumpa, udzieliło zezwolenia na doraźne stosowanie osocza ozdrowieńców do leczenia hospitalizowanych pacjentów z COVID-19, choć zaznaczyło, że do ostatecznego zatwierdzenia tego leczenia wciąż brakuje wystarczającej liczby danych z badań klinicznych. Należy zauważyć, że osocze ozdrowieńców z powodzeniem stosowano już wcześniej podczas epidemii SARS, MERS, gorączki Ebola i innych chorób zakaźnych. Dlatego istnieją wszelkie podstawy, by zalecać stosowanie na Ukrainie osocza krwi osób, które przeszły COVID-19 i nie mają wirusów, do leczenia ciężko chorych z powikłaniami. Jeszcze skuteczniejsze byłoby zastosowanie wyizolowanej z osocza krwi frakcji immunoglobulinowej, zawierającej specyficzne przeciwciała. Niedawno firma „Biopharma” (Kijów) zaapelowała do obywateli, którzy przeszli COVID-19, aby zostawali dawcami osocza w celu opracowania leku przeciwko tej chorobie. Co ciekawe, mężczyźni są bardziej obiecującymi dawcami osocza, ponieważ wśród osób, które przeszły COVID-19, wysokie miana przeciwciał przeciwwirusowych ma 43% mężczyzn i tylko 29% kobiet. Wiodące światowe firmy produkujące leki na bazie osocza, przy wsparciu Fundacji Billa i Melindy Gatesów oraz firmy Microsoft, stworzyły organizację Plasma Alliance CoVIg-19 w celu opracowania preparatów na bazie osocza do leczenia nowego koronawirusa. Tego lata organizacja planuje przeprowadzić badania kliniczne hiperimmunizowanej immunoglobuliny przeciwko COVID-19. Co ciekawe, firma Emergent BioSolutions (USA) opracowuje nie tylko preparat na bazie poliklonalnych przeciwciał ludzkich, ale także produkt na bazie przeciwciał koni immunizowanych SARS-CoV-2. A firma SAb Biotherapeutics (USA) w lipcu 2020 r. rozpoczęła badania preparatu SAB-185, zawierającego poliklonalne przeciwciała ludzkie, uzyskane z osocza transgenicznego bydła rogatego, immunizowanego białkiem SARS-CoV-2. Sekwencja aminokwasowa uzyskanych przeciwciał jest w pełni ludzka, ale odpowiednie geny zawierają bydlęce elementy regulatorowe, które optymalizują ich ekspresję w komórkach plazmatycznych bydła rogatego. Zwierzęta transgeniczne są klonami jednego genotypu, produkującymi do 45 l osocza miesięcznie, a wydajność przeciwciał wynosi do 25 g/l. Firma GigaGen (USA) wykorzystuje do uzyskania poliklonalnych przeciwciał ludzkich genetycznie zmodyfikowaną linię komórek, zawierającą pełny repertuar genów immunoglobulin od 5—10 osób, które przeszły COVID-19. Obecnie aktywnie badane są przeciwciała monoklonalne, zdolne do neutralizacji różnych rodzajów koronawirusów, ponieważ ideę stworzenia uniwersalnej szczepionki przeciwko koronawirusom warto jednak rozważyć w najbliższej przyszłości ze względu na wysokie prawdopodobieństwo wystąpienia nowych pandemii koronawirusowych. Inne podejście, które może przeszkodzić w przenikaniu koronawirusa do komórki, to stosowanie inhibitorów proteazy serynowej TMPRSS2. Proteaza ta jest niezbędna do przenikania SARS-CoV-2 do komórki, chociaż jej rola biologiczna w organizmie pozostaje do dziś mało wyjaśniona. W eksperymentach na myszach wykazano, że myszy typu knockout, u których nie syntetyzuje się proteaza TMPRSS2, niczym nie różnią się od normalnych. Inhibitorem proteazy TMPRSS2 jest preparat Kamostat mesylan (Camostat mesylate), licencjonowany w Japonii i Korei Południowej do leczenia zapalenia trzustki. Badania kliniczne tego preparatu przeciwko SARS-CoV-2 w kwietniu 2020 r. rozpoczęły się na Uniwersytecie w Aarhus (Dania), a w maju — na Uniwersytecie Yale (USA). Przenikaniu SARS-CoV-2 do komórki mogą również przeszkodzić preparaty wpływające na endocytozę. W kwietniu 2020 r. pojawiła się ogromna liczba publikacji o tym, że leki przeciwmalaryczne chlorochina i hydroksychlorochina mogą być stosowane do leczenia COVID-19, ponieważ podnoszą pH wewnątrz endosomów, zapobiegając fuzji błon i uwalnianiu RNA wirusa do cytozolu, a także hamują wchodzenie wirusa do komórki dzięki zmianie glikozylacji receptora ACE2 i białka „kolca” koronawirusa. Początkowo informacja o skutecznym stosowaniu tych preparatów przeciwko SARS-CoV-2 napłynęła z Chin, później badania kliniczne hydroksychlorochiny w kombinacji z antybiotykiem azytromycyną (HCQ/AZ) rozpoczęły się w USA. Prezydent Donald Trump złożył głośne (i obecnie niesławne) oświadczenie o tym, że w USA wkrótce wprowadzą skuteczne leki przeciwko COVID-19. Pod naciskiem Trumpa FDA udzieliło bezprecedensowego zezwolenia na masowe stosowanie HCQ/AZ w mieście Nowy Jork jeszcze przed dokładnym sprawdzeniem leków pod kątem toksyczności i swoistości działania, co wywołało falę oburzenia u wielu naukowców i byłego kierownictwa FDA. Mimo to w wielu krajach zaczęto stosować HCQ/AZ do leczenia ludzi z COVID-19, tworząc deficyt chlorochiny, niezbędnej do leczenia chorych na malarię i choroby autoimmunologiczne. We Francji pacjenci masowo domagali się przepisania im preparatu, a znany francuski mikrobiolog i lekarz, kierownik badań klinicznych Didier Raoult (Didier Raoult), zapewniwszy sobie wsparcie prezydenta Emmanuela Macrona, na wszelkie sposoby sprzyjał promowaniu chlorochiny. Wkrótce szwedzkie szpitale poinformowały, że zaprzestały stosowania hydroksychlorochiny oraz HCQ/AZ z powodu niebezpiecznych reakcji ubocznych i braku dowodów na przeciwwirusowe działanie tych preparatów. Tak, użycie HCQ/AZ doprowadziło do hospitalizacji kilku osób z objawami zatrucia oraz śmierci jednego pacjenta. Okazało się, że preparaty te są dość toksyczne i, zgodnie z wnioskiem FDA, sprzyjają pojawieniu się poważnych problemów z rytmem serca, a także mogą wywołać patologiczne zmiany krwi, układu limfatycznego, uszkodzenie nerek i niewydolność wątroby. 15 czerwca 2020 r. FDA wycofała zezwolenia na doraźne stosowanie chlorochiny i hydroksychlorochiny w leczeniu COVID-19, a liczne badania tych preparatów w wielu krajach zostały wstrzymane. Jednym z najbardziej obiecujących preparatów, z którym wiąże się nadzieje w walce z COVID-19, jest remdesiwir (Remdesivir) — analog nukleotydu, będący swoistym inhibitorem polimerazy RNA zależnej od RNA wirusa (RNAdRNAp), niezbędnej do namnażania się w komórce gospodarza. Chińscy naukowcy ustalili strukturę kompleksu RNAdRNAp z remdesiwirem, co pozwoliło lepiej zrozumieć mechanizm przerywania przez niego elongacji wirusowego RNA. Inhibitorowe działanie remdesiwiru na RNAdRNAp potwierdzono in vitro dla SARS-CoV, MERS-CoV i SARS-CoV-2. Przeprowadzono kilka zakrojonych na szeroką skalę badań klinicznych remdesiwiru zarówno w Chinach, jak i w USA przy wsparciu finansowym Narodowego Instytutu Zdrowia USA oraz firmy opracowującej preparat, Gilead Sciences (USA). Wyniki badań świadczą o skróceniu czasu przebywania w szpitalu pacjentów przyjmujących remdesiwir z 15 do 11 dni, a także o poprawie klinicznej u 36 z 53 pacjentów (68%), hospitalizowanych w związku z ciężkim przebiegiem COVID-19. Przypuszcza się, że maksymalny efekt remdesiwiru ujawnia się przy zastosowaniu na wczesnych etapach choroby. Jednocześnie autorzy niektórych badań wysunęli szereg zastrzeżeń, które ograniczają interpretację wyników. Pomimo niejednoznaczności dostępnych wyników, 1 maja 2020 r. FDA wydała zezwolenie na doraźne stosowanie remdesiwiru w leczeniu COVID-19 w USA, a z czasem odpowiednie zezwolenia remdesiwir otrzymał w Japonii i Europie, gdzie jest produkowany pod marką handlową Veklury. Obecnie Gilead Sciences prowadzi dodatkowe badania w innych grupach pacjentów, w szczególności dzieci, i wkrótce rozpocznie badania preparatu wziewnego dla pacjentów we wczesnym stadium, leczonych w domu. Ponadto rozpoczęto badanie kliniczne kombinacji remdesiwiru z przeciwzapalnym syntetycznym inhibitorem JAK — preparatem Olumiant (barycytynib) produkcji Eli Lilly (USA). Aktywnie bada się również preparaty podobne do remdesiwiru, w szczególności analog rybonukleozydu EIDD-2801 i jego metabolit EIDD-1931 (N4-hydroksycytydyna), które zostały opracowane do leczenia grypy przez firmę DRIVE Uniwersytetu Emory (USA) i które wykazały aktywność przeciwko pandemicznym koronawirusom. Co ciekawe, EIDD-2801 okazał się od 3 do 10 razy silniejszym inhibitorem replikacji SARS-CoV-2 niż remdesiwir. W lipcu 2020 r. firma Ridgeback Biotherapeutics (USA) rozpoczęła II fazę badań klinicznych EIDD-2801 pod kątem skuteczności leczenia COVID-19. Stało się również wiadomo o jeszcze jednym preparacie przeciwwirusowym o większej skuteczności niż remdesiwir — BOLD-100 (Bold Therapeutics, Kanada), który stanowi niewielką cząsteczkę na bazie rutenu, wybiórczo hamującą indukowaną stresem regulację białka opiekuńczego GRP78, ważnego dla procesów rozpoznawania komórek gospodarza, wnikania i replikacji wirusa. Innym prawdopodobnym preparatem do leczenia COVID-19, który przyciągnął uwagę naukowców, stał się lopinawir-rytonawir (LPV/r) — złożony preparat przeciwwirusowy, używany do walki z HIV. Lopinawir jest inhibitorem wirusowej proteazy HIV, który narusza tworzenie kapsydu wirusowego, hamuje replikację HIV z tworzeniem niedojrzałych cząstek wirusowych, które nie mogą infekować komórek organizmu człowieka. Rytonawir jest podobny do cytochromu P450 i pełni funkcję farmakokinetycznego wzmacniacza lopinawiru. Uzyskano dane, że lopinawir działa in vitro na SARS-CoV-2, po czym preparat włączono do programu badawczego WHO Solidarity. Jak pokazały badania, LPV/r nie dawał żadnych korzyści pacjentom z COVID-19 w porównaniu ze standardowym leczeniem. Jednocześnie wyniki badań skuteczności LPV/r w kombinacji z interferonem beta-1b i rybawiryną (analogiem nukleotydu, inhibitorem polimerazy RNA zależnej od RNA) są obiecujące. Jednak 4 lipca 2020 r. WHO wykluczyła LPV/r z programu badań klinicznych Solidarity. Badania in silico pokazały, że skutecznym inhibitorem proteazy papainopodobnej (PL) wirusa SARS-CoV-2 jest nitazoksanid (Nitazoxanide) — preparat z klasy tiazolidów o aktywności przeciwpasożytniczej i przeciwwirusowej, odkryty w latach 80. XX wieku przez Jeana-François Rossignola w Instytucie Pasteura. Nitazoksanid został zarekomendowany do dalszych badań in vivo po wykazaniu hamowania przez niego SARS-CoV-2 w warunkach niskiego stężenia wirusa. W celu poszukiwania możliwych środków do leczenia COVID-19 przeprowadzono screening wszystkich białek organizmu człowieka pod kątem zdolności do oddziaływania z SARS-CoV-2. Znaleziono 332 białka, z których 66 jest „celami” dostępnych preparatów leczniczych. W ten sposób zidentyfikowano 69 środków leczniczych, z których 27 już przetestowano, 14 przechodzi badania kliniczne, a 28 znajduje się na etapie testów przedklinicznych.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 7strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

Ciekawym przykładem owocnej współpracy kilku grup badawczych w poszukiwaniu specyficznego preparatu przeciwko COVID-19 było badanie z wykorzystaniem nowoczesnych metod komputerowego projektowania leków i wirtualnego screeningu o wysokiej przepustowości. Jako „cel” przyszłego preparatu wybrano główną proteazę (Mpro) wirusa SARS-CoV-2, która odgrywa ważną rolę w realizacji replikacji wirusa oraz jego transkrypcji. Ostatecznie, po screeningu 10 tys. różnych związków, jako specyficzny środek do leczenia COVID-19 wybrano małotoksyczny preparat Ebselen (2-fenylo-1,2-benzoselenazol-3-on), który stanowi syntetyczną cząsteczkę organoselenu i posiada właściwości przeciwzapalne, antyoksydacyjne oraz cytoprotekcyjne. Wstępne badania wykazały, że Ebselen wykazywał aktywność inhibitorową wobec SARS-CoV-2 w próbie komórkowej, co można wyjaśnić nieodwracalnym hamowaniem głównej proteazy koronawirusa poprzez tworzenie wiązań kowalencyjnych z grupą tiolową cysteiny (Cys-145) centrum aktywnego. Dalsze badania potwierdziły, że Ebselen może okazać się perspektywicznym preparatem przeciwko COVID-19, ponieważ wiąże się on z wirusową proteazą Mpro między II a III domeną i jest allosterycznym regulatorem dostępu do miejsca katalitycznego jej cząsteczki. Dla wykrycia leków, które mogą zostać przekierowane na walkę z COVID-19, firma Biovista (USA) wykorzystała platformę sztucznej inteligencji Biovista Project Prodigy AI. W rezultacie ogłoszono, że do leczenia COVID-19 mogą zostać wykorzystane 6 preparatów. Po pierwsze, jest to środek antyfibrynolityczny aprotynina oraz bloker receptorów angiotensyny II irbesartan w celu zmniejszenia „burzy” cytokinowej i obniżenia obciążenia wirusowego. Po drugie, zaproponowano stosowanie kaplacyzumabu oraz ezetymibu / atorwastatyny jako potencjalnych środków przeciwko krzepnięciu krwi i stanom zapalnym. I po trzecie, jako potencjalnie użyteczne w leczeniu COVID-19 określono dwa związki bioaktywne — likopen oraz witaminę D. Należy zauważyć, że Biovista posiada znaczne doświadczenie w przewidywaniu za pomocą sztucznej inteligencji skuteczności leków dla określonych chorób. Pierwszym z wielu przewidzianych preparatów stał się dimebolin, który według prognoz firmy byłby użyteczny dla pacjentów z epilepsją oraz stwardnieniem rozsianym. W dalszej kolejności to przewidywanie zostało potwierdzone eksperymentami na modelach zwierzęcych, a firma Biovista otrzymała odpowiednie patenty. Co ciekawe, sztuczna inteligencja określiła preparat Lopinawir / Rytonawir (Kaletra) jako stosunkowo nieskuteczny w przypadku COVID-19, a jego połączenie z Remdesiwirem jako niezwykle skuteczne. Faktyczne dane eksperymentalne potwierdziły zalety tej kombinacji preparatów. Dla usprawnienia szybkiej i taniej produkcji nowych leków przeciwwirusowych opracowano oprogramowanie sztucznej inteligencji Synthia, które oferuje producentom najbardziej efektywną i ekonomicznie opłacalną strategię syntezy leków z wykorzystaniem tanich i łatwo dostępnych materiałów wyjściowych. Tak oto Synthia znalazła nowe rozwiązania dla wytworzenia 11 z 12 zaproponowanych środków przeciwwirusowych, w szczególności dla Umifenowiru i Fawipirawiru. Jedynym preparatem, dla którego oprogramowanie nie zdołało wymyślić nowego sposobu syntezy, stał się Remdesiwir. Jeszcze jedną kategorią preparatów, które mogą zostać wykorzystane do leczenia COVID-19, są środki powstrzymujące hiperreaktywność układu odpornościowego. Rzecz w tym, że nadmierna reakcja immunologiczna często jest przyczyną cięższego przebiegu COVID-19, wystąpienia „burzy” cytokinowej oraz przypadków śmiertelnych, zwłaszcza u młodych ludzi. Dlatego proponowano stosowanie takich leków immunosupresyjnych jak Tocilizumab lub Actemra (Tocilizumab, Actemra) — humanizowane przeciwciało monoklonalne przeciwko receptorowi interleukiny-6 człowieka; Anakinra (Anakinra) — rekombinowane białko, antagonista receptora interleukiny-1; inne leki do leczenia reumatoidalnego zapalenia stawów, które hamują działanie interleukiny-6, itp. Badania kliniczne Anakinry w kombinacji z przeciwciałem monoklonalnym przeciwko IFN-y (Emapalumabem) mają zakończyć się w Szwecji we wrześniu 2020 r. Wyniki III fazy badań klinicznych preparatu Actemra produkcji Roche (Szwajcaria) nie wykazały wystarczającej skuteczności tego preparatu w leczeniu COVID-19, dlatego FDA obecnie nie zaleca stosowania przeciwciał monoklonalnych hamujących interleukinę-6 do leczenia COVID-19. Także proponowano stosowanie preparatów sterydowych, jednak wielu obawiało się, że ich zastosowanie doprowadzi do podatności pacjentów na inne infekcje, w szczególności szpitalne. Nieoczekiwane okazały się dane o udanym badaniu klinicznym w leczeniu COVID-19 Deksametazonu — syntetycznego glikokortykosteroidu, który posiada właściwości przeciwzapalne i immunosupresyjne. Ten sukces stał się możliwy dzięki masowemu i starannie przeprowadzonemu badaniu klinicznemu deksametazonu w Wielkiej Brytanii. To badanie kliniczne jest obecnie często wspominane jako przykład, ponieważ niewłaściwa organizacja badań podważa uzyskane wyniki nawet w przypadku perspektywicznych leków. Zgodnie z wynikami badania Recovery, przeprowadzonego przez Uniwersytet Oksfordzki w Wielkiej Brytanii, deksametazon zmniejszał śmiertelność o około jedną trzecią (z 40 do 28%) u pacjentów poddawanych sztucznej wentylacji płuc oraz o jedną piątą (z 25 do 20%) — u pacjentów wymagających jedynie tlenu. Zaletą deksametazonu, który został zsyntetyzowany w 1957 r. i, pomimo licznych skutków ubocznych, do dziś jest szeroko stosowany w leczeniu chorób autoimmunologicznych, w porównaniu z nowoczesnymi preparatami jest to, że jest on bardzo tani i dostępny na całym świecie. Obecnie deksametazon został już wpisany do protokołów leczenia COVID-19 w wielu krajach, w tym także w Ukrainie. Badania kliniczne z udziałem 1700 osób z 12 krajów wykazały, że nie tylko deksametazon, ale także inne kortykosteroidy, w szczególności hydrokortyzon lub metyloprednizolon, są zdolne do obniżania śmiertelności przy COVID-19: po 28 dniach obserwacji ryzyko śmierci wynosiło 32% dla tych, którzy przyjmowali steryd, i 40% dla tych, którzy przyjmowali placebo. Należy jednak podkreślić, że preparaty kortykosteroidowe mogą być nieskuteczne lub nawet szkodliwe dla pacjentów z łagodnymi objawami lub na wczesnych etapach COVID-19. Niedawno pojawiły się dane o prawdopodobnej perspektywiczności w leczeniu COVID-19 jeszcze jednego dawno znanego leku przeciwzapalnego — Kolchicyny, która została stworzona na bazie alkaloidu trującego dzikiego szafranu (zimowita jesiennego, Colchicum autumnale) i zarejestrowana w 1947 r. we Francji. Kolchicynę stosowano do leczenia obrzęku stawów jeszcze w II tysiącleciu p.n.e., a do leczenia dny moczanowej — począwszy od VI w. Jest ona inhibitorem polimeryzacji mikrotubul, inhibitorem interleukin 1 i 6, a także czynnika stymulującego tworzenie kolonii granulocytów i makrofagów, co czyni ją silnym środkiem przeciwzapalnym. Badania kliniczne przeprowadzone w Grecji wykazały przeciwzapalne i antytrombogenne działanie kolchicyny w leczeniu chorych na COVID-19. Dyskusyjną okazała się kwestia stosowania w celu obniżenia temperatury przy COVID-19 niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ). Wątpliwości co do stosowania Zamieszanie wokół NLPZ w kontekście COVID-19 zasiał minister zdrowia Francji Olivier Véran, który na podstawie oświadczeń poszczególnych lekarzy ogłosił, że NLPZ mogą pogarszać przebieg choroby i w celu obniżenia temperatury można przyjmować jedynie paracetamol (acetaminofen). NLPZ są inhibitorami cyklooksygenazy, która katalizuje powstawanie prostaglandyn — cząsteczek pośredniczących w procesie zapalnym. Niektóre NLPZ (na przykład indometacyna) są zdolne do blokowania syntezy RNA koronawirusa, niezależnie od hamowania cyklooksygenazy. SARS-CoV-2 może bezpośrednio wiązać się z promotorem cyklooksygenazy (COX-2), zwiększając jej ekspresję, a co za tym idzie, produkcję prostaglandyn i stan zapalny. Z drugiej strony prostaglandyna PGE2 może hamować replikację koronawirusa. Pomimo złożoności systemu powiązań między koronawirusem a NLPZ, obecnie, zdaniem ekspertów, nie ma dowodów na to, że NLPZ mogą pogarszać objawy COVID-19. Ostatnio coraz więcej uwagi przyciągają inhibitory układu kalikreina-kinina, który sprzyja gromadzeniu się bradykininy w tkankach i rozwojowi stanu zapalnego. Obecnie istnieją dwa takie zatwierdzone preparaty: ikatybant (bloker receptorów bradykininowych B2) oraz przeciwciało monoklonalne lanadelumab, które hamuje kalikreinę w osoczu krwi (preparaty hamujące kalikreinę tkankową nie zostały jeszcze zatwierdzone). Pacjenci z COVID-19, którzy przyjmowali ikatybant, wykazali wyraźną poprawę utlenowania. W USA prowadzone są obecnie randomizowane badania kliniczne obu tych preparatów z udziałem krytycznie chorych pacjentów z COVID-19, a w Holandii prowadzone są badania nowego osoczowego inhibitora kalikreiny, dostarczanego przez firmę Takeda (Japonia). Ponieważ procesy hiperkoagulacji i tworzenia się zakrzepów odgrywają ważną rolę w patogenezie COVID-19, do leczenia tej choroby proponuje się stosowanie preparatów zapobiegających krzepnięciu krwi. Wiadomo, że terapia przeciwzakrzepowa heparyną drobnocząsteczkową prowadziła do poprawy stanu chorych z ciężkim przebiegiem COVID-19, u których obserwowano oznaki koagulopatii (podwyższone stężenie D-dimeru). Zważywszy na to, że terapia przeciwzakrzepowa wymaga dokładnego monitorowania stanu układu krzepnięcia krwi w organizmie pacjenta, warto wspomnieć, że wśród pierwszych na świecie testów do ilościowego oznaczania D-dimeru, który jest jednym z markerów zagrożenia zakrzepicą, były diagnostyki opracowane jeszcze w latach 90. XX wieku w Zakładzie Immunologii Molekularnej Instytutu Biochemii im. O.W. Palladina Narodowej Akademii Nauk Ukrainy. W tym samym Instytucie stworzono testy do jednoczesnego oznaczania zarówno D-dimeru, jak i rozpuszczalnej fibryny, co jest niezwykle ważne dla monitorowania stanu układu krzepnięcia krwi i zagrożenia zakrzepicą. Podejścia immunoterapeutyczne do leczenia COVID-19 opracowują również Centrum Szczepionek i Immunologii Uniwersytetu Stanu Georgia (USA) oraz korporacja CEL-SCI (USA), których współpracę uwieńczył system prezentacji ligandowej epitopów antygenowych (LAEPS), który sprzyjał rozwojowi przeciwzapalnej odpowiedzi immunomodulującej i dzięki peptydom z białka NP SARS-CoV-2 stymulował komórki CD8 T do ataku na zainfekowane wirusem komórki-cele. Wstępne badania na modelach zwierzęcych wykazały, że immunogeny LEAPS mogą uratować przed innymi śmiertelnymi infekcjami, w szczególności wywołanymi przez wirusa opryszczki zwykłej (HSV) oraz wirusa grypy H1N1, a także zatrzymać postęp zapalenia w reumatoidalnym zapaleniu stawów. Ponadto badana jest możliwość zastosowania przeciwko COVID-19 immunoterapii z wykorzystaniem inżynieryjnie zmodyfikowanych komórek CAR/TCR T, które wykazały wysoką skuteczność w leczeniu raka, zapalenia stawów i zapalenia wątroby typu B. Nieoczekiwanie obiecującym może okazać się preparat na zgagę Famotydyna, będąca antagonistą receptorów histaminowych H2 i zapobiegająca wydzielaniu kwasu żołądkowego, a także tania i szeroko dostępna (w szczególności na Ukrainie produkują ją kilka firm farmaceutycznych). I choć mechanizm terapeutycznego działania Famotydyny w COVID-19 pozostaje niewyjaśniony, obecnie w stanie Nowy Jork trwają jej badania kliniczne na 1200 osobach. Interesujące i ważne mogą być dane o stosowaniu dobrze znanych leków przeciwwirusowych — interferonów. Jeszcze na początku pandemii w Chinach stosowano interferony w celu ochrony pracowników medycznych zaangażowanych w leczenie chorych na COVID-19 i żadna z 2415 osób, które otrzymywały codziennie krople do nosa z alfa-interferonem, nie została zainfekowana wirusem. Szczególnie ważne jest to, że interferony można stosować zarówno profilaktycznie, jak i na początku choroby w celu niedopuszczenia do powikłań. Choć FDA uważa, że danych do oceny potencjalnych korzyści ze stosowania interferonu podczas wczesnej fazy choroby w porównaniu z ryzykiem toksyczności jest niewystarczająco, a stosowanie interferonów do leczenia pacjentów z ciężką lub krytyczną postacią COVID-19 należy zabronić. Innymi kandydatami na rolę leków na COVID-19, biorącymi udział w badaniach, są wazodylatatory, kwas liponowy, mezenchymalne komórki macierzyste, bewacyzumab (humanizowane przeciwciało monoklonalne przeciwko czynnikowi wzrostu śródbłonka naczyń), a także niektóre preparaty stosowane w chińskiej medycynie ludowej, w szczególności związki o aktywności przeciwmalarycznej: artemizynina, zawarta w bylicy rocznej (Artemisia annua), oraz jej syntetyczna pochodna — artesunat itp. Nawet niskie dawki napromieniowania klatki piersiowej (nieco większe niż dawka przy TK, ale mniejsze niż dawka przy leczeniu raka płuc) mogą zmniejszyć stan zapalny w płucach ciężko chorych pacjentów z COVID-19 na tyle, aby można było zrezygnować ze sztucznej wentylacji płuc. Radiacja w niskich dawkach zazwyczaj nie ma bezpośredniego efektu przeciwwirusowego, ale może kompensować nadmierną reakcję układu odpornościowego, znaną jako „burza” cytokinowa. Podobne leczenie stosowano już wcześniej w leczeniu wirusowego zapalenia płuc związanego z grypą z 1918 r., a także przy zapaleniu stawów. Obecnie rozpoczęto kilka badań klinicznych tego leczenia w USA i innych krajach. Trwają badania kliniczne setek substancji, które mogą okazać się skuteczne w leczeniu COVID-19 i które mają już pozwolenie na stosowanie w innych chorobach. Taką strategię nazywa się repurposing, czyli „reorientacja zastosowania”. Okresowo pojawiają się nowe publikacje o obiecujących wynikach kolejnego preparatu, ale po burzliwej dyskusji z reguły okazuje się, że albo badania prowadzono tylko in vitro, a nie na żywych organizmach, albo dane kliniczne nie są aż tak obiecujące, albo wystąpiły pewne manipulacje przy doborze pacjentów itp. Aktywnie bada się obecnie także kombinacje różnych preparatów, przede wszystkim przeciwwirusowych, jednak jak dotąd nie osiągnięto znaczącego sukcesu. Dlatego przy podejrzeniu COVID-19 nie warto zajmować się samoleczeniem, a należy natychmiast zwracać się o pomoc medyczną. Można wyciągnąć wniosek, że leczenie COVID-19 odbywa się niemal całkowicie antysymptomatycznie — przeciwko objawom choroby wywołanej przez SARS-CoV-2 lub przeciwko licznym, często wielonarządowym powikłaniom. Obecnie tylko dwa preparaty są oficjalnie dopuszczone w USA do leczenia powikłań COVID-19. Jest to Remdesiwir, który działa specyficznie (hamuje replikację wirusa) oraz Deksametazon, który nie jest specyficzny (przeciwwirusowy), ale jest zatwierdzony i skuteczny w hamowaniu hiperimmunologicznej reakcji pacjenta na wirusa. Do tych preparatów można dodać osocze ozdrowieńców od pacjentów, którzy chorowali, wyzdrowieli i mają wystarczająco wysokie miana przeciwciał przeciwwirusowych (specyficznych). Ja osobiście w celach profilaktycznych przyjmuję krajowe preparaty witaminy D oraz flawonoidów. Ciąg dalszy nastąpi.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 8strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

ród, dzieci... A do muzyki kobieta jest potrzebna, bez niej ani rusz! O! Bywało, że taka się trafi — ogień! I dwa, i trzy dni, i tydzień, i drugi, a ja wciąż nie jadę do domu, bo żal takie dobro zostawiać. To do baby, do gospodyni mojej, przyjeżdżają jeszcze ludzie, wołać mnie. A Oksana mówi: “Nie ma Sydora Pyłypowycza, jeszcze weselą”. “A gdzie?”, — tamci dopytują, bo jestem im bardzo potrzebny! I oto jadą, znajdują w tej wsi, a ja, bywało, z rejonu do rejonu przejeżdżam i do domu nie zajrzę. zapach, a coś takiego, co, znaczy, prowadzi mnie. Ot, wiem i koniec! I to już gdzie ona nie schowa — znajdę! W starej chacie, bywało, pod strzechę wsunie — jest. Do psiej budy — znajdę. W ziarno zakopie — a tutaj! Nie, nie szukam, jak to szukają, ono, znaczy, mnie prowadzi, a ja idę za nim. twarzy, zgarbiona — żeby obcy nie przystawali. Przeszła wszystkie koszmary okupacji, ewakuacji, powrotu na pogorzelisko.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 8strona oryginału ↗

Lubow FILENKO. Talent do życia Dziadek Sydir

Dziadka Sydira w naszej rodzinie wspominano często. Tata, bywało, jak wypije, to go na łzy bierze, a mama tu jak tu: „O, Sydir Pyłypowycz!”. Wydaje się, że tylko mama znała dziadkową wadę, bo wszystkim innym zapamiętał się jako najlepszy muzyk nie tylko wsi, rejonu czy obwodu, a, powiedzmy więcej! — całej północno-zachodniej części Ukrainy! Kiedy dziadek Sydir się zestarzał i nie to że bęben — tamburynu nie mógł w rękach utrzymać, to w ciepłe dni siedział za domem. Na ławeczce. Jak każdy porządny wiejski dziadek. Ławka była z dwóch desek, z tyłu rósł bez, za bzem chowała się chata. Życie ledwie tliło się w dziadkowym ciele, żeby nie upaść, opierał się na lasce, laska — na ziemię, a ziemia, być może, na żółwia. Rzadko laska wykonywała lekkie ruchy w lewo-prawo — to dziadek odganiał nas od ławki. Tych małych i natrętnych. A ze starszymi lubił porozmawiać: — E! Czy to wesele? Trzy stoły i dwóch muzyków! I co ten Trusyk gra?! A Masluk? I u tego nie lepiej wychodzi. Oto my z Tereszkiem..., — tutaj zazwyczaj dziadek na długo milkł, patrzył wyblakłymi oczami w dal, i mała, ledwie zauważalna łza płynęła z prawego oka. Kiedy łza dobiegała nosa, Sydir Pyłypowycz wyciągał z kieszeni rudej kufajki szmatkę, wycierał łzę, a przy okazji i nos, kaszlał dla przyzwoitości i kontynuował, — My z Tereszkiem takie wesela graliśmy — wam się nie śniło! — A co, dziadku, zdolni do nutowej gramatyki byliście? — A co ty tam językiem mielesz, jak krowa ogonem w święto Przemienienia Pańskiego!? Jaka gramatyka na weselu?! Na weselu główne nie tak zagrać, żeby kucharki kisiele porzuciły i na klepisko przybiegły. Żeby młódki podeszwy starły, a u mężczyzn chmiel wywietrzał! I powiedzieć, i przykazać... A pieśni? Oto kiedy jeszcze uszy sprawne były — słyszę, śpiewają: „Oj co to za kuma, co pod kumem nie była...”, a jeszcze krów na obiad nie gonili! Czy takie w dzień śpiewają?! Dla każdej pieśni, przysłowia swój czas. Takie śpiewać wieczorem, jak dzieci pod nogami się nie plączą. Żartować trzeba umieć i wiedzieć kiedy... — A wyście umieli! — A gdybym nie umiał — kto by mnie za czterysta kilometrów na wesele przywoził i odwoził, ha?! Tak ja trzysta wesel tylko za Połtawskim szlakiem zagrałem! A co już tutaj, to licz, w każdym dworze byłem. Zapytaj choć u kogo: kto u was za muzykę był? — Sydir Pyłypowycz! Bo znali, szanowali i wołali! Tak to, bywało, przyjadą w tych dniach, bo wcześniej przecież po Pokrowie się weseliło, i proszą: „Sydorze Pyłypowyczu, prosili ojciec-matka i my Was prosimy grać na naszym weselu”. Dobra, mówię, przyjadę, ale u mnie dwa warunki: oto taka i taka zapłata i ładna „podsadna kaczka”. Wszystko. Dogadaliśmy się. Znaczy jadę. — Dziadku! Czy u was w domu kaczki na jajka nie siadały?! — E, chłopcy... Do której klasy chodzicie? Dziewiątej? Pewnie struczkujecie po nocach? A co pokrzywiliście się, jakbym nie wiedział, sam taki byłem... Podsadna kaczka — to taka rzecz... Życiowa. Młódka, znaczy, mi potrzebna na wesele, wdowa czy tam samotna. A jak bez młódki?! Swoją babę nie woziłem ze sobą, u niej, o, gospodarstwo, go... Nie to, co teraz... A wy myślicie, dziadek zawsze na ławeczce siedział i na kury krzyczał? E! A my z Tereszkiem... Sydir Pyłypowycz Waszczenko, rodowity wuj mojej babci Łysawety, przeżył sto jeden lat. Żona zmarła o ćwierć wieku wcześniej. Dziadkowa fotografia wisiała w kołchozowym muzeum. Jako ziomka-długowiecznika. Chociaż, jak dla mnie, były ku temu i inne przyczyny. Nie mniej znaczące. Talent, na przykład. Talent do życia. Wujek Mykoła Każdemu Bóg talent daje. Komu czerpakiem nasypie, komu łyżką, a komu rzuci szczyptę, jak dobra gospodyni soli w słodką mleczną kaszę. Wujkowi dostała się nie to żeby szczypta, a tak, łyżeczka do herbaty. I to ciotka całe życie wspominała niedobrym słowem tego dawcę. Co prawda, obrywało się zawsze wujkowi. — Oto ty wiesz, gdzie nie schowam, gdzie nie wymyślę — on znajdzie! W walonek wstawię butelkę — znajdzie. W szafie czy gdzieś w stoliku — to i nie pytaj! Jeden raz w ziemniakach zakopałam. Takie w tamtym roku wyrosły, po pas! I ja oto dokładnie przy krzaku dołek wykopałam głęboki, wstawiłam słoik zakręcony i zagarnęłam. Dzień-dwa patrzę — nigdzie nic. A jak rzuciłam się do słoika, bo przyjechali młócić, trzeba chłopakom nalać, a tam — wierzysz? — na dnie! Oto jak ono znalazło?! A ani krzaki nie pomięte, ani łodyżka nie zgięta, a wódki nie ma! — A ty jeszcze opowiedz, opowiedz, jak w trzcinie chowałaś! — wtrąca się do rozmowy wujek. — A, Luboczko, wierzysz-nie, a ten raz już tak schowałam, myślałam — do Pokrowy stać będzie. Gdzie tam! U nas tam na belce, z brzegu ogrodu, staw nie staw, rzeka nie rzeka, a wkoło — trzcina. Ja tęgi krzak trzciny wykopałam, słoik wstawiłam, a z góry znowu ten krzak. I wszystko tam tak posprzątałam, ziemię mokrą do stawu wrzuciłam, no nigdzie żadnego śladu. Jeszcze pokręciłam się-popatrzyłam: nie widać, samej by nie zapomnieć gdzie. W domu nie schowasz, wszystko wypróbowałam. A ono przecież sprawa do jesieni idzie, tam młócić będą — daj, tam orać będą — daj. A na wsi wcześniej bez butelki kroku nie zrobisz! To teraz pieniędzmi biorą, a wcześniej jeden wariant — butelka! A ono znalazło!, — ciocia Nina patrzy w wujkową stronę już bez osądu i złości. Ile lat minęło — już nie iskrzy. A może, mnie się wstydzą. — Oto powiedz, Mykoło, — to już do wujka, — oto jak ty, łotrze, wszystko to znajdujesz?! Wujek przerzuca w ustach papierosa z jednej strony na drugą, mruży oczy, jak ten kot, uśmiecha się: — A mnie prowadzi. Jak ona czy kupi, czy wypędzi samogon, tak ja już i wiem. Czuję. Oto idę, myślę. A nogi same prowadzą, prowadzą. Zatrzymałem się. Znaczy gdzieś tutaj. Nie, nie za... — A żeby ono ciebie już ze świata zgładziło! — odzywa się ciotka. A wujek tylko uśmiecha się i wyciąga kolejną „Prymę”. ...Jak wujek zachorował i zebrał się umierać, to poprosił szampana. Córka kupiła i przyniosła, bo takiego napoju na podwórku i poza nim nie bywało, i mody nie było! Nie ma już wujka. Na tamtym świecie króluje. A talent? Daj boże, żeby nikomu nie przypadł. Marfa O tym, że dzieci bywają dwie babcie, dowiedziałam się dopiero w szkole podstawowej. Niedługo przed wiosennymi feriami koleżanka z klasy Tetiana Szwydczenko pochwaliła się, że pojedzie do Iskiwki do babci. „Dziwne, – pomyślałam ja, – pewnie coś znowu wymyśliła.” Bo Tetianina babcia, babcia Warka, mieszkała dwa domy od nas. A dzieci mogą mieć tylko jedną babcię i jednego dziadka. Jak u mnie, u Hali Borowyczki, u Witka Horowego. Oto co tutaj niejasne? Jeden komplet rodziców, jeden komplet babć-dziadków. U mnie tak było całe życie. A ponieważ uczyłam się lepiej od Tetiany, już i książki czytałam, to tak jej i powiedziałam: „Ty wszystko wymyśliłaś, tak nie bywa, jaka taka babcia w Iskiwce?!” „Mamina mama”, — odpowiedziała Tania. No, mamina mama była i u mnie. Kiedyś. Dawno. Bardzo dawno. Ona nawet huśtała na rękach starszego ode mnie o dwanaście lat brata i mówiła, że oto, stopnieje śnieg, trawka wyjdzie i pójdą oni z Kolą na wygon bawić się. Tak mama opowiadali. Jednak mamina mama, babcia Marfa, była taką dawną starożytnością, że przyrównywała się w moim dziecięcym postrzeganiu świata do bajkowej postaci. Co prawda, w chacie nad oknem wisiała jej i dziadka Łuki fotografia, ręcznikiem przybrana. No tak i oblicze Jezusa na papierowej ikonce wisiało na pokuciu, i co? *** ...Marfa wyszła za mąż z miłości. Swoje pierwsze małżeństwo opisywała córkom jak bajkę! Bywało, usiądą w ziemiance przy ciepłym piecyku, a ona zaczynała im opowiadać, jak spotkali się z Iwanem po raz pierwszy, jak chodzili z nim na wiejskie zabawy, jak uśmiechał się, widząc ją na ulicy, jak przyjechał prosić o rękę, a Marfa musiała stać przy piecu i dłubać w nim, a ona wciąż zerkała na Iwana i wesołe iskierki tylko skakały w jej oczach. Rodzice widzieli tę miłość, więc z lekkim sercem wydali córkę za mąż. Któż wiedział, że tego szczęścia Pan Bóg odmierzył zaledwie trzy lata?! Oto tutaj się pobrali, oto tutaj zaczęli mieszkać u jego babci, oto tutaj pierwszy raz się pokłócili i Marfa zebrała tobołek i przez śniegi i zaspy ruszyła do domu, bliscy przyjęli jak należy: córka w gości przyszła!, a trzeciego dnia ojciec zaprzągł sanie i odwiózł Marfę do męża. Oto tutaj opowiada babci o kłótni — Iwan, żartując, uderzył ją w pośladek, a oto tutaj — urodziła się córeczka, a oto tutaj — 33-ci rok, głód, Iwan przy siewie na traktorze, wziął w garść ziarno, wrzucił do ust, póki brygadzista nie widzi, a temu i widzieć nie trzeba — ziarno było zatrute. Umarł Iwan... Oto tutaj... Skończyła się bajka. Marfa z dzieckiem mogłaby wrócić do ojcowskiego domu. Teraz rodzice by przyjęli. Ale nie ma komu przyjąć, głód 33-go zabrał nie tylko męża, ale i rodziców. Marfa została w obcej wsi, bracia męża pomagali wdowie. A potem zdarzył się Łuka. I Marfa po raz drugi wyszła za mąż. I urodziła się moja mama Maria. Często opowiadała, jak dziadek zabiegał o moją babcię piękność, i jak zaczęli sobie żyć, i jak zaczęła się wojna, i jak zabrali Łukę do pospolitego ruszenia, i jak ten wciąż żałował, że tak i nie dowie się, kto się urodzi — syn czy córka... Trzy lata pierwszego małżeństwa, sześć lat drugiego, trzy córeczki – oto i całe szczęście Marfy. Nie skarżyła się, nie płakała, nie poddawała się. Kiedy Niemcy weszli do wsi, Marfa nagle stała się niechlujna: chodziła w brudnym ubraniu, z plamami sadzy na twarzy. Uratowała i córki, i siebie. Na miejscu spalonego domu wykopała ziemiankę, po roku czy dwóch krewni pomogli postawić nowy dom. Zawiadomienie o śmierci męża tak i nie przyszło, sąsiad opowiadał, że na własne oczy widział, jak w okop, gdzie był Łuka, trafił pocisk. Ale cuda przecież się zdarzają? Oto i Marfa miała nadzieję na cud i chowała za kupioną u Cyganki ikoną pożółkły papierek, który zaczynał się słowami “Wasz mąż, Prydatczenko Łuka Hordijowycz, zaginął bez wieści...”. W ostatnim roku Marfa wciąż wspominała swoje życie i próbowała zrozumieć: Za co, za jaką winę, życie karze ją?! Dwukrotna wdowa, starsza córka — inwalidka, sama nie ma zdrowia, pewnie niedługo umrze, a młodsza ma dopiero dziesięć lat. Cała nadzieja — w średniej, a ta za mąż się szykuje... Pod jesień 1953 roku Marfa już nie to że do pracy — z domu nie mogła wyjść. Jeszcze ucieszyła się pierwszym wnukiem. A potem jakoś zachciało jej się kiszonego arbuza. Wydawało się, oto zje — i choroba ustąpi. Arbuza znaleźli we wsi. Zjadła z apetytem. Ale wstać już nie miała sił. I nie dało się patrzeć na Ninę, najmłodszą. Bo komu potrzebna sierota, co ją czeka w przyszłości? Wyciągnęła rękę do córki, z ostatnich sił chwyciła za szyję, próbując udusić. Sąsiadka wyrwała dziewczynkę. A jeszcze po chwili — położyła Marfie na oczy miedziaki. *** ...Mama często wspominała, jak obudzili się w środku nocy od cichego pukania do drzwi i nagle wszystko zrozumieli. W jednej chwili ubrali się, wzięli Kolę na ręce i pobiegli do Nykonoriwki: “Biegnę, biegnę, a nogi jakby w miejscu stały.” Tak w siedemnaście lat mama została całkowitą sierotą. A u mnie zmarła babcia, którą znam tylko z opowieści mamy. I zdjęcia. Jej nigdy nie postrzegałam jako babci. Ona — to mamy mama. Marfa Wołodymyriwna Prydatczenko, z domu — Mystiuk. Od lewej do prawej: mama Fiłenko Maria Łukiwna, babcia Marfa, ciocia Nina, ciocia Motia.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 9strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

Zostawił tuzin na podwórku i aż do samej śmierci obchodził się z nimi jak kozak z dziewczyną, przycinał, okopywał, szczepił, dokarmiał, nie daj Boże, żeby ktoś zerwał zielone jabłuszko albo wyrzucił ogryzek na środku podwórka! Pilnował wnuków surowiej niż dzieci, te nawet spojrzenia się bały! Lisaweta pozwalała na więcej: i do komórki wpuści, i czasopisma dziadkowi da obejrzeć, i patefon włączy, jak dziadek pójdzie do centrum sprzedawać rzodkiewkę, i rubla na kino da. Przez całe lato na podwórku gwar, zwożą wnuki zewsząd, ona tylko nadąża zacierkę gotować i naleśniki piec. Cieszyła się Lisaweta dziećmi i wnukami, ale najlepiej było z Hryćkiem. Oboje skąpi w słowach, rozumieli się z pół spojrzenia. I synowym, i sąsiadom często powtarzała: „Ja z dziadkiem życie przeżyłam, tylko wiedziałam, że trzeba jeść gotować, dzieci wychowywać i mężowi w łóżku dogadzać”. Starsza synowa nie wytrzymała: „Szczęście Pani, mamo, z tatą, nie to że uderzył — nie nakrzyczał ani razu, tylko tam coś mruczy pod nosem”. Córka żałowała: „Co Pani, mamo, cierpi, kiedy tata na Panią mówi »stara wariatko«! Trzeba mu jakoś odpowiadać!”. Lisaweta zgadzała się z obiema. Gotowała zupę, póki Hryćko krzątał się na dworze, wywieszała kołdrę na sznurku na poddaszu, „żeby starym duchem nie śmierdziało”, potem przygotowywała obiad i wołała męża jeść. Hryćko wszystkie ścięte grusze zachował i aż do samej śmierci wycinał w szopie to łyżki dla wnuków, to łopatki dla synowych, a trzonki do wideł i łopat z zwykłego drewna ciosał. Jak szli wąwozem do syna w gości, Hryćko stąpał bliżej góry, żeby choć trochę być wyższym, i tak niski, a na starość całkiem się przygarbił. Paraska przyjeżdżała w gości i z pierwszym, i z drugim mężem, w domu wtedy wesoło, głośno, rozbrzmiewają przyśpiewki, błądzą pożądliwe spojrzenia. A jak pojedzie — znów cicho, miarowo płynie życie. Jakby nawet nudno. Spali prawie do samej śmierci Hryćka w jednym łóżku. On jeszcze czasem mruczał „stara wariatko”, ale jej to nie obrażało, bo i naprawdę stara, gdzie tu prawdę ukryć? A że „wariatka” — to może i tak? Wyszła za mąż bez tych wszystkich „ochów-achów”, raz jeden jedyny w całym życiu mąż był zazdrosny i nawet rękę podniósł, żeby uderzyć, ale nie zdołał. A inne młódki, oho, jak mężowie biją! Nie tak spojrzała, nie to założyła, nie to ugotowała. A Hryćkowi wszystko pasowało. Może nawet jej nie kocha i nigdy nie kochał? A potem Hryćko umarł. I w domu zrobiło się zimno, choć szło ku latu. Dzieci jedno przez drugie zabierały ją do siebie pomieszkać, ona przeprowadzała się ze wsi do miasta, z miasta do wsi, całymi dniami siedziała z „Kobziarzem” czy „Percem”, czytała sylabizując, a myśli kręciły się gdzieś tam, w ich z Hryćkiem podwórku, gdzie o tak dom, a o tak — studnia, a tam — kuchnia i po lewej piwnica, i szopa na dwoje drzwi i stare topole przy bramie, i jabłonie za płotem, i śliwa, która dopiero zaczęła owocować, i przygotowane miejsce pod inspekt, i schowek taki ładny przy gnojowisku... Tęskniła za jego spojrzeniem, skąpym uśmiechem, że nie ma komu teraz powiedzieć „gdzie byłeś — opowiadaj, co przyniosłeś — pokazuj”, i kieliszka z nikim wychylić... Dziadek nie to żeby lubił, ale i nie stronił w święto graminkę wypić. Ona jakoś poprosiła synową, żeby na święto nalała, to ta się zdziwiła. A dziadek niczemu się nie dziwił, i niczego nie wypominał, i brzydkimi słowami nie klął, i jadł wszystko, co przygotuje, i grosz umiał zarobić, i dzieciom pomagał, i... Chyba kochał ją mimo wszystko. No i co z tego, że starą wziął? Mania. Ta, która wróciła Domy w Fyłenkiwce stawiano nad jarem, przy stawach, a cmentarz — na równym. Kiedy wieś urosła i miejsca przy jarze nie zostało, domy weszły na równinę, a potem zaczął się kołchoz i równolegle do grobów wytyczono jedną z głównych ulic. Zaczynała się „białym domem” — kołchozową kancelarią, dalej szły szkoła, internat, przychodnia, szpital, a kończyło się wszystko sadem, który posadził mój dziadek Hryszko. Cmentarz chował się za szkolną stołówką, odgrodzony starym płotem i takimi samymi starymi drzewami. I właśnie tam, prawie na samym jego początku, była jedna „nasza” mogiła — ciotki Mani. Nigdy i nikt nie nazywał jej Marusia czy Masza. I dla taty, i dla babci z dziadkiem to była Mania — siostra i córka. Od małego razem z krewnymi chodziłam na Przewody do Mani. Przyjdziemy, postoimy trochę, mama położy na żelaznym krzyżu pisankę i cukierki, potem jeszcze do wujka Piury po sąsiedzku zajdziemy. Z roku na rok to samo obrządzenie. Czasem przychodziliśmy wczesną wiosną sprzątać, ale w gęstwinie cmentarza, pod dziesięcioletnimi drzewami, zawsze było półmrocznie, chwasty prawie nie rosły, mogiłka stała czyściutka, po prostu zmniejszała się z latami, ot i wszystko. A w domu dziadka wisiał portret Mani — poważna taka dziewczyna, włosy zaczesane na bok, żeby piękna, to nie. Od dzieciństwa wiedziałam, że Mania umarła młodo, była starszą siostrą taty. W latach 70-80. już nikt po niej nie płakał, doglądali mogiłkę, wspominali, ot i wszystko. Tata opowiadał, że siostrę zabrali do pracy do Niemiec. Często wspominał wojnę, okupację i jak miejscowy starosta czy to policjant, kilka razy przychodził do nich z zawiadomieniem, że trzeba Mani się zbierać i jechać do pracy, bo przyszedł rozkaz. I jak raz za razem babcia częstowała wizytatora wódką, smażyła jajecznicę i córka zostawała w domu. A potem jakoś starosta przekroczył próg i powiedział: „Lisaweto! Wszystko, przyszła kolej... Więcej nie mogę wykreślać twojej córki z listy. Szykuj Manię”. I poszedł. I nie został na obiad, jak poprzednie razy. I siostra pojechała. Gdzie i kim ona pracowała w Niemczech — o tym tata nie mówił, bo i sam nie wiedział. Wspominał, że wróciła Mania jeszcze za wojny. Chora. Ciągle kaszlała. Poleżała miesięcy ze trzy i umarła. I opowieść taty latami przyjmowała się jako rzecz oczywista: ukraińskich chłopców i dziewczęta w latach wojny tysiącami zabierali na roboty do Niemiec. Kto wrócił po zakończeniu wojny, jak nasza sąsiadka ciotka Hałka, kto umarł od wyczerpującej pracy. A Mania... Mania jakimś cudem przyjechała do domu w środku wojny. W ostatnie lato taty, kiedy on po raz kolejny wspomniał o siostrze, do mnie wreszcie dotarło, że ciotka wróciła do domu nie po wojnie, a w środku niej. Jak? Jak ona zdołała przyjechać z Niemiec na Połtawszczyznę? Jakim pociągiem? Kto jej pomógł? Czyżby naprawdę można było, niech i chorej osobie, w rozkwicie działań wojennych wrócić do rodzinnej wsi?! Tata nie znał odpowiedzi na żadne z moich pytań: „A ja już i nie wspomnę, jak to wszystko było. Przyjechała Mania, chora, może mamie co i opowiadała, nie wiem... My mali byliśmy, nam nic nie mówili”. Teraz już nie ma kogo wypytać, tata umarł jako ostatni ze swoich braci i sióstr. Czasem wspominam Manię. Próbuję wyobrazić sobie jej życie, jej drogę, jej czy to odwagę, czy to fart. Oto moja dwudziestoletnia ciotka jedzie do domu. Ciekawe, ona zna język niemiecki? Rozumie, co napisano na drogowskazach? Ona sama czy jest ich kilkoro? A jak ona komunikuje się i z kim? Ona wie, że niedługo umrze? A ona miała miłość? No, tę, pierwszą, kiedy wszystkie emocje przez krawędź? A kim ona marzyła zostać? A kogo z braci najbardziej kochała? A ona znała historię poznania swoich rodziców? A jak ona odnosiła się do Stalina, kolektywizacji, władzy radzieckiej? A ciotka lubiła nosić wyszywanki? A sama umiała wyszywać? A ona w kogo się wdała: w tatę czy mamę? A ona marzyła o weselu? A lubiła czytać? A my byśmy z nią znalazły wspólny język?... W odpowiedzi — cisza.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 9strona oryginału ↗

Lizawieta

Jelizawieta Martynowna i Hryhorij Ołeksijowycz Filenkowie, moi babcia i dziadek. Wyszła za mąż jako stara. W wieku dwudziestu sześciu lat. Rodzice już nawet nie mieli nadziei, a tu trafił się Hryćko Fyłenko, przezwiskiem Huznyczko. I niższy od Lizawiety, i wiekiem niby młodszy, a wziął. Wesele było skromne, posag również. Bo skąd te majątki po wojnie domowej?! Zaczęli mieszkać w jednym domu z teściami. Macocha Hryćka syczała, ciskała pogrzebaczami żeliwne garnki w piecu, a potem nie wytrzymała: w środku zimy wygoniła skrzynię Lizawiety z posagiem na środek podwórza, rzuciła jeszcze na wierzch kożuch z pierzyną: „Idźcie z Bogiem!”. Młodzi nie zdziwili się, przenieśli się na stancję do babci i zaczęli stawiać własny dom, po drugiej stronie jaru, z dala od baby Mełaszki. Hryćko umiał pracować. Milczał i kopał fundament, milczał i ciosał krokwie, milczał i wstawiał okna. Lizawieta również nie należała do rozmownych, kroiła ziemniaki na barszcz, gdy wołano sąsiadów na tłokę, by kłaść sufit, miesiła glinę z końskim nawozem, podnosiła kieliszek na uczcie, zwracała się do męża z szacunkiem per Wy. Przyjedzie, bywało, starsza siostra Paraska w gości, to tak ze swoim mężem grucha, i siedzą razem, i tańczą, i śpiewają. A oni z Hryćkiem... Śpiewali, nie bez tego. Wtedy przy stole wszyscy śpiewali. Może kiedyś i do tańca wyszli, ale bez tej namiętności, jak u innych, bez radości przez brzegi, bez gorących spojrzeń, dotyków. I to nie tylko przy ludziach, w domu to samo. Niesłony Hryćko się trafił. A dzieci rodziły się jedno po drugim. Czterech synów i dwie córeczki. Jakie nie trudne były czasy, głód zabrał pół wsi, a Lizawieta wszystkich ocaliła. Gdzieś ziemniaczki zakopali z Hryćkiem, gdzieś makuch ukryli, a to kuma, dzięki jej, ratowała: chłopcy pobiegną do chrzestnej w gości, ona i da garść ziarna, czy otręby, czy tę samą makuchę. Oto i jest z czego zupę ugotować. Usiądą wokół stołu, Hryćko obejrzy wszystkich, zaczerpnie łyżką z miski gorącej potrawy i dzieci zastukają swoimi, śpieszą się na wyścigi, to ojciec łyżką trzaśnie! ucichną. Na tej potrawie i przetrwali zimę. A wczesną wiosną dzieci jak kurczęta wokół domu, na wygonie, w jarze pasły się, pierwszą trawkę do cna zjadły. Chude chodziły, jak drążki, tylko brzuchy wydymały się, jak bębny. Druga wojna dała się im z Hryćkiem trudniej, bo dzieci kupa, okupacja, ewakuacja. Ile już Lizawieta miejscowemu policjantowi nie dogadzała, ile jajecznicą nie karmiła, ile ćwiartek nie nalewała, a za trzecim razem przyszła jednak i córki kolej, wysłali Manię do Niemiec. Mąż od tego czasu stał się jeszcze bardziej małomówny, pracą się ratował. Nie było takiego dnia, żeby próżnował. Jego ojciec przed kolektywizacją się poddał, sprzedał i przepił w karczmie całą ziemię, a Hryszko nie taki! O jaki sad pod górą zasadził! Ponad setka jabłoni i grusz. Na nosidłach tysiące wiader wody z jaru przyniósł, zalewał w dołki, nawoził, takie drzewka wyrosły! Już zaczęły rodzić, jak wyszedł ukaz: obłożyć podatkiem drzewa owocowe. Hryćko wyciął sad. Własnymi rękami ściął każde drzewko, nikogo nie prosił.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 10strona oryginału ↗

5. Tylko żeby nie umierała Babyna…

Kostiantyn SUSZKO, m. Zaporoże. Zakończenie. Początek w nr 41–44 za 2020 rok. Zdumiewające, Babyna ma jeszcze nie tylko swój punkt odniesienia1, ale i duchowy drogowskaz – niedaleko południowych, a raczej, chyba, południowo-wschodnich obrzeży wsi, na samym czubku góry zachowała się Chandykowa Mogiła. Właśnie zachowała się, bo w połowie lat 80. ubiegłego wieku mogła zniknąć. Z majestatycznego kurhanu, usypanego, być może, jeszcze w epoce brązu, zaczęto brać grunt do prac budowlanych na miejscowej fermie. I to przy tym, że kurhan wieńczy wieża triangulacyjna, która w zasadzie jest chroniona prawem o wiele pilniej niż sam kurhan, ponieważ wieże są wykorzystywane (a dokładniej, były wtedy wykorzystywane) przez wojskowych topografów. Ale babynscy gospodarze, jak się zdaje, o tym nie wiedzieli. Tak jak nie wiedzieli o tym, że sam kurhan wieńczy drugi pod względem wysokości (95 metrów) punkt Chersońszczyzny.2 Natychmiast wkroczyłem w proces budowlany i obiecałem „roztrąbić o barbarzyństwie na cały Związek Radziecki”, jeśli niszczenie kurhanu nie zostanie przerwane. Posłuchali i przestali. I chociaż Chandykowa Mogiła teraz stoi, bezczelne wyrobisko, które widać już z drogi, zniekształciło jej wygląd. Ze szczytu roztacza się widok jeszcze szerszy niż z progu mojej chaty, w szczególności przez lornetkę na prawym brzegu zbiornika można dostrzec mogiłę (o tym już mówiłem) koszowego atamana Wojska Zaporoskiego Iwana Sirki na szczycie (uwaga!) kurhanu Baba, na północno-zachodnich obrzeżach wsi Kapuliwka. Tam kiedyś była Czortomłycka Sicz. Od Chandykowej Mogiły daje się prześledzić łańcuszek niewielkich pagórków: niższy, za nim jeszcze niższy, dalej jeszcze niższy, ledwo zauważalny… To pozostałości jeszcze czterech czy nawet pięciu, a może i więcej kurhanów, które biegły w stronę Dniepru. Im poszczęściło się mniej niż sąsiadce ze znakiem triangulacyjnym – wszystkie zaorano, zrujnowano doszczętnie na długo przed tym, jak z Chandykowej zaczęto brać grunt. Widok ze szczytu ocalałej Mogiły zachwyca i porywa. Znaczna część Babyny wraz z Matnią ukazuje się, doprawdy, jak na dłoni. A wokół – stepy, czyli pola, poprzecinane pasami leśnymi. Prawie wokół, bo prosto, jak patrzeć na północ i na zachód, rozlało się „morze”, gdzie kiedyś rozkoszowały się pławnie, legendarna leśna kraina, którą dawni Grecy nazywali Hileą (Gałęzistą). Nawet za przerzedzonymi wiatrochronami (rąbią na opał, bo zimą nie ma czym palić) nie widać Wysokiej Mogiły, do której, być może, i kilometra nie ma… A niedaleko Wysokiej, przy samym pasie leśnym – Biłokrysyni Mogiły (dwa kurhany). Na południe od Chandykowej jeszcze trzy kurhany… A ile między nimi rozrzuconych swoistych plam, które potrafią rozróżnić tylko archeolodzy! To ślady po nasypach kurhanowych. Nasypy zaorane, rozszarpane, rozciągnięte po polach albo wywiezione na potrzeby gospodarcze, a same mogiły, czyli pochówki, w których leżą szczątki naszych przodków, zostały. Są na miejscu. Ale dusze ich są poruszone i nie znają spokoju. Jedyna może być pociecha: tutaj dusze przodków są tylko poruszone, a nie przygniecione, nie poniżone, nie rozszarpane, nie zbezczeszczone tak, jak dusze tych, których wieczny spoczynek jest przytłoczony budynkami mieszkalnymi, „kołami widokowymi”, współczesnymi „muzycznymi” rytmami, rykiem aut. Zatem na podejściach do Babyny wszystkich, którzy idą lub jadą, pierwsza wita właśnie Chandykowa Mogiła. Linia horyzontu, którą podtrzymuje, jest zawsze niewzruszona, wyraźna i wyrazista, o każdej porze roku, przy każdej pogodzie. I niebo nad Mogiłą jest zawsze wysokie, i przestrzeni wokół dużo, niezależnie od tego, czy mgła naciera zewsząd, czy gęsto się zachmurzyło, czy oślepiająco świeci słońce. Od drogi do kurhanu kilkaset kroków, a wydaje się, że Chandykowa jest tuż. Bo zawsze słychać cieniutki, cieniutki świst wiatru między stalowymi ramami znaku triangulacyjnego, szept kostrzewy na zboczach i coś w rodzaju przytłumionego jęku. I tak – zawsze. Wiatru może nie być, ale świst rozbrzmiewa za każdym razem, jak szept, jak i jęk. To ostatnie niech nikogo nie peszy, bo w tym nie ma żadnych skarg, żadnych narzekań, po prostu nasza ziemia zmęczyła się krzyczeć. Tylko jęczy. Bo tak jej lżej – jestem o tym przekonany. A we wsi… Tam do dziś jest szczególna atmosfera (a czyż nie tak jest w każdej, bliskiej każdemu z nas, wsi?), niepowtarzalna aura (a czyż nie ona wyznacza miejsce, gdzie każdy z nas pojawił się na Białym Świecie i stanął na nogi?), aura, która cudem zachowała się, mimo wszystkich strasznych zniszczeń. Ja niczego nie wyolbrzymiam i nie idealizuję, a po prostu dzielę się swoim odczuciem. Wydawałoby się, co tu kochać? Opróżnione i zawalone chaty? Porośnięte ambrozją i łobodą ulice, które nigdy nie znały asfaltu? Rozbite drogi? A może obdrapany budynek dawnego sklepu nastraja optymistycznie? Czy może te nastroje płyną od porośniętego bzem, kostrzewą i kolcowojem starodawnego cmentarza-grobków, gdzie na tabliczkach imiona zmarłych do dziś piszą w „ogólnoprzystępnym języku”? Nie, oczywiście, że nie to. Bo jest jeszcze malownicza Bałka, której zbocza pokryte są ostnicą, dziką różą, głogiem i oliwnikiem… A w dolinach – dzikie grusze najróżniejszych „gatunków”. Przez nikogo nie sadzone, przez nikogo nie podlewane, wysokie i okazałe, a owoce na nich chociaż nie wielkości pięści – w końcu dziczka! – za to jakie pachnące i smaczne! A z wyglądu!.. Jedne całkiem okrągłe, na długim, grubawym ogonku, drugie – podłużne, i ogonek króciutki. Jedne ciemnozielone, chociaż już dojrzałe, inne żółte, mimo że jeszcze zielone… Bo jest zbiornik, i chociaż nazywają go „morzem”, ale to – Dniepr! To nasz ojciec Sławuta, tylko okrutnie skrzywdzony… I chociaż podparta betonową tamą woda nie zna dawnego żywego nurtu, przez co kwitnie, wciąż, tam, gdzie przebija się do nas przez odwiert, przechodząc przez glinę, piasek i żwir, ta woda wykazuje swój dawny – dnieprowy – a więc pradawny i kolor, i smak. I ducha! Zatem i siłę swoją życiodajną jeszcze zachowuje w sobie. Mimo wszystko. A jeszcze jest niebo – zdumiewająco wysokie i zawsze szaleńczo bliskie. A jeszcze – cisza, której nie usłyszysz nigdzie indziej. A jeszcze – powietrze, które, jakkolwiek nie stara się go zanieczyścić elektrownia atomowa wraz z cieplną (miasto Energodar – 70 kilometrów dalej), pozostaje niepowtarzalne i niewiarygodne, które nie tylko wdychasz pełną piersią, można je pić. Tutaj jaskółki jeszcze wyśpiewują prawdziwym jaskółczym językiem. Tutaj słowiki wyśpiewują czysto po słowiczemu… …kukułki kukułkują po kukułczemu… …wróble ćwierkają po wróblemu… …razem z nimi sikorki, dzięcioły, szpaki, drozdy, trzciniaki, pliszki, wrony, sroki, pokrzewki, dzierzby, kląskawki, turkawki, sowy, świergotki, żołny, kraski i cała reszta pierzastej braci świergocze, kuka, dudni, szczebiocze, kwili, kracze, wygwizduje i śpiewa każde po swojemu i tylko PO SWOJEMU… Tutaj wilgi jeszcze nie oduczyły się witać rano ludzi, nieśmiało chowając się w gęstwinie akacji i orzechów… Tutaj skowronki śpiewają tak, jak należy śpiewać w Stepie… Tutaj bezrasowe kundelki nie wyrzekły się babynskiego charakteru i nie straciły swojej szczerej oddania ludziom… Tutaj bezdomne koty nie opuszczają opustoszałych rodzinnych podwórek… Tutaj z roku na rok nie zapominają zakwitać, porzucone na pastwę losu w wymarłych zagrodach jabłonie, grusze, morele i wiśnie, czereśnie, śliwy, a nawet brzoskwinie, chociaż wiedzą, że doglądać ich już nie ma komu, owoców zbierać nie ma komu, nawet słowem odezwać się do nich nie ma komu… A ludzie? Oni nie wyrzekają się ojczystego języka, jakimi by prawami nie próbowali okiełznać go, biedaka, tak zwani przedstawiciele narodu, chyba że naszą długo cierpiącą hrywnę niektórzy uparcie nazywają rublem, a pod adresem ukraińskich perspektyw wyrywa im się słowo bez należnego optymizmu. Czyż jednak oni są temu winni? Czyż można wierzyć w świetlaną przyszłość kraju w całości, kiedy w konkretnej wsi, w której mieszkasz – nie tylko dlatego, że nie masz dokąd pójść, a mieszkasz tutaj, bo to twoja ojczyzna, twoje gniazdo, bo kochasz swój kraj – kiedy w tej wsi: Babinowe horyzonty – nie ma pracy (i to jest NAJWAŻNIEJSZE!); – połączenie transportowe z centrum rejonowym (56 km) zapewnia ciasna „marszrutka” raz w tygodniu; – bezpośredniego połączenia transportowego z Kamianką Dnieprzańską (45 km), gdzie w każdą niedzielę działa wielki jarmark-bazar, nie ma; – wodnego połączenia transportowego z Nikopolem (29 km) oraz innymi miejscowościami położonymi nad Dnieprem (Zaporoże, Enerhodar, Kamianka Dnieprzańska, Wełyka Woroncowka, Zołota Bałka, Wełyka Łepetycha, Hornostajiwka, Nowa Kachowka, Kachowka, Chersoń itd.) nie ma; – szybkiej pomocy medycznej z centrum rejonowego (Wielki Rohaczyk) można się nie doczekać; – straży pożarnej z centrum rejonowego można się nie doczekać; – wody pitnej (obok wody!) z powodu starego (wprowadzonego w 1965 roku), łatanego-przełatanego wodociągu przestano dostarczać pięć lat temu; – ceny artykułów spożywczych są wyraźnie wyższe niż w mieście. I tak dalej, i tym podobne… Czyż można żyć w takiej wsi? Nie tylko marnować czas, a próbować prowadzić pełnowartościowy tryb życia, czyż można w takich warunkach? A ludzie żyją. I nie tylko beznadziejni emeryci, ale i perspektywiczna młodzież. Żyją, kochają się, rodzą dzieci i jak tylko mogą, wychowują je. I zapewne, mimo wszystko, mają nadzieję na to widmowe świetlane jutro, chociaż na głos o tym nie mówią. Inaczej – jakże by inaczej?! I ja stale przyjeżdżam tutaj, szepcząc po drodze: „Tylko żeby nie umierała Babina…”. Wcześniej przyjeżdżałem na dwa-trzy tygodnie podczas urlopu, a w ciągu ostatnich dziesięciu z okładem lat, z żoną – na całe lato; sam zaś, z uwzględnieniem kwietniowo-majowych i jesiennych wizyt, spędzam w rodzinnym obejściu średnio cztery – cztery i pół miesiąca każdego roku. Po co ja tu jeżdżę? Kilkoma akapitami wyżej wyliczyłem wszystkie uroki i nieuroki Babiny, ale ani każdy z osobna, ani wszystkie razem nie są w stanie wyczerpująco wyjaśnić: „Dlaczego?”. Kiedyś Ostap Wysznia lubił mawiać: „Kto do Krymu, a ja do Krynki!” (malownicza miejscowość nad Dnieprem między Kachowką a Chersoniem). Nieco parafrazując, to powiedzenie mógłbym wykorzystać i ja, ale… On też w tym przypadku mógłby wyjaśnić chyba tylko priorytet przywiązania, i to jedynie z czysto geograficznej strony. A są przecież inne, prawdziwe, głębsze przyczyny, które, mam nadzieję, z mojej opowieści wypłyną na powierzchnię, i wtedy wy, drodzy czytelnicy, otrzymacie wyczerpującą odpowiedź na to „dlaczego?”. Tutaj zaczynała się dla mnie twoja, Ojczyzno, widnokręgu rozległość. Jakie tu słoneczko ogniste, jaka tu nieba wysokość! I tylko tyle? Nie. Okien pełne chaty, ogród, co marchewką zapachniał. Jak radośnie mi wracać, do ciebie, ulico, w stepach. Tak znany ukraiński poeta z Zaporoża Mykoła Łychodid (1940–1993) powiedział o swojej rodzinnej Mychajliwce (wybacz, drogi Chomyczu, że odważyłem się zamienić w twoich wersach parę słów). Jednocześnie powiedział on i o mojej Babinie. Bo i dla mnie tutaj, w naddnieprzańskim zakątku, otwiera się widnokrąg całej Ojczyzny. Tutaj, na skrawku ziemi, między dawnym stepem, który dzikie stosunki rynkowe zamieniły w całkowicie zaniedbane pole, między nim a kachowskim rozlewiskiem, słoneczko wciąż jest ogniste; ani na gram nie obniża się nieba wysokość; ogrody, chociaż nieliczne, ale jak poszczęści się z deszczami, też rozpaczliwie pachną marchewką, a także burakami, ziemniakami… A zwłaszcza – koperkiem i cebulą! A wracać osobiście mi tutaj za każdym razem jest nie tylko radośnie, ale z każdym razem wracać jest coraz radośniej, radośniej i radośniej! Czyż jednak tylko mi? Czyż tylko babinowe motywy brzmią w drżących wersach Łychodida? Przeczytajcie niespiesznie, a każdy z pewnością usłyszy w nich coś swojego… Jednemu zabrzmi głos rodzinnej Tekliwki, drugiemu – swojego Switanku, jeszcze komuś – niezapomnianego Ozernego, Rudnykiw, Hnidynciw, rozbrzmiewać będą także głosy Dublan, Tarasiwki, Lubymiwki, Preobrażenki, Pawłysza, Starego Sołotwyna, Pawliwki, Marjaniwki, Suchoji, Butiwciw, Napadiwki, Płoskoho… Wsłuchajcie się… Słyszycie? Wyłapaliście, jak głośno, jak niekiedy niepokojąco brzmi wezwanie? Słuchajcie, słuchajcie… To kogoś wołają w gości, kogoś na pomoc, a kogoś na stypę… Usłyszcie! Odpowiedzcie! Nie tylko serdecznym ściskiem czy nawet „drobną łzą”, ale zbierzcie się i pojedźcie… O ostatecznym powrocie, panowie uchodźcy, czy też zbiegowie, nie mówię. Po prostu odwiedźcie… Chociaż pobądźcie TAM… Iwan Dracz 21 czerwca 2018 roku powrócił do rodzinnych Telijynciw na zawsze… ____________ 1 Punkt, który określa osobliwość krajobrazu. 2 Pierwszą (101 metrów) uosabia kurhan na południowo-zachodnich obrzeżach sąsiedniej Uszkałki. 3 Łychodid M. Krynycia i nebo: Poeziji. – Dnipropetrowśk: Promiń, 1983. – 94 s.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 11strona oryginału ↗

Mykoła PETRENKO. Świeca od Ukrainy

Twórzmy! Czy jestem w raju? Nie dane mi żyć w raju, Nie łudźcie srebrnym dukatem: Chciałbym pracować i tworzyć, Chciałbym cierpieć z powodu niepowodzeń; Potem znów męczyć się nad słowem, Dobierać przejmujące kolory. Jak to w raju? W raju pieśni są gotowe – Lecz nie z własnego smutku. Bez żądzy tworzenia – jesteśmy cierpiętnikami, Dla których i dobro najwyższe – nie jest dobrem. Czyż teraz mamy – odrąbać palce, Które trzymały gęsie pióro? Gościliśmy trzy dni – i dosyć, Znów spotyka nas codzienność: Jesteśmy twórcami, jesteśmy na ziemskim padole, Gdzie nie ma już nawet czytelnika… Samozapalenie To kiedyś – w Bagdadzie, Sparcie, Tebach, W zaświatowym królestwie mirażu – Przyjdę szukać siebie w archiwach: — Leżysz? – zapytam. – Leżę!.. Kto leży? Notatniki, bruliony, Dyski, pliki, kilkanaście książek, Już zwiędłe marzenia i troski, Dawny ból, który uśmiechem zastygł. Wszystkie moje pisma – niczym relikwie, Stosy sonetów i oktaw: Strony aż się skleiły – bo nikt jeszcze W tej nieśmiertelności ich nie przewrócił. Gdzież wy jesteście, przemądrzy erudyci, Pyszni, niczym gniazda jemioły? Przyszedłem – by sam siebie spalić! By tylko dym w niebo!.. Tak pal!.. W pokucie, pod obrazami Co czas odważy na szalach – Nikt, nikt tego nie wie… A kto to tam, pod obrazami, Taki pogodny i jasny? No kto to, naprawdę? Nie, nie matka: Ona gdzieś zarabia dniówki… Długo, długo szedłem do chaty, Jak po łuszczonym ściernisku. Długo szedłem – mimo pułapek, sideł, zawałów, wilczych dołów: No kto to – widziadłem kwiecistym, Niczym siostra obrazom? Babcia – aniołem od Boga? Nie, chłopcze, sam siebie nie męcz: Oto przyszedłem – a tu nikogo, I tylko pod progiem klucz: Wejdź! W szybach gra słońce, W kobzie drgnęła struna. I tylko w pokucie – no kto to? Dziecięce zdziwienie, tajemnica. I nagle – niczym jakaś podpowiedź, Aż wszystko zajaśniało dokoła: Toż to bajka! To odwieczna bajka! Władczyni dziecięcych dusz! Pustka Podwórze to, porzucone przez ciebie, I przez ciebie – gdzie jesteśmy? Nas nie ma!.. Zarasta gęsto pokrzywą, A ona sroższa niż zima. A ona rośnie, rośnie i głuszy Nawet nasze jeszcze małe ślady; A ona wrasta w nasze dusze, Jakby tu już miała być na zawsze. Podwórze to, i dalej podwórze, i obok, W pokrzywie bram ikonostas… — To taki straszny diabelski potwór Dla wszystkich porzuconych, dla nas. Dziko rosnące łodygi, niczym piekielne berła, Zza chmury krakanie wron… Nas nie ma, my na wieki zniknęliśmy, My w krainach, gdzie kamień i beton. Zjawiskowe sianożęcie A to jedna z tysiąca dróg, Dróg, które dawno zasypał śnieg. Chyba że czasem wiatr zagwiżdże: Dokądże ona, droga ta, prowadzi? Ona prowadzi za dawne sianożęcie, A tam pokosem młodzieńcy leżą. Oni leżą w młodych latach, I wszyscy – z tajemnym słowem na ustach. Ich sto siedem razy już zasypał śnieg – Lecz tak, że wstać z nich nikt nie zdołał. Jedna droga z tysiąca dróg – Jej ja nawet w wspomnieniach nie zachowałem… Srebrna łódź Czemuż jestem smutku pełen? Czemuż mi niepokój? Skoro wyścieliła się droga – To zbudujmy srebrną łódź! Srebrna łódź, złote wiosła, Jedwabiem wyszyte żagle: Marzenie przestworza rozpostarło, W daleką dal przeniosło. Tam ziemia cudami sławna, Niczym cerkiew białościenna: Tam prawdziwa Ukraina – Ta, której szukano od dawna. Kraj wesoły, sławy godzien, Lśni niebo świtowe: Hej, płyniemy, płyniemy, bracia! Złote wiosła, srebrna łódź!.. Skoworodyńskie pożyczki Taka już niemoc – udusiłbym przeklętą, A jeszcze pod słońce czytałem Skoworodę… Nauczycielu, pożycz swoją łopatę – Może jest jeszcze miejsce w Bożym ogrodzie. Koszula biała, deska oheblowana, Jeszcze świecę w ręce – i na ten stołek… Ot tylko niemoc – wypada z rąk łopata, A jeszcze nie wykopałem więcej niż do kolan. Wszystko by jak należy w tej wiecznej kręciznie: Wiosna, kalina, pole, sianożęcie… Ot tylko niemoc – naprawdę, gorsza od śmierci. Czytam jeszcze – choć co już poznawać… Świeca od Ukrainy Jeszcze trochę – słyszysz: podwołuje wieczność? Jeszcze trochę – słyszysz: gwiezdne światy… Czy Ty mi jakąś postawisz świecę, Nie gdzieś tam ktoś, a chciałoby się, żeby Ty. Już pączkuje w dal zuchwała zmiana, Już moje spalono mosty. Nie, nie klękaj, nie trzeba, na kolana, A przypomnij cierpiętnika i przebacz. Ja ciężko rosłem – w ściernisku mój czerstwy kęs, Śniegi i baraki, wydeptana trawa… Po okruchu szczęścia zbierać musiałem, Pielęgnowałem pieśń – może ona żywa! Ja słowo ojczyste niosłem jak kontrabandę Przez granice – ich jeszcze i dzisiaj mnóstwo. Ja miecz hartowałem i sławiłem dal balladną – Świętym ogniem, który dotąd duszę przenika. Ja policzyłbym znaleziska i straty, A to – zwój, no kto to przeczyta… Ja… Nie, milczę: moje rozbite wargi I pociemniała krew moja gęsta. Twoja to krew – pod ostrzem stusettysięcznym, Lecz ja milczę, ja cały zdrętwiałem… I mimo wszystko: Czy Ty mi jakąś postawisz świecę, Czy dobrym słowem syna wspomnisz?.. Na Czernieczą Górę Precz ze słowami o pokornej uległości – Niech je południowym gromem roztrzaska! Bracie, chodźmy na Czernieczą Górę, Bracie, chodźmy na Tarasową pielgrzymkę. My tam bywaliśmy i często, i nie po raz pierwszy, Za każdym razem dla duszy nagroda: Może przejedzie rozgniewany jeździec, Może święcić będzie nóż hajdamaka? Tam bowiem, to tam z dzieckiem matka, Spisuje chłopczyk biblijnych “Trzech Króli…”, Tam nauczymy się bogów szanować – W dumnej miłości i w srogiej karze. Tam nasze dusze nikt nie zniszczy – My tam bywaliśmy często i po raz pierwszy. Przyjacielu, chodźmy! To wszystko wyżej i wyżej: Ciężej iść – tylko przecież oddychać lżej!.. 2 października Obok Bermudów Mimo tych diabelskich manowców, Obok wszystkich piekielnych ścieżek – Jak by nam przejść swoje Bermudy – Może iść ze świecą w ręce? Jakoś tak – przez nieprzebyte chaszcze, Obok ruin babilońskich wież – Gdzie naprzeciw wilkołacze paszcze, Odblaski nieprzytomnych pożarów. Co tam jeszcze – Bazary, Kruty, Kodnie? Czy śniegów syberyjskich siwizna? Przypomnijmy tych, których otchłań I dzisiaj jeszcze szczodrze pochłania... *** Nienawidzę siebie pośród gorszych, Małoznanych, niezdarnych, W życiowych snach całkiem bezdarnych, w ptasich gniazdach bezparnych — Ja szukam siebie pośród lepszych, Ja szukam siebie pośród większych — O sroki skok szczęśliwszych!.. Uciekinier Ja uciekłem, ja zaszyłem się w pustelniczy skit, Ja leczę okaleczone łapy... A za mną pościg, i stukot kopyt, I zakrwawione pianą chrapy. Ja uciekłem – bo nieprawdy straszliwe jarzmo, Bo cierpieć nie było siły: Niech wokoło obłuda – lecz my żyjemy, I do nas im nie ma drogi. Ja uciekłem od fałszywych szczodrości, ja w sobie: Dość świata – co w kropli wyobraźni. Przecierpią silniejsi – a my za słabi, My tacy, jak zdeptane trawy. Tak, my wznosimy się w rosach, porannych światach, Do tajemnej prawdy ochoczy: Ja uciekłem – niczym w chaszczach przyczajony ptak, Tylko oczy z mroku, tylko oczy. Ja schowałem się od siebie, od was tym bardziej, Ja żyję – potajemnie i godnie. I nie trzeba mi faryzejskich światów – Tylko królestwo darowane Boże!.. Bo ktoś przecież musi Ta cisza cisz – i nagle wiatru świst, I z chmury grom, i pieszczoty kobiece!.. — Tak podmienia Hamleta statysta, Ze szpadą, z której krew cieknie. On oddaje pół królestwa za konia, Więzienną ciemność – za krótką chwilę wolności... A zza kulis wyłania się brednia, I schodzą się w objęciach antypody. I znów grom, i znów cisza cisz, I w górnym niebie ptak skrzydłami trzepocze! Ty coś rymujesz? Chłopcze mój, porzuć! A wпрочем – pisz, pisz, nieprzytomny chłopcze! Bo ktoś przecież musi pędzić pod gromy, A czy i pod Kruty, w śnieżne objęcia – Żeby trzepotać świecą z mroku, Czy i spojrzeć Yorickowi w bielma!.. 31. 8. 20 r. Cicho-cicho… Noc taka: trawkami kołysze. Ciemno tak – a ja dokąd patrzę? Noc taka – w niej aż nadmiar ciszy, Słychać i to, co powiedziane komuś. Czy i jeszcze niepowiedziane – a słychać, Jak modlitwę rosistej trawy. Co byś z tego chciał pojąć? Lepiej – ciesz się, ciesz się i żyj!.. Grządka konopi Za trzy tysiące ziem, Pod kwitnieniem nieboskłonu – Niwka, grządka konopi, Tam, przy końcu ogrodu. Już daleko za wiosną, Królestwo lata młodego – Ja wyciszony zasnę, Zmęczony od niczego. Wszakże trwóg i różnych spraw – Dla małego ich bez liku. Może bym do dzisiaj spał Snem, jakich wieki nie znam. Tak: pod głowę szynel… Tak: nakrywszy się połami… Niwka, grządka konopi – Tam za cichą Sułą. Ten, który był kiedyś To ten, który był kiedyś – jego wyraźnie widzę, Tego, w czyjej duszy ptaszyna gniazdko wije: Porywczość zamiarów i łatwowierną naturę – Lecz on, ów dziwak, mnie nie poznaje. Dziwi się: to kto, zgorzkniały niedowiarek? Czyż z takim przemkniesz przez bezmiar na oślep? A rozpacz na duszy, niby chmura szara, A niwa zamierzeń – na niej rośnie ściernisko... Przeraża się: on co, przeszedł przez drapieżne trudności? Przez tysiące śmierci, przez zgubne śniegi? Czyż z takim iść na stoofiarne Kruty? Czyż z takim zaczerpniesz dnieprowskiej krzepy? Wokół mnie jaskółki – nad nim tylko kruk kracze, We mgle gubi się rozkwitnięty rozmaj... Nie dodawaj żalu – wszak to ja, młodzieńcze! To ja, naprawdę ja – lecz ty nie poznawaj! Szukaj swoich dróg, kupałowym kwieciem okrytych, Niech siła pręży się i radość wyrasta: Odezwala się surma, i krzesze koń kopytem – Lećże w te lata, gdzie prawda przenajświętsza!

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 12strona oryginału ↗

Na swój pogrzeb zaprosiła tylko siedmioro. 20 lat temu odeszła w zaświaty jedna z niepowtarzalnych wykładowczyń języka ukraińskiego Maria Ustimiwna Karanska

Obecnie język ukraiński zarówno w szkołach, jak i na uniwersytetach często wykłada byle kto i byle jak. Znam niemało takich, którzy poza lekcjami czy wykładami od razu przechodzą na komunikację ze swoimi wychowankami na „ogólnoprzystępny”. To nie jest po prostu horror, to ogólnonarodowy problem: wykładać ukraiński w niepodległej Ukrainie staje się nieprestiżowe; nie ma konkursów na tę specjalność; należy ona do rzędu najmniej „zarobkowych”. W związku z tym w tym arcyważnym państwowotwórczym segmencie zebrała się krytyczna masa ludzi przypadkowych – nieprofesjonalnych, nieuczciwych i niepatriotycznych. Musimy znowu i znowu mówić o czynie Osobowości. I uczyć się na ich lekcjach. Zwłaszcza jeśli za podstawę do tego brać także smutne daty. Mykoła TYMOSZYK Była bezlitosna wobec ubóstwa myśli i ograniczonego słownictwa mówcy. Czyż można odnaleźć w Kijowskim Uniwersytecie im. Szewczenki doby radzieckiego zastoju (a to lata 70.-80. XX wieku) jeszcze jedną taką wykładowczynię, która byłaby tak bezgranicznie i otwarcie zafascynowana swoim przedmiotem? Zauważmy, że nie chodzi o fizykę, nie o historię KPZR czy naukowy komunizm, a o język ukraiński. A jeszcze bardziej – odważyć się w tej specyficznej ideologicznej atmosferze tak wysoko podnieść poprzeczkę wymagań dotyczących konieczności studiowania tego przedmiotu przez wszystkich bez wyjątku studentów. Zaprawdę, pobłażliwości dla nikogo nie było. W żaden sposób nie działały na nią wszelkie telefony, prośby, znajomości z osobami u władzy (wiadomo przecież, że wielu „białych” studentów we wszystkich czasach miało i ma na szczytach swoich protektorów). Głównym kryterium oceny na egzaminie była biegłość i staranność studenta. Tak, stawiała wiele trójek, a nawet dwójek, ale nikt ze studentów nie mógł poskarżyć się, że takie oceny były niezasłużone. Nie na darmo ze względu na trudność zdania egzaminu ten przedmiot nazwaliśmy „językiem Karanskiej”. Fenomenalność Marii Ustimiwny polegała na tym, że najbardziej się jej bano, jej przedmiot najstaranniej studiowano (i nie tylko na egzamin, ale też na częste dyktanda, gdzie najpełniej przejawiała się językowa niegramotność przyszłego dziennikarza), ale najbardziej też... kochano. I teraz jej nazwisko niemal najczęściej wspominają (oczywiście w pozytywnym kontekście) absolwenci wydziału dziennikarstwa lat 70. i 80., kiedy zbierają się razem, by świętować kolejne pięciolecia swoich roczników. Nad tym fenomenem zasłużonej wdzięczności dziennikarzy-profesjonalistów właśnie wobec najbardziej wymagających i, z reguły, najbardziej profesjonalnie przygotowanych swoich nauczycieli, nie raz rozmyślam obecnie, kiedy słyszę, jak niektórzy z młodszych naszych kolegów wystawia podczas swojego egzaminu niemal stuprocentowo całej grupie same piątki. Za to można czasami i oklaski zebrać, kiedy niespodziewanie pojawiasz się na jakiejś studenckiej imprezie. Jednak z perspektywy czasu absolwenci uniwersytetów zazwyczaj wspominają i dziękują za naukę komuś innemu. Może dlatego, że samodzielne życie wystawi wkrótce młodemu specjaliście zupełnie inne oceny. Może dlatego, że pracodawcę we wszystkich czasach nigdy nie interesowały nadmuchane piątki; będzie on cenił przede wszystkim wiedzę, umiejętności, zdobyte z pomocą wykładowcy pierwsze doświadczenie zawodowe. I, odwrotnie, na rynku pracy intelektualnej nigdy nie będzie poszukiwany niedouk... z doskonałymi ocenami. O ubóstwie myśli, ograniczoności słownictwa mówcy, językowych potworkach, prymitywizmie i jednostajności budowy zdań w tekstach nie tylko dziennikarza-początkującego, ale i wieloletniego pracownika gazety, o zaśmieceniu języka ukraińskiego wszelkimi obcymi zapożyczeniami i rusycyzmami Maria Ustimiwna namiętnie, czasami nawet z bólem, mówiła często i wszędzie. I na wykładach czy ćwiczeniach, i na zebraniach partyjno-komsomolskich czy konferencjach, w środowisku studenckim czy wykładowczym. Ją to bolało – i nie bała się o tym bólu przypominać innym. W tym polegała jej pryncypialna postawa, jej życiowe credo. Nie wystawiała na pokaz swojej biedy. Twardość charakteru, odwagę i pryncypialność hartowała na froncie. Była pielęgniarką. Po wojnie ukończyła Żytomierski Instytut Pedagogiczny, gdzie pozostała pracować jako wykładowczyni języka ukraińskiego, a potem zaproszono ją na Uniwersytet Kijowski. Przypominam sobie, jak już na starszych latach studiów ktoś ze studentów przyniósł wycinek z żytomierskiej gazety obwodowej, gdzie zamieszczono szkic o jej frontowej młodości. Z pociemniałej fotografii spoglądała uśmiechnięta, miła twarz młodziutkiej pielęgniarki. Dla nas było to prawdziwe odkrycie. Przecież o takiej karcie życia swojej wykładowczyni nic dotąd nie wiedzieliśmy. Sama Maria Ustymiwna o swoich wojennych drogach nigdy nie mówiła na wykładach. Tak jak nigdy nie wystawiała na pokaz swojego rodzinnego nieszczęścia, które przyszło do jej domu wraz z niespodziewaną chorobą syna. Jedynego swojego syna Witalija urodziła po wojnie – w 1946 roku. Będąc studentem starszego roku wydziału historycznego, niespodziewanie otrzymał wezwanie do komisji uzupełnień. Nie wiadomo, w jakich okolicznościach, ale jego, całkowicie rozebranego, trzymali na zimnym cemencie w tym punkcie poborowym do rana. Dotąd zdrowy młodzieniec wkrótce zapadł na straszną chorobę, która do ostatnich dni życia przykuwała go do łóżka. Aby choć na krótko wyprzeć z czterech ścian pokoju syna beznadzieję i rozpacz, która towarzyszyła mu już długie lata, docent Karanska zaproponowała jednemu ze studentów dziennikarstwa, Saszy Bałabce, któremu zabrakło miejsca w akademiku, zamieszkanie w jej mieszkaniu. Przyjęła go jak własnego, bo wkrótce bardzo zaprzyjaźnił się z jej Witalijem, rozjaśnił swoją obecnością dwupokojowe mieszkanie przy bulwarze Łesi Ukrainki jasnym promykiem pociechy. Wkrótce dane było przeżyć naszej wykładowczyni jeszcze jeden niesprawiedliwy wyrok losu — śmierć syna. Po pogrzebie Witalija ona, już emerytka, zwróciła się do Instytutu Dziennikarstwa z prośbą o zabranie w darze całej jej domowej biblioteki. Wyraziła w związku z tym tylko jedną prośbę: pomóc wydać pośmiertny tomik poetycki jej utalentowanego syna. Jednak ta prośba w zgiełku codzienności w instytucie jakoś została zapomniana... Przez długi czas po ukończeniu uniwersytetu nasze drogi z Marią Ustymiwną nigdy się nie przecinały. Niespodziewane spotkanie na początku lat 90. w Ukraińskim Domu okazało się dla obojga znaczące. Już nawet nie pamiętam, jakie wydarzenie zgromadziło razem w tym domu i ukraińską inteligencję, i wysokich urzędników, którzy zazwyczaj płomiennie, ale nieszczerze występowali w tamtych niezapomnianych czasach burzliwego ukraińskiego odrodzenia z licznych trybun, wokół których masowo zbierali się przebudzeni z wieloletniego letargu Ukraińcy. Kiedy prowadzący ogłosił przez mikrofon zakończenie wieczoru, z przednich rzędów sali audytoryjnej nagle podniosła się kobieta. Niezmienna, kwiecista, duża, jasna chusta na ramionach, starannie ułożony w koło długi, zapleciony warkocz, od dawna rozpoznawalny głos – wszystko to wskazywało na Karanską. Jej wyraźna dykcja zmusiła publiczność, która już wstała z miejsc, na chwilę się zatrzymać. Krótko zdążyła powiedzieć i o języku ukraińskim, którego należy już bronić nie deklaracjami, a konkretnymi czynami, i o braku ukraińskich podręczników, i o swoim od wielu lat napisanym rękopisie „Składni języka ukraińskiego”, którego nijak nie może wydać. Z nadzieją głośno zwracała się do prezydium z prośbą o wsparcie w tej sprawie. Jednak, usłyszawszy w odpowiedzi od wysokiego rangą prowadzącego, że prośba taka jest „nie pod ten adres”, Maria Ustymiwna nagle zgasła i samotnie ruszyła do wyjścia. Podszedłem do niej już przy wyjściu z Ukraińskiego Domu, pytając, czy poznaje swojego byłego ucznia. Poznała. Umówiliśmy się na spotkanie następnego dnia w wydawnictwie „Łybid” przy Uniwersytecie Kijowskim, gdzie pracowałem w tamtym czasie jako redaktor naczelny. Tusze prosiąt – za druk podręcznika. Zrealizowanie zamysłu Marii Ustymiwny co do wydania jej wieloletniego rękopisu podręcznika w tamtym czasie rzeczywiście było niełatwe. Obrażona za niepodległościowe dążenia Ukraińców Rosja ogłosiła już i papier surowcem strategicznym i nagle wstrzymała jego dostawy do Kijowa, stawiając arcyważną dla młodego państwa ukraińskiego sprawę informacyjną na granicy przetrwania. Galopująca inflacja, wprowadzone przez rząd Ukrainy niepewne kupono-karbowańce, które dewaluowały się niemal codziennie, czyniły jeszcze wczoraj dochodowe wydawnictwo branżą skrajnie ryzykowną i z góry już deficytową. Życie rodziło nowe schematy działalności wydawniczej, spośród których na pierwszy plan wychodziły wydania sponsorskie lub na zamówienie. Zatem wspólnie zabraliśmy się za szukanie sponsora. Gdzieś po dwóch tygodniach od spotkania Maria Ustymiwna „ogłusza” mnie swoim porannym telefonem: — Znalazłam sponsora! — Kto? – z niedowierzaniem pytam. — Kołchoz pod Browarami, gdzie mam daczę, gotowy jest zarżnąć dla pracowników wydawnictwa dwie-trzy duże świnie jako barter za druk mojej książki. Pauza w rozmowie była nieunikniona. Już wyobraziłem sobie, jak będziemy dzielić w gabinetach wydawnictwa niespodziewaną świeżynę utuczonych prosiąt, przywiezioną w gotowych tuszach z Browarów, i jak finansowo będzie obsługiwać wydanie „Składni” nasza księgowość. Już później Maria Ustymiwna opowiadała, jak udało jej się, daleko nie za pierwszym razem (wyobrazić sobie tylko – ileż czasu trzeba było cierpliwie wysiedzieć w poczekalni biura kołchozu), przekonać przewodniczącego tamtejszego gospodarstwa, które samo ledwo wiązało koniec z końcem, by chociaż w takiej formie spróbować pomóc wydać książkę o języku ukraińskim. Pierwszy i, niestety, ostatni podręcznik M. U. Karanskiej „Składnia języka ukraińskiego” ze znakiem „Łybiedzi” i z aprobatą Ministerstwa Oświaty Ukrainy dla studentów wydziałów dziennikarstwa jednak ujrzał światło dzienne. Co prawda, nie w tym roku i nie za taki niezwykły barter. Bardzo pomógł świętej pamięci Anatolij Hryhorowycz Pohribny – w tamtym czasie pierwszy wiceminister oświaty. Sam wieloletni wykładowca naszego wydziału, zawsze przychylnie odnosił się do propozycji uniwersyteckiego wydawnictwa, by za wszelką cenę włączyć do skąpego planu ministerialnego z gwarantowanym zamówieniem państwowym kilka dodatkowych, ale bardzo potrzebnych dla wyższej szkoły tytułów podręczników ukrainoznawczych. Stypa w Zazymiu pod omoforionem Ohijenkowej historii naszego języka ...Pewnego ranka dwadzieścia lat temu obudził mnie telefon. Nieznajomy kobiecy głos po drugiej stronie słuchawki wypowiedział: “To sąsiadka Marii Ustymiwny Karanskiej. Dziś w nocy ona zmarła. Na stole przy telefonie znalazłam napisany jej ręką spis tych, których należy powiadomić o śmierci oraz numery telefonów. Tu jest siedem nazwisk. Pańskie – czwarte na tej liście. Pogrzeb jutro”. Teraz już nikt dokładnie nie powie, jak i kiedy samotna i ciężko chora, zapomniana przez kolegów i krewnych nasza wykładowczyni układała tę listę, według jakich kryteriów wspominała i wybierała w swojej pamięci przed śmiercią tych ludzi ze swojego zbyt wąskiego otoczenia, których obecność na swoim pogrzebie uważała za pożądaną. Pochowano Marię Ustymiwnę Karanską na wiejskim cmentarzu wsi Zazymie w rejonie browarskim. Właśnie tutaj, po przejściu na emeryturę, kupiła skromną wiejską chatę, spędzając na łonie natury od wczesnej wiosny do późnej jesieni długie dni swojej samotności. Do swojego mieszkania na bulwarze Łesi Ukrainki, gdzie czuła się szczególnie ciężko po śmierci syna, przyjeżdżała tylko na zimę. Na stypę, którą odbywaliśmy w jej wiejskiej chacie, prawie nikt z dawnych kolegów tak i nie przyjechał. Pokazałem nielicznym obecnym na tym smutnym obiedzie najcenniejszy prezent Marii Ustymiwny, który uroczyście wręczyła mi w wydawnictwie w dniu wyjścia egzemplarza sygnalnego jej “Składni” – wydaną w 1918 roku w Kijowie książkę kramolnego dla władzy radzieckiej wychowanka i profesora Uniwersytetu Kijowskiego św. Włodzimierza Iwana Ohijenki “Kurs ukraińskiego języka: Z wykładów z historii języka ukraińskiego”. Wręczając mi tę rzadką książkę u siebie w domu, Maria Ustymiwna wtedy wzruszona wypowiedziała: “Długo przechowywałam ją w swoich schowkach. Ale teraz, przeczytawszy Pańską “Golgotę Iwana Ohijenki”, postanowiłam podarować ją Panu, swojemu uczniowi, z wiarą, że ta książka przechodzi ode mnie w godne ręce”...

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 13strona oryginału ↗

Ołeksandr ASTAFJEW. Teraz już – w pamięci i w sercach

29 października po ciężkiej chorobie przestało bić serce Ołeksandra Astafjewa, profesora katedry historii literatury ukraińskiej, teorii literatury i twórczości literackiej Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Tarasa Szewczenki, doktora filologii, członka Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy (1992), Międzynarodowego Stowarzyszenia Ukrainistów (1986), waszyngtońskiego oddziału Międzynarodowego PEN Clubu (2008), NTSh (2018), laureata nagród literackich imienia Borysa Hrinczenki (1995), Mychajła Kociubynskiego (2001), Ogólnoukraińskiej nagrody literackiej imienia braci Bohdana i Lewka Łepkych (2009), Międzynarodowej nagrody w dziedzinie przekładu artystycznego imienia Ostapa Hrycaia (2010), imienia Jakiwa Hałczewskiego (2020), imienia Wilhelma Magera (2020). Ołeksandr Hryhorowycz Astafjew urodził się 10 sierpnia 1952 roku w radzieckim obozie koncentracyjnym na przylądku Łazariewa w Kraju Chabarowskim w rodzinie represjonowanych. Tam z rąk kryminalistów zginął ojciec, utalentowany muzyk Hryhorij Astafjew. W 1953 r., po amnestii, wraz z matką Ołeksandr przeprowadził się do wsi Wowkiwci w rejonie borszczowskim w obwodzie tarnopolskim, gdzie mieszkała deportowana z Polski rodzina matki. W 1980 roku ukończył Ukraiński Instytut Poligraficzny (obecnie Ukraińska Akademia Drukarstwa) we Lwowie, pracował jako korespondent tarnopolskiej gazety młodzieżowej „Rowesnyk”, sekretarz odpowiedzialny Tarnopolskiego oddziału miejskiego Towarzystwa Miłośników Książki, kierownik redakcji sztuk pięknych i literatury turystycznej w wydawnictwie „Kameniar”. Studiował na studiach doktoranckich w Instytucie Literatury imienia T. Szewczenki NAN Ukrainy, gdzie obronił pracę kandydacką (1990) i doktorską (1999). W latach 1986-2001 pracował w Nieżyńskim Państwowym Instytucie Pedagogicznym imienia Mykoły Hohola, gdzie przeszedł drogę od asystenta do profesora katedry literatury ukraińskiej. Ponad dwie ostatnie dekady pracował w Kijowskim Narodowym Uniwersytecie im. Tarasa Szewczenki. W ostatnich pięciu latach – doktor habilitowany, profesor katedr filologicznych Wyższej Szkoły Lingwistycznej w Częstochowie oraz Wyższej Szkoły Zarządzania Ochroną Pracy w Katowicach (Polska). Prowadził wybrane kursy wykładów na uniwersytetach Warszawskim i Krakowskim (Polska), na Sorbonie i w Paryskim Instytucie Języków i Cywilizacji Wschodnich (Francja), uniwersytetach w Greifswaldzie i Lüneburgu (Niemcy), Budapeszcie (Węgry). Ołeksandr Astafjew – kompilator i redaktor szeregu wydawnictw naukowych, artystycznych i przekładowych, autor tomików poetyckich: „Lystwjanyj dzwin” (wiersze, poemat, 1981); „Zaruczyni” (wiersze, poemat, 1988); „Słowa, narodżeni snihamy” (liryka, 1995); „Zbłyzka i na widstani” (wiersze, poematy, przekłady, 1996, wyd. 2. 1999); „Na kyjiwśkim stoli” (wiersze, poematy, przekłady, 2005); „Błyzniuky moji, oczi” (wiersze, przekłady, parafrazy, 2007); „Katałoh reczej” (wiersze, przekłady, parafrazy, 2008); „Lwiw. Do zapytannia” (wiersze, poemat, 2008); „Na berezi neba” (wiersze, 2013); trylogii poetyckiej „Turbulentna zona”: cz. 1 – „Trahiczna pomylka nebes” (2016); cz. 2 – „Horichowi rewolwery” (2018); cz. 3 – „Suchi doszczi” (2019). Wydał również książkę „Słowa, urodzony śniegiem” (liryka, 2017) – w języku polskim w przekładach T. Karabowicza, Iryny Rudenko i Wiktorii Paszkowskiej (Lublin). Przełożył: z angielskiego utwory Ezry Pounda, Thomasa Stearnsa Eliota, Williama Williamsa, Roberta Lowella, Roberta Frosta, Carla Sandburga, Sylvii Plath; z niemieckiego – Johanna Wolfganga Goethego, z francuskiego – Victora Hugo, Guillaume’a Apollinaire’a, Jacques’a Préverta, René Chara; z arabskiego – liryków V-XVIII w., ze staroniemieckiego i łaciny – pieśni wagantów i minnesängerów; ze starofrancuskiego – poezje trubadurów prowansalskich; z polskiego – „Sonety krymskie” Adama Mickiewicza (wyd. osobne 2006) oraz jego ballady, wybrane utwory Zygmunta Krasińskiego, Juliusza Słowackiego, Bolesława Leśmiana, Jarosława Iwaszkiewicza, Juliana Tuwima, Leopolda Staffa, Karola Wojtyły; z bułgarskiego – wiersze Penczo Sławejkowa, Pejo Jaworowa, Denjo Denewa; z czeskiego – lirykę Vítězslava Nezvala i Konstantina Biebla; ze słowackiego – Laco Novomeskiego; z białoruskiego – Janki Kupały, Maksima Bohdanowicza, Alesia Riazanowa; z rosyjskiego – lirykę Władimira Sołowjowa, Anny Achmatowej, Mariny Cwietajewej, Władimira Majakowskiego, Wielimira Chlebnikowa; z ormiańskiego – Arewszata Awakiana oraz z innych języków. Autor książek literaturoznawczych, najważniejsze – „Stylizacja” (1998); „Liryka ukraińskiej emigracji: ewolucja systemów stylowych” (1998); „Obraz i znak” (2000); „Temat hołodomoru w literaturze ukraińskiej: próba analizy egzystencjalnej” [Das Thema des Hungertodes in der ukrainischen Literatur (Ein literaturhistorischer Überblick). Greifswald: Ernst-Moritz-Arndt-Universität Greifswald, 2004]; „Systemy poetyckie ukraińskiej zagranicy” (2000, przedruk 2005); „Praska szkoła poetycka” (2004, przedruk 2010); „Poeci »Grupy Nowojorskiej«” (2005, przedruk 2010); „Wykłady paryskie” [Les conferences de Paris. — Paris, 2006]; „Emigracja nieżyńska” (2006, współautorstwo); „Teoria i praktyka przekładu ukraińskiego” (2007, współautorstwo); „Analiza porównawcza przekładu artystycznego” (2008, współautorstwo); „Ornamenty słowa” (2011); „Literatura renesansowa pogranicza ukraińsko-polskiego” (2012); „Twórczość M.K. Sarbiewskiego i jej recepcja w dawnych poetykach ukraińskich XVII-XVIII wieku” [Twórczość M.K.Sarbiewskiego i jej recepcja w dawnych ukraińskich poetykach XVII-XVIII w. – Kraków, 2014]; „Polskie źródła twórczości Petra Hulaka-Artemowskiego” (2015); „Jurij Łypa – czytelnik i krytyk literatury polskiej” (2016); „Dialog literatur” (2018). Odznaczony odznaką „Zasłużony dla oświaty Ukrainy” (1999), Honorowym Dyplomem Ministerstwa Oświaty i Nauki Ukrainy (2000). Uhonorowany medalem Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki „Budowniczy Ukrainy” (2001), Złotym Medalem Akademii Polonijnej w Częstochowie, Polska (2008), „Podziękowaniem Prezydenta Ukrainy” „Za znaczący wkład w rozwój państwa ukraińskiego” (2009), Honorowym Dyplomem Kijowskiej Miejskiej Administracji Państwowej (2011), orderem św. Cyryla i Metodego (2015), odznaką „Za osiągnięcia naukowe i edukacyjne” (2016). Utwory pisarza weszły do antologii krajowych i zagranicznych, w szczególności do amerykańskiej „Antology of PEN” (2010), przetłumaczone na angielski, niemiecki, francuski, bułgarski, polski, rosyjski, białoruski, gruziński i inne języki. W ostatnim roku życia ukazały się podsumowujące książki Ołeksandra Astafjewa: „Wybrane poezje” z lat 1968—2019 (2020, Lwów: Piramida), wybrane przekłady „Przy cudzym ognisku” (2020, Lwów: Piramida), wybrana eseistyka „Rozmowa z biegaczem na długi dystans” (2020, Lwów: Piramida), badania „Taras Szewczenko i literatura polska: wpływy, konteksty, adaptacje” (2020, Lwów: Piramida), „Ukraińsko-polskie dialogi literackie” (2020, Kijów: Talkom), „Literatura polska i ukraińska doby renesansu i baroku” (2020, Kijów: Talkom, współautorstwo). Instytut Filologii Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Tarasa Szewczenki, katedra historii literatury ukraińskiej, teorii literatury i twórczości literackiej głęboko smucą się z powodu ciężkiej straty. Składamy szczere kondolencje rodzinie naszego kolegi. Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki oraz redakcja gazety „Słowo Proświty” głęboko ubolewają z powodu ciężkiej straty – śmierci członka Proświty i poety, wieloletniego autora tygodnika proświtańskiego, profesora Ołeksandra Hryhorowycza Astafjewa i wyrażają kondolencje rodzinie oraz kolegom zmarłego. Rosną, rosną u matki-Ukrainy nowych czasów nowi Kotyhoroszki! Uczony, pedagog, pisarz, publicysta, krytyk, członek Proświty, krajoznawca, działacz społeczny… „Wszędzie pełno!” – mówią w ludzie o takich działaczach, zapalonych, aktywnych, wszechobecnych... I — już go nie ma... Podstępna choroba wyrwała z życia mojego drogiego Nauczyciela, Człowieka bezgranicznej dobroci, wysokiego patriotyzmu i szlachetnego ducha... Niezapomnianemu Mychajłowi Josypowyczowi adresowałam kiedyś „Kwiecień poświęcenia”, w którym spróbowałam „spojrzeć” na poetę-pracownika jego własnymi oczami: Nadchodzą na pięty lata Z oczami króla Salomona. I łzę, co jak morze, słona, Osładza pociecha prosta – Dzwonek śmiechu, ścieżka nowa, Walc deszczu na płatku tulipana, Strof delikatnych piękno filigranowe… I jeszcze wszelakie cuda! Do kolan już nogi schodził, I kąsała bieda czarnousta… Ja na pamięć wyuczyłem, że praca – Najsłodsza z tysiąca dziwów. Bracie kwietniu, do pługa zaprzęgaj Uparte serce – niech orze głęboko! … A że srebrna łza myje oko – Na drobnostkę taką nie zważaj! ... Dzisiaj zaś „srebrna łza myje oko” nie tylko moje — setek i setek wdzięcznych uczniów. Spoczywajcie z Bogiem, drogi Nauczycielu, bo napracowaliście się tutaj, na ziemi, za dziesięciu... Dziękuję za szczere Światło Waszej wielce trudnej złotej duszy... Królestwo Niebieskie...

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 13strona oryginału ↗

Przestało bić serce Mychajła Szałaty...

Z wielkim żalem, 2 listopada, w osiemdziesiątym czwartym roku życia odszedł do wieczności Mychajło Josypowycz Szałata. Znany literaturoznawca, działacz społeczny, pisarz, krytyk, pedagog, krajoznawca, kandydat nauk filologicznych, badacz twórczości Szaszkewycza, profesor Uniwersytetu w Drohobyczu, założyciel drohobyckiej „Proświty”, Honorowy obywatel Drohobycza, członek Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy oraz członek zarządu Międzynarodowej Fundacji Iwana Franki. Jego droga życiowa nie była łatwa, a istotę Mychajła Josypowycza mogłaby scharakteryzować jedna z poezji Franki o obrazie „człowieka w pełni”: …W samotności i głuszy, Odciski urosną Na rękach i duszy. Tylko kto kocha, cierpi, W kim krew żywo kipi, W kim nadzieja jeszcze leczy, Kogo bój jeszcze nęci, Ludzkie cierpienie smuci, A dobro weseli, – Ten człowiek w pełni. Cały zespół Międzynarodowej Fundacji Iwana Franki smuci się z powodu śmierci Człowieka, który całe życie poświęcił walce o ukraińską kulturę i wyraża szczere kondolencje rodzinie, bliskim, kolegom i przyjaciołom... Wieczna pamięć... Międzynarodowa Fundacja Iwana Franki Lubow PROĆ …Jeśli malować portret miasta mojej studenckiej młodości, to będzie on niepełny, niewyraźny i zupełnie niejasny bez barwnej postaci Mychajła Josypowycza Szałaty. „Jaka gościna bez sałaty, jaki Drohobycz bez Szałaty!” – krążyło po instytutowych aulach i miejskich uliczkach żartobliwe powiedzenie. „…On rozsławił miasto (choć i tak sławne!) swoją pracą naukową, literacką i społeczną”, – „Profesor Mychajło Szałata – obywatel Drohobycza”, który „wybrał je sobie do pracy i twórczości, do niestrudzonej pracy społecznej, do kłopotów i cierpień, do zwątpień we własne siły i do wiary w Ukrainę w dziesiątkach i tysiącach serc. Dla Drohobycza stał się dawno czymś więcej niż mieszkańcem czy popularnym, szanowanym człowiekiem”, – twierdził Roman Łubkiwski we wstępie do wyboru dzieł Mychajła Josypowycza. Tak właśnie jest: … Mój Drohobycz. Mój ból. Moje słone nieszczęście… Twoja sól na stołach Naddnieprza słynie, Nad Dunajem i Wisłą, w dalekiej Ferrarze, – Ty przecież, miasto rodzinne, w niewoli zapomniałeś się śmiać… („Jurij Drohobycz w Drohobyczu w 1490 roku”) Całe swoje świadome życie „nowoczesny gwiezdarz wiecznego Drohobycza” [R. Łubkiwski] poświęcił temu, aby nie tylko „miasto rodzinne” – cała Ukraina – znów przypomniały sobie o „śmiechu”, czyli oddychały wolnym i świeżym wiatrem Niepodległości: …do okna przywarłszy, krzew kaliny Mnie pociesza: „Poczekaj jeszcze chwilkę:

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 14strona oryginału ↗

Twórcze orientacje Ołeksandra JAKOWCZUKA

Kontynuujemy opowieść o laureatach Narodowej Nagrody imienia Tarasa Szewczenki. Dzisiaj gościem „Słowa Proświty” jest zasłużony działacz sztuki Ukrainy, członek Narodowego Związku Kompozytorów Ukrainy oraz Ligi Kompozytorów Kanady, członek Kanadyjskiego Centrum Muzycznego, laureat nagród państwowych i międzynarodowych, profesor katedry kompozycji Narodowej Akademii Muzycznej Ukrainy im. P. I. Czajkowskiego Ołeksandr Jakowczuk. — Zapewne miłość do muzyki zaczęła się u Pana we wczesnym dzieciństwie? — Moje dzieciństwo minęło na malowniczych brzegach rzeki Smotrycz we wsi Czercze, która położona jest w centrum Narodowego Parku Przyrodniczego „Podolskie Towtry – Miodobory”. Mój ojciec, Mykoła Antonowycz, wykładał historię w szkole ogólnokształcącej, matka, Hanna Iwaniwna, pracowała jako lekarz w miejscowym szpitalu. Zafascynowany grą orkiestry dętej, składającej się z byłych frontowców-muzyków, w wieku 12 lat zapisałem się do orkiestry szkolnej, gdzie opanowałem grę na trąbce. Mama, która w swoim czasie zajmowała się grą na fortepianie, była moją pierwszą nauczycielką. Dalej, po dwóch latach zajęć na fortepianie z profesjonalnymi prywatnymi nauczycielami, w wieku 16 lat ukończyłem Kamieniecko-Podolską Miejską Szkołę Muzyczną i wstąpiłem do Chmielnickiej Szkoły Muzycznej na wydział teoretyczny. Tutaj, pod wpływem innych studentów, którzy próbowali swoich sił w kompozycji, w szczególności Mykoły Łastoweckiego, poczułem smak tworzenia muzyki. Dzięki fortunie w osobie mojej matki, która poradziła mi jechać do Kijowa i pokazać swoje utwory na katedrze kompozycji Konserwatorium Kijowskiego, otrzymałem zaproszenie do wstąpienia do konserwatorium po 3. roku szkoły muzycznej, czyli jeszcze przed otrzymaniem dyplomu. Był to unikalny przypadek w historii Konserwatorium Kijowskiego, gdyż przyjęto mnie na uczelnię w ogóle bez średniego wykształcenia. Potem, co prawda, musiałem zdawać eksternistycznie egzaminy na świadectwo dojrzałości. — Co dała nauka w konserwatorium? — Właśnie naukę w latach 1971–1976 w Kijowskim Państwowym Konserwatorium imienia P. I. Czajkowskiego (obecnie Narodowa Akademia Muzyczna Ukrainy) w klasie wybitnego ukraińskiego kompozytora, błyskotliwego pianisty Anatolija Kołomijcia, uważam za najważniejszy składnik swojego twórczego kształtowania. Oprócz tego, że Anatolij Panasowycz posiadał gruntowną wiedzę z przedmiotów muzyczno-teoretycznych, wymagał od młodzieży odpowiedzialnego stosunku do nauki, zdobycia podstaw profesjonalizmu, sam był pracowity, nie tolerował niedbalstwa, lekkomyślności, lenistwa. Również z ciepłem i szczerą wdzięcznością wspominam innych swoich nauczycieli, którzy nauczyli mnie harmonii, analizy form muzycznych, czytania partytur, instrumentacji i orkiestracji. Są to Witalij Dmytrowycz Kyrejko, Mykoła Wasylowycz Dremliuha oraz Myrosław Mychajłowycz Skoryk. Zakończyłem swoje studia w konserwatorium operą „Niezapomniane” z własnym librettem na podstawie powieści o tym samym tytule Ołeksandra Dowżenki. Był to pierwszy przypadek w historii Konserwatorium Kijowskiego, kiedy na egzamin dyplomowy z kompozycji student przedstawiał operę. Później utwór został wystawiony w studiu operowym z udziałem śpiewaków-solistów Elli Akrytowej, Ołeksandra Martynenki, Wałentyny Striłeć oraz Hałyny Słuchowśkiej. Dyrygent – Wiktor Zdorenko. — Znaczące miejsce w Pana twórczości zajmują symfonie. — Pierwsza symfonia „Biorytmy Czarnobyla” rozpoczęta w 1986 roku, zaraz po strasznej katastrofie na Ukrainie. To apokaliptyczne wydarzenie dało twórczy impuls pchnęło do napisania wielkiego utworu symfonicznego. Temat nieszczęścia przyniesionego przez pokojowy atom, które rozdarło życie Ukraińców na „przed” i „po” katastrofie, naświetlam jako przestrogę dla ludzkości, ponieważ jej działania, nierozwaga mogą mieć fatalne, nieodwracalne skutki dla wszystkiego, co istnieje na planecie. W symfonii zawarłem osobiste doświadczenie tego wydarzenia, ponieważ dawałem autorskie koncerty dla likwidatorów w strefie skażenia radioaktywnego. Poemat symfoniczny nr 2 „Złote Wrota” (1982) zadedykowałem 1500-leciu założenia Kijowa. Jego światową premierę wykonała orkiestra symfoniczna miasta Toronto (Kanada) pod batutą Wołodymyra Kołesnyka w 1996 roku, 14 lat po napisaniu. A w Kijowie utwór zabrzmiał dopiero po 23 latach od napisania. Wykonała go orkiestra symfoniczna Narodowej Kompanii Radiowej Ukrainy pod dyrekcją Wiktorii Żadko w gmachu Narodowej Filharmonii Ukrainy podczas koncertów Kyiv Music Fest w 2005 roku. Symfonia nr 3 „Echo dzieciństwa” do wierszy J. Serdiuka została napisana w 1987 roku, druga redakcja orkiestrowa – w 2010 roku, poświęcona jest wydarzeniom II wojny światowej, odzwierciedla je z punktu widzenia dziecięcego postrzegania świata. A w czwartej symfonii-requiem „Trzydziesty trzeci” do wierszy W. Juchymowycza na solistów, chór mieszany i orkiestrę symfoniczną (1990) jako pierwszy w muzyce ukraińskiej zwróciłem się ku tabuizowanemu wówczas tematowi Hołodomoru. Znalazłem bogatą, emocjonalnie przejmującą podstawę w poezji W. Juchymowycza, poety, który we wczesnym dzieciństwie osobiście przeżył straszliwą zbrodnię totalitarnego stalinowskiego reżimu przeciwko narodowi ukraińskiemu, a jako dojrzały człowiek zdołał ją przemyśleć swoimi dramatycznymi poetyckimi strofami, ułożyłem swój zamysł w sześcioczęściową kompozycję z uwzględnieniem tradycji żałobnej Mszy Świętej. Po raz pierwszy symfonię kijowianie usłyszeli 22 listopada 2003 roku, po 13 długich latach od jej napisania, w Narodowej Operze Ukrainy w wykonaniu kapeli chóralnej Akademii Kijowsko-Mohylańskiej „Poczajna” (kierownik artystyczny Ołeksandr Żyhun) oraz Państwowej Orkiestry Estradowo-Symfonicznej Ukrainy pod kierownictwem Wiktora Zdorenka. Kolejną, Piątą symfonię „Nostalgia” (2007), od poprzedniej dzieli 17 lat. Był to czas, kiedy przeprowadziłem się do Kanady i prawie przestałem systematycznie pisać muzykę. Nazywając symfonię „Nostalgia”, starałem się wyrazić w niej niepohamowaną tęsknotę za twórczością, nienasycony żal za minionym życiem na Ukrainie, wzburzenie uczuć od powrotu do istoty twórcy płócien muzycznych. Utwór po raz pierwszy zabrzmiał 6 kwietnia 2011 roku na „Premierach sezonu” w wykonaniu orkiestry symfonicznej Narodowej Kompanii Radiowej Ukrainy pod batutą W. Szejki. — Jeszcze jeden ważny kierunek – działalność folklorystyczna i opracowywanie ukraińskich pieśni ludowych. — Moje duchowe drogowskazy uformowały się pod wpływem środowiska rodzinnego i aury małej ojczyzny – Podola. To właśnie czarujące Podole, jego liczne podania ludowe, legendy, folklor pieśniarski kształtowały mój melodyczno-intonacyjny świat jako kompozytora. Już w latach nauki w konserwatorium stosunek do folkloru nabrał świadomego, profesjonalnego podejścia, a mianowicie – rozumienia go jako pierwotnego źródła w muzyce. W szczególności kontakty z Anatolijem Kołomijcem, który w swojej twórczości mocno opierał się na wzorcach ludowych i w tym samym nurcie widział moją przyszłość, skłaniały do zgłębiania pracy nad tematyzmem własnych utworów, poszukiwaniem adekwatnych do zamysłu wariantów rozwoju intonacyjnego. Myślę, że na ukształtowaniu mojego światopoglądu zaważyła również praktyka zbieracka pod kierownictwem Wołodymyra Matwijenki, ówczesnego kierownika gabinetu twórczości ludowej przy konserwatorium. Zorganizowane przez niego w latach 1962–1984 coroczne studenckie ekspedycje folklorystyczne wpłynęły na profesjonalne ukształtowanie licznej generacji folklorystów, muzykologów, kompozytorów. W ich kręgu opanowywałem technikę rozszyfrowywania wzorców ludowych, nagranych na taśmę magnetofonową, i, odpowiednio, normy paszportyzacji. Już po ukończeniu konserwatorium, pracując jako redaktor audycji muzycznych Ukraińskiego Radia, podczas urlopu wielokrotnie odbywałem samodzielne wyjazdy folklorystyczne do wsi zachodniego Podola wzdłuż Zbrucza, utrwalając z pierwszej ręki perły ludowe. Niewielka część tego zbioru (140 pieśni) została opublikowana w 1989 roku w zbiorze „Pieśni z Podola” (wydawnictwo „Muzyczna Ukraina”) oraz „Kolędy i szczedriwki” (wydane w 1990 roku przez WAAUK). Ogółem zebrałem i przygotowałem do druku około półtora tysiąca wzorców, nagranych nie tylko na Ukrainie, ale także w byłej Jugosławii i na terenach Przeszowszczyzny (Słowacja). Pod koniec lat 80. miałem zamiar opublikować je w wydawnictwie „Muzyczna Ukraina”, jednak rękopisy zwrócono, motywując brakiem środków na wydanie. I dzisiaj w moim prywatnym archiwum przechowują się, czekając na upublicznienie, kilka zbiorów dziedzictwa pieśni ludowych – wynik wieloletniej działalności zbierackiej, dorobek, który może rzucić światło na stan istnienia folkloru wspomnianych terytoriów, bytowanie jego gatunków, procesy migracyjne wariantów pieśniarskich i inne kwestie etnomuzykologii. W moim portfelu jest 345 opracowań pieśni ludowych na różne składy chóralne, gdzie starałem się wprowadzić oryginalne zasady opracowania pieśni ludowych, radykalnie odmienne od utrwalonych w ukraińskiej muzyce klasycznej. W szczególności wykorzystuję niektóre zasady symfoniczne rozwoju materiału muzycznego w opracowaniach pieśni ludowych, stopniowo „symfonizując” ich strukturę chóralną. Moje opracowania pieśni ludowych można znaleźć w repertuarze wielu chórów, zarówno stołecznych, jak i regionalnych. Również są one szeroko wykonywane w krajach, gdzie istnieją chóry ukraińskie. Wśród nich chór „Dnipro”, chór imienia O. Koszycia, chór „Wesniwka” z Kanady; kapela „Dumka” oraz kapela bandurzystów imienia H. Kytastego z USA; chór „Buława” z Wielkiej Brytanii i inne. — W nowym tysiącleciu zwrócił się Pan ku muzyce duchowej, zainteresował się gatunkami kanonicznej liturgii i psalmu. — W 2005 roku napisałem „Liturgię Świętego Jana Złotoustego”, która wysławia Słowo Boże, przepełniona wiarą w miłosierdzie, łaskę Najwyższego. Światowa premiera Liturgii odbyła się 26 kwietnia 2006 roku w soborze Świętego Aleksandra (m. Kijów), wykonał ją chór kameralny „Chreszczatyk” pod batutą L. Buchonskiej. Po raz drugi ten utwór zabrzmiał na moim autorskim koncercie 9 czerwca tego samego roku w gmachu Narodowej Filharmonii Ukrainy w ramach festiwalu chóralnego „Złotokopuły Kijów”. Po zakończeniu drugiej redakcji (2009 rok) Liturgię wykonali we Lwowie „Galicyjski chór kameralny” (kierownik W. Jacyniak) oraz w Kijowie chór „Chreszczatyk” (kierownik P. Strutś). — Jeden z Pana ulubionych gatunków – kantata kameralna. — Do tego gatunku zwracałem się w różnych okresach swojej twórczości. Pierwsza próba – „Jesienna kantata” (1975) do własnych tekstów na sopran i orkiestrę kameralną, gdzie temat miłości podany jest przez pryzmat mojej autorskiej refleksji nad poetyką „Cieni zapomnianych przodków” M. Kociubynskiego, nakreślonego w powieści uczucia Mariczki i Iwana. Tutaj opis ludzkiej miłości, jej narodzin, kształtowania się, osiągnięcia szczytu i śmierci-zapomnienia kojarzy się z przyrodą, jej jesienna pora – to szczodre żniwo zrobionego, odczutego, przeżytego, ale jednocześnie jest to – przeczucie zimowego snu, zapomnienia, odejścia. Premierę zrealizowali śpiewaczka Ella Akrytowa oraz studencka orkiestra kameralna w małej sali konserwatorium w 1975 roku. Ważnym wydarzeniem swojego twórczego życia uważam koncert z pięciu premier nowych kantat kameralnych, który odbył się 3 grudnia 2012 roku w Domu Architekta. Kantata „Ja do ciebie szedłem” do wierszy Borysa Olijnyka na bas (solista Ołeksandr Bojko) oraz zespół instrumentalny (dwie flety, fagot, wiolonczela, fortepian) poświęcona jest miłości, która się nie spełniła, zagubiła na życiowych ścieżkach, pozostając smutnym wspomnieniem młodości. Kantata „Na rozstajach serca” do wierszy Petra Perebyjnosa w wykonaniu Tamary Chodakowej (mezzosopran) opowiada o odwiecznej synowskiej miłości do matki („Mamusiu, gdzieś ty za mgłą… Patrzę ja tęsknie w dal”), rozmyślaniach bohatera o swoim miejscu na ziemi („I ja na skrzyżowaniu orbit iskrę wykrzesuję niespokojnie”), o przemijalności życia („Nad niespokojną duszą, nad przeżytymi latami oblatuje kwiat wiśniowy”), o ludzkiej pamięci („I na dźwięczny Szlak Chumacki ziemską pieśnią popłynę”). Do wierszy Wasyla Stusa stworzył kantatę „Błoga Boga dłoń” na bas i orkiestrę kameralną. Wybrał wersy napisane na dwa tygodnie przed odejściem przez umierającego w sowieckim kazamacie poetę, które rzucają oskarżycielski wyrok ludzkiemu grzechowi i uśpionemu sumieniu, sowieckiemu systemowi i totalitaryzmowi. Kantacie „Przewracając przeżyte życie” na sopran i orkiestrę kameralną właściwe jest witalistyczne bujanie emocji młodej miłości bohatera wierszy Petra Osadczuka. Kantata „Ty” do wierszy Pawła Mowczana na tenor i orkiestrę kameralną (solista Serhij Bortnyk) zakończyła wieczór światowych premier. — Pisał Pan muzykę także do przedstawień teatralnych? — W mojej twórczej biografii były lata, kiedy pracowałem jako kierownik muzyczny Kijowskiego Młodego Teatru (1979–1983). To chyba najszczęśliwsze lata mojego życia, kiedy można było żyć, całkowicie zanurzając się w burzliwe życie teatralne Młodego Teatru, swobodnie eksperymentować z muzyką, wychodząc od akcji scenicznej. To laboratorium twórcze było dla mnie bardzo płodne, w przyszłości dało oryginalne pomysły w muzyce innych gatunków. W szczególności napisałem muzykę do przedstawień „Z wiosną ja do ciebie wrócę” O. Kazancewa, „Za dwoma zającami” M. Staryckiego, „Pójść i nie wrócić” W. Bykowa, „Przygody Alicji w Krainie Czarów” L. Carrolla – B. Zachodera, „Trzy siostry” A. Czechowa, „Swaty na Honczariwce” H. Kwitki-Osnowjanenki i innych. Nawiasem mówiąc, przedstawienie „Za dwoma zającami” z

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 15strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

z moją muzyką przez 25 lat przeszła rekordową liczbę razy w historii światowego teatru – ponad 800. Doświadczenie mojej pracy w studiu operowym Konserwatorium Kijowskiego oraz w Młodym Teatrze znalazło swoje odzwierciedlenie w balecie „Przygody w Szmaragdowym Mieście” (libretto W. Łytwynowa i O. Bałabana na motywach utworów A. Wołkowa, gdzie swobodnie przetworzono obrazy i fabułę powieści-baśni amerykańskiego pisarza L. Bauma „Czarnoksiężnik z Krainy Oz”). Balet wystawiono na scenie Kijowskiego Państwowego Teatru Muzycznego. Jako spektakl repertuarowy z powodzeniem był wykonywany przez sześć lat. – Kilka słów o Pańskiej twórczości wokalno-instrumentalnej. – Chciałbym przede wszystkim wspomnieć cykl „12 sonetów W. Szekspira” na bas i fortepian, napisany na zamówienie słynnego, światowej sławy śpiewaka operowego z Anglii Pawła Hunki dla „Antologii ukraińskiej pieśni solowej”, zainicjowanej osobiście przez niego. Ta antologia zawiera romanse dwudziestu trzech ukraińskich kompozytorów-klasyków, zaczynając od M. Łysenki, a kończąc, właściwie, na mnie. Mój cykl wokalny „12 sonetów W. Szekspira” napisany jest w języku ukraińskim w przekładzie Ostapa Tarnawskiego, ale tak, że można, nie zmieniając praktycznie niczego w partii wokalnej pieśni, wykonywać je adekwatnie w języku angielskim w oryginale, co jest w naszych czasach zjawiskiem absolutnie unikalnym. – Co oznacza dla Pana tytuł laureata Narodowej Nagrody imienia Tarasa Szewczenki? – Moim zdaniem nie ma nic wyższego dla artysty niż ogólnonarodowe uznanie jego twórczości. Tym bardziej za życia. Jestem szczęśliwy. Rozmawiał Eduard OWCHARENKO W centrum spektaklu – nowe odczytanie historii o Małym Księciu, wartości ludzkich relacji. Tutaj każda podróż na nową planetę to głębokie zrozumienie istoty osobowości. To opowieść o przewadze prostych rzeczy i wartości nad zgiełkiem i złożonością świata dorosłych, o ważności dzieciństwa jako głównego okresu ludzkiego życia. Spektakl ma wiele niespodzianek – zaczynając od muzyki (w spektaklu wykorzystano muzykę ośmioletniego W. A. Mozarta w połączeniu z ukraińskimi kołysankami) po rozwiązania choreograficzne i niepowtarzalne kostiumy (scenograf kostiumów Dmytro Kuriata), a także nowoczesne technologie projekcji 3D (autorka Olha Nikitina) i światła (Ołena Anochina). zrobiony spektakl widzowi, to on nadal się zmienia. W Teatrze Franki jest bardzo potężna trupa, jestem szczęśliwy, że mam okazję popracować z takimi aktorami. Sztukę do wystawienia wybraliśmy ponad rok temu. Potem był dobór wykonawców. Już na premierę udało się zrobić dwa składy. Są różne. To też dodaje spektaklowi atrakcyjności. Obserwuję, jak się rozwija, pojawiają się nowe niuanse, nowe związki partnerskie. To jest super. Początkowo bałem się dwóch składów, a potem zrozumiałem, że to rozwiązuje ręce i daje więcej możliwości. Ze scenografem Petrem Bohomazowem ważne było dla nas osiągnięcie ciasnoty. Blanche jakby przebywa w puszce, zamkniętej przestrzeni. Zaczęliśmy tę myśl rozwijać. Tak pojawiły się okna, potem przenieśliśmy akcję do wnętrza przyczepy. Z takimi rzeczami wcześniej nie pracowałem. To ciekawe doświadczenie. Premiera miała odbyć się jeszcze na początku lata, ale przez ograniczenia kwarantannowe zakończyć pracę nad spektaklem mogliśmy dopiero teraz. Ogółem próby trwały około trzech miesięcy. To już moja druga wspólna praca ze scenografem Petrem Bohomazowem w Teatrze Franki.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 15strona oryginału ↗

Czy szczęście to tylko chwila?

Repertuar Sceny Kameralnej imienia Serhija Danczenki Narodowego Akademickiego Teatru Dramatycznego imienia Iwana Franki niedawno wzbogacił się o spektakl „Tramwaj zwany pożądaniem” według sztuki Tennessee Williamsa o tym samym tytule. Inscenizację przygotował Iwan Urywśkyj, a przekład z języka angielskiego wykonała Tetiana Nekriacz. Sztuka „Tramwaj zwany pożądaniem” została napisana w 1947 roku. Dosłowne tłumaczenie z angielskiego to „Tramwaj o imieniu pożądanie”. Jest to jedno z najpopularniejszych dzieł nie tylko Tennessee Williamsa (1911–1983), ale także światowego teatru i kinematografii w ogóle. Okrutna kolizja dramatyczna, napięcie i głębia dialogów, niezwykłość obrazów scenicznych, krańcowa szczerość pragnień i emocji, które kierują bohaterami, uczyniły ten utwór magnetycznie porywającym i przyniosły autorowi Nagrodę Pulitzera (1948 rok) oraz uznanie za życia za klasyka współczesnego dramatu XX wieku. Podstawą fabuły są losy dwóch sióstr – Blanche i Stelli, które dorastały w przytulnej rodzinnej posiadłości „Piękne marzenie”, myśląc i wierząc, że dobrobyt, dobro, szczęście i miłość będą im towarzyszyć zawsze. Ale życie, fatum wniosły w marzenia dziewcząt swoje poprawki. Przypominając, że szczęście to tylko chwila. Śmierć ojca stała się początkiem ruiny ideałów. Stella pierwsza opuściła „Piękne marzenie”, przekształcając się w „kapłankę kultu pożądania” w osobie swojego męża Stanleya Kowalskiego. Minęło dziesięć lat, w domu Kowalskich pojawia się siostra Blanche. Na jej los przypadło przeżycie wszystkich etapów dalszej ruiny i, co najważniejsze, zniszczenia „Pięknego marzenia”. W odróżnieniu od Stelli, która znalazła swój skrawek iluzorycznego szczęścia w wirze wszechogarniającej siły pożądania, Blanche pozostała wierna ideałom „Pięknego marzenia”. Ani straty bliskich, ani prześladowania i nękanie otoczenia nie zdołały zniszczyć w jej duszy rozpaczliwego, być może nawet iluzorycznego i naiwnego pragnienia – właśnie pragnienia, a nie pożądania – prawdziwego piękna i miłości. Jednak nieubłagane fatum, kierowane pożądaniem, zrobiło swoje, zmieniając piękną marzycielkę w neurotyczkę. Dla Blanche spotkanie z siostrą i wydarzenia, które rozgrywają się w rodzinie Kowalskich, stają się fatalne… W spektaklu biorą udział czołowi aktorzy teatru Tetiana Michina i Tetiana Szlachowa, które w różnych składach grają Blanche, Wira Zinewycz i Switłana Kosołapowa (Stella), Mychajło Kukujuk i Dmytro Rybałewśkyj (Stanley), Ołeksandr Peczerycja i Dmytro Czernow (Mitch). Scenograf i kostiumograf Petro Bohomazow, choreograf Pawło Iwliuszkin, kompozytor Ilja Kochanowśkyj. – Tennessee Williams jest dla mnie interesującym autorem, jego postacie są nakreślone bardzo mocno, jego historie zawsze będą interesujące do obserwowania – wyznał reżyser spektaklu Iwan Urywśkyj. – Wcześniej bałem się takich tekstów, bo są one w rzeczywistości bardzo trudne do zrealizowania, ponieważ zawierają bardzo dużo psychologii. Każda scena ma swoją wagę. Mnie, jako reżysera, najbardziej interesuje postać Blanche, jej psychofizyka. Ma ona tak skomplikowaną sytuację życiową, że zapewne każdy reżyser by się nią zainteresował. Kiedy czytasz sztukę – to jedno, a kiedy zaczynasz wystawiać spektakl, to pojawiają się zupełnie inne emocje. A kiedy pokazujesz już... Teraz zaczynamy pracę nad jeszcze jednym spektaklem. Jeśli próby zajmują 2–3 miesiące, to samo przygotowanie spektaklu może trwać pół roku i dłużej. Teraz jesteśmy dopiero na samym początku tej drogi. Będzie to spektakl „Peer Gynt” według Ibsena. Interesuje mnie klasyka, a ona zawsze jest inna. W klasycznych dziełach, które mają już wiele lat, zawsze odkrywasz jakieś ważne dla siebie rzeczy. Wcześniej pracowałem jako główny reżyser w Odeskim Akademickim Ukraińskim Teatrze Muzyczno-Dramatycznym im. W. Wasylka. Dwa miesiące temu zdecydowałem się kontynuować swoją twórczą drogę w stolicy, na razie pracuję tutaj jako wolny artysta. – Oto i się doczekałam! Obejrzałam „Tramwaj…” – przyjęłam duszą! Szczęśliwa, że Williams pozostał Williamsem, że psychologiczne, emocjonalne, istotne charakterystyki sztuki zostały przekazane scenicznie i wyraziście. Myślę, że Tennessee Williams zgodziłby się ze mną i odebrał inscenizację tak samo jak ja (jego ukraińska tłumaczka), z wdzięcznością! Niski ukłon dla Iwana Urywśkiego za miłość do Williamsa, za odkrycie tego, co najważniejsze w sztuce, za reżyserski talent! – podkreśliła tłumaczka utworu na język ukraiński Tetiana Nekriacz. ...oraz wspólna praca. Mam nadzieję, że owocna współpraca z artystą będzie trwała nadal. Starałem się przekazać ducha, emocje, ale dosłowne przełożenie językiem baletu Saint-Exupéry’ego byłoby niemożliwe. Dążyliśmy do stworzenia równoległej rzeczywistości. Na ile się to udało, wnioski należą do widzów. Jak wszyscy ludzie twórczy, bardzo boleśnie przeżywaliśmy surowe ograniczenia kwarantanny. Jak tylko pojawiła się możliwość, od razu wyszliśmy na próby. Zdążyliśmy już zrobić jeszcze jeden balet – „Dzień randek”, który planujemy po raz pierwszy pokazać na początku grudnia. Nasz teatr istnieje już piętnaście lat. I po raz pierwszy w całym tym czasie otrzymaliśmy pomoc instytucji państwowej. Wygraliśmy grant Ukraińskiego Funduszu Kultury, dzięki czemu możliwa stała się dzisiejsza premiera… Pierwszy pokaz spektaklu odbył się na scenie Międzynarodowego Centrum Kultury i Sztuki (Pałac Październikowy). Główne partie wykonali: Artem Szonin, zasłużony artysta Ukrainy (Mały Książę), Dmytro Kondratiuk (Lotnik), Ołena Sałtykowa (Róża), Ilja Mirosznyczenko (Lis) oraz Michel Fondue (Wąż). Twórcy spektaklu mają nadzieję, że już całkiem niedługo będą mogli pokazywać balet przy pełnej widowni. Materiały przygotował Eduard OWCHARENKO. Zdjęcia dostarczone przez teatry.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 15strona oryginału ↗

Kołysanka dla Małego Księcia

Akademicki teatr „Kyiv Modern-Ballet” zaprezentował swój nowy projekt – współczesny balet w dwóch aktach „Mały Książę” do muzyki W. A. Mozarta oraz ukraińskich kołysanek w wykonaniu Marii Pyłypczak, przeznaczony dla dzieci i dorosłych, na motywach utworu Antoine’a de Saint-Exupéry’ego. Inscenizacja stała się możliwa dzięki wsparciu finansowemu Ukraińskiego Funduszu Kultury oraz Departamentu Kultury Kijowskiej Miejskiej Administracji Państwowej. Był to pierwszy spektakl teatru, który widz mógł obejrzeć online dzięki wsparciu platformy Open Theatre. W przeddzień premiery przedstawiciele mediów mieli okazję porozmawiać z reżyserem spektaklu, dyrektorem artystycznym „Kyiv Modern-Balletu”, laureatem Nagrody Szewczenki Radu Poklitaru. – Przyznam, że punktem wyjścia do stworzenia baletu nie była bajka Exupéry’ego, a muzyka małego chłopca, który żył w XVIII wieku w dalekiej Austrii. Osiem lat… To wiek, który tli się we wspomnieniach o moim własnym dzieciństwie – opowiedział reżyser. – Uczyłem się w szkole średniej w Kiszyniowie, ganiałem z przyjaciółmi w piłkę na podwórku rodzicielskiego „chruszczowa”, jeszcze nie zdawałem sobie sprawy, że za dwa lata nieuchronnie oddadzą mnie do szkoły baletowej i że kiedyś, bardzo niedługo, niemal w innej rzeczywistości, zostanę artystą baletu. I w tym samym małym wieku mały Mozart (oczywiście – to on!) zaczął pisać swoje pierwsze symfonie. Ta muzyka mnie zachwyciła… Można w nieskończoność mówić o właściwym kształceniu, o tyranii ojca, Leopolda Mozarta, który chciał zrobić ze swojego syna cudowne dziecko, ale… Bez iskry Bożej, która płonęła w tym dziecku, bez absolutnej, darowanej genialności wyjaśnienie pojawienia się tej muzyki jest niemożliwe. Wyprzedzając swoich dorosłych współczesnych, wyprzedzając czas, wyprzedzając wreszcie swój własny biologiczny wiek, ośmioletni Wolfgang Amadeusz tworzy utwory, w których brzmi doświadczenie i mądrość dorosłego mężczyzny. Zakochawszy się w tej muzyce, długo i troskliwie nosiłem w sercu pomysł baletu jej poświęconego… Forma zamysłu zmieniała się… Początkowo było to coś absolutnie bezfabularnego. Potem do muzyki Mozarta dołączyły ukraińskie kołysanki „a cappella” w wykonaniu Marii Pyłypczak i spektakl stał się dla mnie nostalgicznym i jasnym rozmyślaniem o dzieciństwie. I wreszcie wszystkie elementy skomplikowanej polifonicznej mozaiki zeszły się – „Mały Książę” Exupéry’ego! Zrozumiała, a przy tym absolutnie niebanalna książka filozoficzna. Jest napisana dla dzieci przystępnym, przejrzystym językiem, ale kochają ją także dorośli na całym świecie. Tylko na pierwszy rzut oka może się wydawać, że Exupéry napisał wygodną podstawę literacką dla spektaklu baletowego. Przy tworzeniu libretta zderzyłem się z ogromnymi problemami, zarówno reżyserskimi, jak i choreograficznymi… I wciąż jestem na tym brzegu – obawiam się, wątpię w realność urzeczywistnienia zamysłu, ale czuję przyjazne ramię Wolfganga Amadeusza i Antoine’a!. W naszej poprzedniej premierze – balecie „Wij” – wielkie znaczenie miała projekcja wideo w połączeniu z choreografią. Wykorzystaliśmy ją ponownie. Kostiumy stworzył Dmytro Kuriata, to już nasza piąta czy szósta

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

Peresiczeń. Z zapisków pana Brodnyka

Jurij FOMENKO, m. Dniepr Kiedyś w Petrykiwce pewien dziadek tak powinszował swojej babci z okazji urodzin: “Kukułki nakukały 80. We dwoje przeżyliśmy 60”. No i co powie Szekspir po takim wyznaniu miłości? Jak mówi młodzież: “Hamlet nerwowo pali na poboczu. A sam Szekspir cicho przewraca strony swoich sztuk”. Oto tacy chłopcy i dziewczęta w Petrykiwce. Oto taki przedzwon serc. (Rodzina Sokołenków. Niestety, ich dzisiaj już nie ma). *** Maj 2014 roku. Punkt kontrolny pośród stepów… Dlaczego oni stoją? – oni żyją przyszłością! A ci ludzie, którzy dalej po stepach, — w większości żyją przeszłością. Żyją w Drugiej wojnie światowej. Nie, nawet, w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej. Walczą za przekonania pseudoweteranów. Komuś potrzebna jest ich świadomość w tamtym czasie… Tak łatwiej zarządzać. Oni wszyscy – w zemście. Inaczej życia nie wyobrażają sobie ani ich feudałowie, ani oni sami. Strach. Ci, którzy są tutaj na punkcie kontrolnym, mają strach, że zabiorą im przyszłość. Oni sami sobie coś obmyślają, planują, jak przeżyć jutro. A ci, którzy są dalej, za punktem kontrolnym, też mają strach. Strach przed utratą nadziei, że powinni im dać szczęście z pańskiego ramienia. Ich filozofia – zależność. Co lepsze? Wolność czy zależność? …Wielka gra na strachu ludzi. Jedni bali się stracić wolność, a inni – gwarantowaną zależność. Tylko step rozsądzi… i życie. *** …Prawie pusta sala biblioteki uniwersytetu. Wśród czytelników, w dalekim kącie, wytrwale pracuje pan w średnim wieku. Interesują go wydarzenia początku lat 1900. w naszym mieście. Wokół niego rozłożone są roczniki starych gazet początku ubiegłego wieku, książki. Okresowo wstaje, by sfotografować potrzebne artykuły w gazetach i znów pogrąża się w czytaniu. Odchodzi do sąsiedniego stołu pracować przy komputerze, znów wraca do gazet początku lat 1900. Przygotowuje materiał do monografii, a być może, w przyszłości, rozprawy doktorskiej o wydarzeniach sprzed stu lat w naszej okolicy. Wreszcie przerywa pracę, podchodzi do okna i ogląda dziedziniec uniwersytetu... W swoim laptopie otworzyłem stronę dzisiejszych wiadomości. Przebiegłem oczami po nagłówkach i wyobraziłem sobie takiego samego historyka z przyszłości. Który będzie pisał historię za sto lat. I ten historyk będzie spierał się z innymi historykami. I, być może, dojdą do konsensusu w jakichś kwestiach. I historia będzie taka, jaką oni napiszą na podstawie tych wiadomości, które są rozwinięte na ekranie mojego laptopa. Zacząłem wyobrażać sobie wariant historii teraźniejszości na podstawie informacji w obecnych mass mediach. I z jakiegoś powodu wydało się, że za sto lat naszą historię będzie pisał nie historyk. Będzie ją pisał na podstawie tych materiałów psychiatra. *** Musimy napisać nowe szczere, dobre i mądre bajki, które wygarną z biurek, zakorzenionych w obcości, ogromną liczbę rozpraw doktorskich, napisanych nam-o-nas-nie-przez-nas... I na tych nowych bajkach wyrosną nowe pokolenia, które napiszą rozprawy o naszej pełnowartościowości, a nie niższości! *** Jesień w jabłkach, jabłka w jesieni. I pośród tej jesieni i jabłek siedzi na ławce człowiek z książką na kolanach. Czarne szaty, jasna książka, siwe pasma. Głębokie oczy patrzą przez jesień. Na ławce obok niego kotek, pod ławką na jesiennym dywaniku leży piesek. Jesień, złotem na zielonym w czerwonych jabłkach, przyozdobiona malwą. Niebo w jabłkach, dusza w jesieni. Niebo, jesień, jabłka w książce. Książka — kronika losu, która rodzi myśl. Ten człowiek — to sama książka. Wiatr swoim oddechem przewraca jesienny liść w takt przewracania stron. Na jesień w jabłkach opiera się błękitne niebo, po chmurach którego toczy się słońce. Cisza i jesień. Słońce zza chmury zagląda do ogrodu. W jesieni pośród jabłek siedzi Mamaj z książką. *** Życie w naszych stronach trwało zawsze. No jak to tak — rzeka jest, a życia nie ma?! Takiego przecież być nie może. A w miejscu wpadania mniejszej rzeki do większej — to przecież jak bez osadników?! Otóż lud kręcił się na tych terenach zawsze. Polowali, łowili ryby, miód pozyskiwali, budowali groble, coś uprawiali, handlowali, przewozili tratwami na porohach i wołami w stepach, kuli żelazo i budowali, uczyli się rzemiosł — wiele jeszcze czym się zajmowali. Uczyli się tego, na co starczało zdolności. Peresiczeń nad górnym porohem — przecięcie szlaków, czasów, myśli... On pojawia się na tych brzegach w różnych czasach pod różnymi imionami i z różnym charakterem. Istnienie pod każdym z imion, — to zaledwie liczone chwile i mgnienia w jego nieskończonej wiecznej historii. Jeśli wyjść ze swojego przedziału czasowego, można zrozumieć i zobaczyć o wiele więcej. Bądźmy razem! P R Z E D P Ł A T A—2 0 2 1 Koszt przedpłaty TYGODNIK OGÓLNOUKRAIŃSKIEGO TOWARZYSTWA “PROŚWITA” (z dostawą i kosztami pocztowymi):

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

Kod pocztowy — 30617. Strona w katalogu — 74

Redaktor dyżurny Olga ŻMUDOWSKA Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 3. Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Wydrukowano w spółce z o.o. “Mega-Poligraf”,

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

ZAPOWIEDŹ

Szef redakcji Pawło MOWCZAN Odpowiedzialna za wydanie Lubow HOŁOTA Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Pawło MOWCZAN, Mykoła TYMOSZYK, Heorhij FILIPCZUK, Iwan JUSZCZUK Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcyjnych Natalia SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks) na 1 miesiąc 21 hrywien 43 kopiejki na pół roku 115 hrywien 58 kopiejek.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

na rok 225 hrywien 96 kopiejek.

Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617

Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn