Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
← Archiwum «Slovo Prosvity»

Слово Просвіти, №46 за 2013 рік

16 s. · 33 wpisów · PDF w Wikimedia Commons ↗ · CC BY 4.0

Tłumaczenie maszynowe z ukraińskiego. Cytaty, nazwiska i liczby sprawdzaj ze stroną oryginału. 1 z 33 wpisów jest wyświetlanych po ukraińsku, dopóki tłumaczenie jest aktualizowane.

Tekst wyodrębniono z PDF i automatycznie podzielono na materiały. Granice części materiałów nie zostały sprawdzone redakcyjnie: jeden wpis może zawierać kilka materiałów, tylko część jednego lub blok serwisowy (np. ogłoszenie o prenumeracie). Źródłem pierwotnym jest strona gazety w PDF.

Strona · s. 1strona oryginału ↗

OGÓLNOUKRAIŃSKI TYGODNIK KULTUROLOGICZNY 46 (735), 21—27 listopada 2013 Niezgaszalna świeca pamięci PAMIĘTAJMY!

Petro ANTONENKO Narodowe Muzeum „Memoriał pamięci ofiar wielkiego głodu w Ukrainie” stało się w tych dniach epicentrum obchodów 80. rocznicy Wielkiego Głodu z lat 1932—1933. To właśnie tutaj w sobotę 23 listopada, w Dniu Pamięci, odbędzie się żałobna akcja upamiętnienia ofiar ludobójstwa. Tutaj zapalą ogólnoukraińską Świecę Pamięci, która odbije się echem milionów świec w całej wielkiej Ukrainie. O działalności muzeum w zakresie badania nieznanych kart naszej historii oraz upamiętniania ofiar totalitarnego reżimu opowiada dyrektor placówki Wiktor DIDENKO. — Na 80. rocznicę Wielkiego Głodu stworzyliśmy nową wystawę. Postanowiliśmy w sposób argumentowany pokazać, dlaczego Wielki Głód z lat 1932—1933 jest ludobójstwem. Ekspozycja wystawy wyraźnie zaświadcza, że zgodnie z Konwencją ONZ z 1948 roku ta tragedia jest rzeczywiście ludobójstwem narodu ukraińskiego. Po jej obejrzeniu ludzie powinni wszystko zrozumieć. Kolejną wielką sprawą jest stworzony przez nasze muzeum film o Wielkim Głodzie. Współbrzmi on z wystawą. Planujemy 22 listopada zaprezentować ten film i bezpłatnie oferujemy go do pokazu wszystkim zainteresowanym. Stworzyliśmy i stale uzupełniamy Rejestr ofiar Wielkiego Głodu. Stworzyliśmy dla niego specjalną stronę internetową. Są tu wszystkie te ofiary, których nazwiska zostały ustalone i wpisane do Narodowej Księgi Pamięci. Przez Internet każdy w Ukrainie i w dowolnej części świata może znaleźć nazwiska swoich krewnych, rodaków. Robimy to wszystko sami, naszym zespołem. Inne instytucje państwowe takiej pracy obecnie prawie nie prowadzą. Do Narodowej Księgi Pamięci, a to 19 tomów dotyczących stolicy i regionów państwa, wpisano nazwiska 882 tysięcy osób zmarłych z głodu. Ta Księga to ogromny trud naszych organów państwowych, na świecie istnieje tylko kilka tak unikalnych ksiąg. Ale kiedy przeanalizowaliśmy ją, okazało się, że znajdują się tu dane dotyczące tylko jednej trzeciej miejscowości Ukrainy. Dlatego rozpoczęliśmy projekt poszukiwania ofiar Wielkich Głodów. Szukamy nie tylko w tych wsiach, które nie trafiły do Księgi, ale także w tych, które się w niej znajdują. I co ustaliliśmy? Dla przykładu: w jednej ze wsi w Księdze figuruje 15 ofiar Wielkich Głodów, ale według uzupełnionych danych okazało się, że w tej wsi jest ich 700. Biorąc to wszystko pod uwagę, a także fakt, że dwie trzecie miejscowości w ogóle nie są objęte smutną statystyką, można sobie wyobrazić, jak bardzo niepełne są te dane. Drugi rok samodzielnie zajmujemy się poszukiwaniami i ustaliliśmy już 12 tysięcy nazwisk ofiar. — Do jakich ogólnych liczb ofiar głodu możemy dojść? — Podaję liczbę 8 milionów. Wystarczy spojrzeć na oficjalne dane spisów ludności z 1927 i 1939 roku. Minimum 8 milionów ludzi nie doliczyliśmy się. Następny nasz projekt, wsparty przez Światowy Kongres Ukraińców, to stworzenie na bazie naszego muzeum, a jest ono jedynym takim na świecie, wirtualnego muzeum. To coś znacznie więcej niż tylko strona internetowa. Stron internetowych mamy aż trzy. A w wirtualnym muzeum będzie można znaleźć wszystkie informacje dotyczące Wielkich Głodów, rejestr ich ofiar. Ciekawy jest również projekt, który już jest realizowany — jednolita baza danych o Wielkich Głodach. Prowadzimy tu szerokie poszukiwania w archiwach. Do tej bazy wprowadziliśmy liczne dokumenty dotyczące wywołania sztucznego głodu w ZSRR, w szczególności w Ukrainie. Są to uchwały, zarządzenia, dyrektywy wyższych organów władzy państwowej Związku, a także Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, dokumenty organów obwodowych i niższych szczebli władzy, aż do rad wiejskich. Na początku października ogłosiliśmy konkurs prac twórczych uczniów i młodzieży na temat Wielkiego Głodu. Aktywność młodzieży była dla nas nieoczekiwana: już w pierwszych tygodniach otrzymaliśmy z różnych obwodów ponad 70 różnorodnych prac — prozę, wiersze, pieśni, rysunki, wideoklipy, a nawet filmy. Młode pokolenie bardzo interesuje się więc naszą historią. Na początku przyszłego roku ogłosimy nowy konkurs. Tradycyjnie prowadzimy wystawę „Tragedia Ukrainy — tragedia jednej wsi”. Ukraiński sąd wydał już wyrok, wymienił nazwiska konkretnych organizatorów głodu — wyższych urzędników Związku. Ale kto wykonywał te zbrodnicze polecenia w terenie? Z reguły byli to nasi własni „aktywiści”, którzy zabierali ludziom ostatni chleb, skazując ich na śmierć głodową. Przygotowujemy taką wystawę o dwóch wsiach z obwodu czerkaskiego. Ktoś powie, po co wymieniać nazwiska konkretnych wykonawców, aktywistów? Zdjęcie Ołeksandra Łytwynenki — Ale trzeba powiedzieć prawdę! — Trzeba chociażby dlatego, że i teraz jesteśmy w takiej sytuacji, w której Ukrainiec jest gotowy wystąpić przeciwko Ukraińcowi. Mamy problemy z kadrami, ponieważ wśród wszystkich muzeów narodowych mamy z jakiegoś powodu najniższe płace. — Jak więc udaje się tak wiele robić, na przykład uzupełniać ten sam rejestr ofiar głodu? — Po pierwsze, rejestr uzupełniają także zwiedzający muzeum. Mamy w sali i na stronie internetowej kartę ewidencyjną. I ludzie często wpisują tam nazwiska znanych im ofiar Wielkich Głodów. Po dokładnym sprawdzeniu wprowadzamy to do rejestru. Po drugie, zwracamy się do archiwów, lokalnych organów władzy. Do tysięcy miejscowości muzeum wysłało już listy z prośbą o uzupełnianie rejestru ofiar głodu. Trzeci sposób — prowadzimy ekspedycje poszukiwawcze w obwodach, co przy naszych możliwościach nie jest takie proste. — Czyli bardziej na entuzjazmie? — Oczywiście, lepiej byłoby, gdyby odbywało się to w ramach programu państwowego. Ale obecnie w ogóle nie mamy takiego programu kontynuacji badań Wielkich Głodów, ustalania ich ofiar, chociaż w ustawie on figuruje. Kontynuacja na str. 4 1932- 1933 WSZYSCY WYROŚLIŚMY Z CHLEBA... FAŁSYFIKAT PRZECIWKO IWANOWI FRANKO NIE NISZCZCIE MUZEUM SZEWCZENKI! NIEBIAŃSKI PATRON KIJOWA

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 2strona oryginału ↗

Hołodomor — ludobójstwo w Ukrainie w latach 1932—1933

Petro CZERNEHA, kierownik Katedry Etnologii i Krajoznawstwa Instytutu Edukacji Historycznej Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego im. M. Drahomanowa, doktor nauk historycznych, profesor Trzy wielkie głody na Ukrainie, zorganizowane przez komunistyczny reżim w latach 1921–1922, 1932–1933 i 1946–1947, całkowita rusyfikacja oraz masowe działania partyjnych i sowieckich organów o charakterze politycznym i gospodarczym, mające na celu rozpuszczenie narodu ukraińskiego w rosyjskim, jaskrawo potwierdziły proroctwa Tarasa Szewczenki: Bo gdzie nie ma świętej woli, Tam dobra nigdy nie będzie. Celowo zorganizowany przez stalinowski reżim w latach 1932–1933 Hołodomor na Ukrainie należy do najokrutniejszych i największych aktów ludobójstwa, jakie zna ludzkość. Widmo komunizmu od pierwszych dni budowy nowego społeczeństwa przyniosło ze sobą głód. Organizatorami głodu na terenach obalonego Imperium Rosyjskiego byli bolszewicy na czele z W. Uljanowem (Leninem). Była to polityka państwowego terroru – głównego środka budowy społeczeństwa komunistycznego na ruinach imperium. Kryzys zaopatrzenia w zboże w latach 1928–1929 oraz przejście bolszewików do polityki likwidacji zamożnych chłopów (kułaków) jako klasy, o czym Stalin ogłosił 27 grudnia 1929 r. w referacie na konferencji naukowej agrarystów-marksistów, ponownie postawiły na porządku dziennym metody gospodarowania z czasów komunizmu wojennego. Następstwem represji nowej władzy tylko w latach 1928–1931 było zmniejszenie liczby gospodarstw chłopskich o 352 tys., podczas gdy w 1917 r. było ich około 4224 tys. W rzeczywistości liczba zrujnowanych gospodarstw chłopskich była znacznie większa, a tzw. kułacy zostali zlikwidowani przez bolszewików już w latach 1918–1919. Przyczyny Hołodomoru-ludobójstwa narodu ukraińskiego w latach 1932–1933 mają charakter doktrynalny. Wynikają z programowych założeń marksizmu-leninizmu. Główną przyczyną była polityka agrarna bolszewików na przełomie lat 20. i 30. Bez wątpienia idea budowy kołchozów wywodzi się z przymusowych kontyngentów zboża (prodrazwiorstki), z ideologii i praktyki komunizmu wojennego, których zastosowanie pozwoliło bolszewikom rozwiązać problem utrzymania władzy i walki z kontrrewolucją. Ideę tworzenia kołchozów i sowchozów, jak powie Stalin, zapoczątkowano już w okresie przewrotu październikowego: „Partia przewidywała ich konieczność, co znalazło odzwierciedlenie w programie RKP(b), przyjętym na VIII zjeździe w marcu 1919 r.”. Rzeczywistą kontrolę nad produkcją rolną bolszewicy ustanowili od pierwszych dni zdobycia władzy poprzez tworzenie wydziałów ziemskich, komitetów biedoty i komun. Centralny organ RKP(b), gazeta „Prawda”, komentując rezolucję zjazdu wyżej wymienionych organów i gospodarstw „O kolektywizacji rolnictwa” (styczeń 1919 r.), informowała, że nowe formy „nieuchronnie doprowadzą do jednej komunistycznej organizacji całego rolnictwa”. Bolszewicy dobrze znali historię zarządzania społeczeństwem za pomocą grabieży i podziału produktów żywnościowych. I nie dziwi to, bo problem żywnościowy stał się głównym od pierwszych dni władzy radzieckiej. Chłop nie chciał oddawać chleba za darmo, pracować wyłącznie na skup zboża. Inną rzeczą była praca w kołchozie pod komendą brygadzisty i przewodniczącego oraz pod nadzorem organów represyjnych. Wyniki takiej pracy były kołchozowe (państwowe) i mogły być centralnie wywożone poza granice artelu. W ten sposób uspołecznienie produkcji rolnej partia uznała za główną i najskuteczniejszą metodę ściągania prodrozkładki i ogólnie skupu zboża. W totalitarnym systemie władzy bolszewickiej nie było miejsca na samodzielność jako kategorię ludzkiego zachowania. Chłop-właściciel, chłop-producent był samodzielny, żywił rodzinę i państwo. Stał na drodze kolektywizacji, aby go zniszczyć, trzeba było zorganizować głód. Hołodomor na Ukrainie był planowaną akcją czy wywołaną koniecznością grabieży chłopów w celu pozyskania środków na industrializację? Nie tylko! Urodzona ukraińska ziemia i pracowite wielomilionowe chłopstwo, geopolityczne i strategiczne położenie Ukrainy, nadzwyczaj korzystne dla tworzenia nowej radzieckiej imperium, były dla Stalina główną przesłanką i realnym dowodem, że w razie jej ujarzmienia zwycięży jego wariant socjalizmu, potężną bazą zasobów materialnych i ludzkich do budowy radzieckiego imperium i dalszego urzeczywistnienia idei światowej rewolucji proletariackiej. Industrializacja była ważnym składnikiem leninowskiego planu budowy komunizmu, a chłopstwo, według Lenina, było jego głównym wrogiem, „drobnomieszczańskim żywiołem”. Chłop jest reakcyjny i zacofany, wielokrotnie powtarzali w swoich wystąpieniach przywódcy bolszewików. „Chłopskie morze jest żywiołowe — mówił Stalin — i w masowej skali rodzi kapitalizm, dlatego trzeba je zniszczyć”. 1928 r. Stalin i towarzysze postanowili przyspieszyć industrializację kraju kosztem chłopów: obniżają ceny skupu zboża i równocześnie gwałtownie podnoszą ceny towarów przemysłowych dostarczanych na wieś; szybko rosły nadmierne i różnorodne podatki nakładane na chłopów, przedsiębiorców i rzemieślników; masa towarów przemysłowych zmniejszyła się, a ceny znacznie wzrosły. Już od 1928 r. chłopi zaczęli głodować, zaczęli ukrywać zboże przed państwem. Przed reżimem stanął wybór: albo wojna z chłopstwem, albo zagnanie go do kołchozów i sowchozów i tam zabranie zboża. Drogą odcięcia od ziemi, od podziału wytworzonego produktu, przekształcić chłopów w poddanych władzy radzieckiej. Wieś ukraińska, zgodnie z ustawą o jednolitym podatku rolnym, na lata 1930–31 została obciążona największym w ZSRR podatkiem według ustalonej przez władzę skali dochodowości. Normy dochodowości 1 ha ziemi: ornej, zasianego pola i łąk dla Ukrainy wynosiły odpowiednio 40, 58 i 26 rubli. A dla Rosyjskiej FSRR — 37, 46 i 16 rubli. W niektórych obwodach Ukrainy były one znacznie wyższe. Zniewolenie chłopów przez państwo dokonało się w najkrótszym czasie. KC WKP(b) uchwałą z 5 stycznia 1930 r. planowało zakończyć kolektywizację jesienią 1930 r. lub wiosną 1931 r., a pierwszy sekretarz KC KP(b)U Kosior przyjął „plan kontrolny”, by zakończyć tę sprawę do jesieni 1930 r. Ukraina znalazła się na progu wojny domowej. Według danych GPU, tylko od 20 lutego do 2 kwietnia 1930 r. odbyło się 1716 masowych wystąpień chłopów, z nich 15 zbrojnych, przeciw kolektywizacji. A w ciągu roku było ich już ponad 4 tys. z udziałem ponad 1,2 mln osób. Ich głównym hasłem było żądanie przywrócenia samodzielnego państwa ukraińskiego i likwidacji komunistycznych gospodarstw na wsi. Komunistyczna władza brutalnie tłumiła opór powstających chłopów Ukrainy. Państwowy Zarząd Polityczny w latach 1932—1933 aresztował około 200 tys. osób, które sądzono, wysyłano do więzień i na zesłanie do wschodnich regionów ZSRR. Pawło Szteпа, powołując się na pracę W. Hołuba „Konspektywny zarys historii KPU”, twierdzi, że zaraz po zniesieniu Nowej Polityki Ekonomicznej w 1929 r. oraz w latach kolektywizacji reżim stalinowski represjonował i deportował z Ukrainy 1,2 mln tak zwanych kułaków, a do ukraińskich miast i wsi już w 1932 r. sprowadził ponad 200 tys. komunistów, komsomołców i pracowników organów siłowych z centralnych i zachodnich obwodów Rosji. Ogólnozwiązkowy komitet przesiedleńczy przy RKN ZSRR do końca 1933 r. wysłał na ziemie Ukrainy spustoszone przez Hołodomor 329 eszelonów z mieniem, bydłem, 21 856 gospodarstw i 117 149 członków ich rodzin z obwodów gorkowskiego, iwanowskiego i innych. Polityka agrarna bolszewików wykrwawiła produktywne siły ukraińskiego rolnictwa. W 1930 r. z 22,9 mln ton zebranego zboża od chłopów zabrano 7,8 mln ton. W 1931 r. zebrano 17,6 mln ton, a wywieziono 6,9 mln ton. Z ogólnych zbiorów w 1932 r., które wyniosły 12,8 mln ton, zabrano 7 mln ton. Pozostało jedynie ziarno siewne. Wieś ukraińska została bez chleba. W latach 1932—1933 ZSRR wywiózł do Europy Zachodniej ponad 2,8 mln ton zboża, głównie od ukraińskich chłopów. Reżim stalinowski nadal tworzy państwowy fundusz żywnościowy w naturze (zboże, warzywa, owoce, przetwory itd.) drogą przymusu, grabieży i represji. Jesienią 1932 r. na Ukrainę skierowano 112 tys. aktywistów partyjnych, radzieckich oraz pracowników NKWD do przymusowego zabierania chłopom produktów spożywczych. Około 50 % zagrabionego trafiało do nich. Chłopi w odpowiedzi występują z kołchozów. Tylko w pierwszym półroczu 1932 r. liczba zkolektywizowanych gospodarstw na Ukrainie zmniejszyła się o 41,2 tys. W styczniu tego samego roku do miast uciekło około 127 tys. ludzi. Do 40 % kołchozowej ziemi uprawnej w latach 1932—1933 tak zarosło chwastami, że zagłuszały żyto, pszenicę i inne zboża. Zdjęcie: Ołeksandr Łytwynenko Władza ograniczała do minimum przydomowe działki kołchoźników, aby zmusić ich do szukania środków do życia wyłącznie w pracy na polu kołchozowym. Pierwszy sekretarz KC KP(b)U P. Postyszew, jeden z głównych wykonawców woli najwyższego kata Stalina, w lutym 1933 r. oświadczył: „Najlepszą miarą jakości kierownictwa rolnictwem były i są zbiory zboża”. Kolektywizacja i zbiory zboża towarzyszyły represjom i masowym mordom chłopów oraz ich dzieci dokonywanym przez organy karne, przedstawicieli władz lokalnych i aktywistów. Walka ukraińskiego chłopstwa przeciwko kolektywizacji, przeciwko ustanawianiu bolszewickiego porządku, przejawiła się w masowych ucieczkach chłopów do miast, wystąpieniach z kołchozów i protestach przeciwko władzy, które nierzadko przybierały formę zbrojnego oporu. Aby nie dopuścić do ucieczki chłopów do miast, a także w celu kontroli ich przemieszczania się oraz osobistej ewidencji całej ludności ZSRR, władza w 1932 r. wprowadziła system paszportowy i instytucję meldunku. Chłopom paszportów nie wydawano, a wyjazd ze wsi do miasta w celu pracy i zamieszkania był możliwy wyłącznie za zgodą kierownictwa kołchozu i władz rejonowych. Państwo w ten sposób ustanowiło totalną kontrolę nad społeczeństwem, a dla chłopów – nową formę poddaństwa. 7 sierpnia 1932 r. KWC i RKL ZSRR uchwaliły ustawę o ochronie mienia państwowego, napisaną własnoręcznie przez Stalina, zgodnie z którą za kradzież plonów, bydła itd. rozstrzeliwano z konfiskatą mienia, a za drobne kradzieże (zbieranie kłosów, garści zboża) pozbawiano wolności na 10 lat, nawet dzieci, począwszy od 12. roku życia. Władza bolszewicka, aby ostatecznie powstrzymać ucieczkę chłopów przed głodem i zlikwidować ich opór, w grudniu 1932 r. wpisuje na „czarną tablicę” wsie, które złośliwie sabotują zbiory zboża, a 22 stycznia 1933 r. Stalin własnoręcznie napisał dyrektywny list KC WKP(b) i RKL ZSRR, w którym dokumentalnie potwierdzono zamiar Kremla, by środkami konfiskaty wszelkiej żywności i zakazu wyjazdu chłopów z Ukrainy i Kubania do innych regionów zorganizować masowy głód ukraińskich chliborobów. Etnicznych Ukraińców pod koniec lat 20. na Kubaniu liczono około 916 tys., co stanowiło ponad 70% ludności kraju, na Kaukazie Północnym – 3,2 mln, w Powołżu – ponad 600 tys. Ofiarami tych draconiańskich praw stali się miliony chłopów. Blokada ich osiedli przez wojsko, totalne ograbienie ich gospodarstw dopełniły realizacji przez bolszewików planu zorganizowania Hołodomoru na Ukrainie. Masowe głodowanie chłopów objęło wszystkie 55 tys. ukraińskich wsi od wiosny 1931 r. i trwało do zimy 1934 r. Towarzyszyły mu mordy dorosłych i dzieci, kanibalizm, samobójstwa. Kanibalizm przybrał masowy i straszliwy charakter. Na Ukrainie zarejestrowano 10 tys. procesów przeciwko kanibalom, lecz nie oddają one skali tego strasznego zjawiska społecznego. Szczególnie cierpiały dzieci, które stanowiły ponad 38% ludności wiejskiej. W każdej wsi umierały setki dzieci z głodu, a władza masowo je zabijała za zbieranie w

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 3strona oryginału ↗

Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału

jako skutek komunistycznego budownictwa w ZSRR

polu kłosów, stawały się ofiarami kanibali. Aby przetrwać, chłopi i ich dzieci uciekały do miast. Milicja, wykonując uchwałę KC KP(b)U „O walce z bezdomnością dzieci” z 6 maja 1933 r., wyłapywała je, odwoziła za miasto, a dzieci wycieńczone głodem umieszczano w specjalnych barakach, gdzie umierały. Amerykański historyk T. Snyder, analizując materiały prac ukraińskich i zagranicznych uczonych, twierdzi, że „w miastach ukraińskich milicja zatrzymywała po kilkaset dzieci dziennie: pewnego dnia na początku 1933 r. charkowska milicja miała wykonać kwotę dwóch tysięcy osób…, a w barakach na śmierć czekało do dwudziestu tysięcy dzieci”. Znany ukraiński badacz Hołodomoru-ludobójstwa W. Marocko twierdzi, że w maju 1933 r. w barakach i domach dziecka Charkowa przebywało ponad 27 tys. dzieci. Tysiące z nich umierały codziennie, a do miasta przybywały nowe ofiary komunistycznego terroru. Zamiast ratować dzieci, KC KP(b)U 1 sierpnia 1933 r. przyjęło uchwałę o masowym przesiedleniu bezdomnych dzieci z miast na wymierającą z głodu wieś. Śmiertelność dzieci, według niepełnych obliczeń, sięgała ponad 50% ogólnej liczby ofiar Hołodomoru. W latach 1932–1933 zginęło kilkanaście razy więcej ukraińskich dzieci i kobiet niż w latach II wojny światowej. W styczniu 1933 r. szalał hołodomor, a kierownik GPU USRR W. Bałycki ze swoimi 16 tys. pracowników kadrowych, setkami tysięcy milicjantów i wiejskich aktywistów w okresie od 1 grudnia 1932 r. do 25 stycznia 1933 r. odnaleźli u półżywych ukraińskich chłopów 14956 dołów, 621 „czarnych spichlerzy” i 1359 innych tajnych skrytek, z których zabrano 1718,5 tys. pudów zboża wyprodukowanego przez chlebodawców. W pierwszej połowie bieżącego roku, twierdził były pracownik Ukrdierżplanu S. Sosnowy, na Ukrainie co minutę umierało 17 osób, co godzinę ponad 1000, a 25 tys. ludzi dziennie. Reżim stalinowski w procesie tworzenia kołchozów wciągnął chłopów w stosunki produkcyjne, opierające się na przymusowej pracy, totalnej kontroli nad ich życiem, ograniczeniu praw i wolności, niesprawiedliwym podziale produktu ich pracy w naturze między nimi a państwem. Był to system pańszczyźniany. Chłopi byli odsunięci od kierownictwa tak zwanych gospodarstw kolektywnych. Stalin w referacie „O pracy na wsi” z 11 stycznia 1933 r. na połączonym Plenum KC i KKK partii, odnosząc się do „sukcesów” władzy radzieckiej w rolnictwie, oświadczył: „My (to znaczy partia, a nie kołchoźnicy — P. Cz.) jesteśmy powołani do kierowania kołchozami…, a politwydziały MTS i sowchozów (organy karne partii. — P. Cz.) są jednym z tych decydujących środków, za pomocą których będzie można usunąć wszystkie wady”. Jakie wady miał na myśli dyktator? Być może tylko ekonomicznego charakteru? Nie. Myślał o dokończeniu planu likwidacji narodu ukraińskiego, który miał wielkie doświadczenie narodowo-wyzwoleńczej walki i nie przyjął idei marksizmu-leninizmu. Los władzy radzieckiej i budownictwa socjalistycznego w decydującej mierze zależał od sił wytwórczych Ukrainy, o czym stale mówił Lenin i jego współpracownicy. Dlatego „materiał etnograficzny musiał zostać zmieniony” za pomocą Hołodomoru, a terytorium Ukrainy zasiedlone zostało ludnością rosyjską. Jak pisał w depeszy do Rzymu włoski konsul w Charkowie Serdżio Gradenigo, według informacji wysokich urzędników z GPU, „katastrofa ogranicza się wyłącznie do Ukrainy, Kubania i Średniej Wołgi”, gdzie mieszkali głównie Ukraińcy. Według danych konsula reżim miał na celu likwidację problemu ukraińskiego poprzez wymordowanie od 10 do 15 mln ludzi, przede wszystkim chłopów. Ponieważ „национальный вопрос” według Stalina „есть по сути дела вопрос крестьянский”. Kierownictwo bolszewickiej Rosji, a później ZSRR, zdawało sobie sprawę, że aby odrodzić rosyjskie, lecz już sowieckie imperium, trzeba pochłonąć Ukrainę, a w tym celu jak najszybciej zlikwidować społeczne źródło ukraińskiego oporu — chłopstwo. Ono, twierdził Stalin, „jest główną armią ruchu narodowego…”. Chłopstwo było także nosicielem tradycji religijnych i tym środowiskiem społecznym, w którym umacniała swoje podstawy prawosławna cerkiew, przeciwko której bolszewicy prowadzili wojnę na śmierć i życie. Podsumowując wyniki kolektywizacji na I Ogólnozwiązkowym Zjeździe Kolchoźników-Udarników w lutym 1933 r., tyran wszystkich czasów i narodów oświadczył: „Trudności, które stoją przed wami, nie są warte nawet tego, by poważnie o nich mówić… Wasze… trudności, towarzysze kołchoźnicy, to dziecinna zabawka”. Skutki „dziecinnych zabawek” komunistycznego reżimu są chyba najstraszliwsze w całej historii ludzkości. Na Umańszczyźnie Oleksandra Rabenko zjadła 7 swoich dzieci, jej brat — rodzonego syna. We wsi Masyniakiwka w obwodzie kirowohradzkim, gdzie urodził się znany ukraiński pisarz S. Placzynda, w „stalinowskiej grze” z chłopami Ukrainy zginęło ponad 911 dzieci. Przeżyły tylko dwie osoby: on i sąsiednia dziewczynka. Jeśli uznać, że liczba ofiar Hołodomoru to 10 mln osób (prawdziwa liczba nie została ustalona), to dzieci wśród nich stanowiły ponad połowę. We wrześniu 1933 r. za szkolne ławki nie usiadło ponad dwie trzecie uczniów. W ciągu trzech głodnych lat liczba uczniów i pedagogów w wielu wiejskich szkołach wynosiła 2—4% ogólnej liczby z poprzednich lat. Kolektywizacją i Hołodomorem-ludobójstwem kierownictwo partii bolszewickiej na czele ze Stalinem ugruntowało w kraju system władzy totalitarnej: zlikwidowano własność prywatną, w tym na ziemię; rozpoczął się proces likwidacji człowieka myślącego indywidualnie, samodzielnego, świadomego narodowo i politycznie nie tylko w partii, ale we wszystkich grupach i klasach społecznych; państwo zapewniło sobie darmową siłę roboczą przez GUŁag, a produkcję rolniczą przez kolektywizację i zamianę chłopów w poddanych. „Represje w dziedzinie budownictwa socjalistycznego — zgodnie z oświadczeniem Stalina na XVI Zjeździe WKP(b) w 1930 r. — stały się koniecznym elementem ofensywy…”. Nieodłącznym składnikiem stalinowskiego planu ludobójstwa narodu ukraińskiego było ograniczenie ukrainizacji i nasilenie represji wobec inteligencji, wysiedlenie ponad 1 mln Ukraińców i zasiedlenie ich ziem Rosjanami. Terror państwowy i ludobójstwo głodowe miały jeszcze jeden cel: zatrzymać, a następnie zniszczyć, rozpuścić w kulturze rosyjskiej kulturę ukraińską, która w latach 1917—1930 przeżywała wielki rozkwit i wzlot. Chłopstwo, które stanowiło 23,3 mln z 31,2 mln ludności Ukrainy, było głównym nosicielem tradycji narodowych i kulturowych, społeczną bazą ukraińskiego odrodzenia narodowego. Stalinowskie represje wobec tak zwanego „odchylenia ku ukraińskiemu nacjonalizmowi”, które „rozrosło się do niebezpieczeństwa państwowego” i „stało się głównym niebezpieczeństwem” (z przemówienia Stalina na XVII Zjeździe WKP(b) w styczniu 1934 r.), zniszczyły wszystko żywe, co mogło świadczyć o narodowo-politycznej odrębności narodu ukraińskiego w politycznej, gospodarczej i kulturalnej sferze jego życia. W walce z ruchem narodowo-wyzwoleńczym na Ukrainie reżim stalinowski rozstrzelał i zamęczył w obozach w ciągu lat 20.—30. XX w. całe pokolenie ukraińskich patriotów: ponad 200 pisarzy, w których twórczości wyraźnie i pełno przejawiła się treść narodowa, ideowa i duchowa oraz europejski demokratyczny kierunek rozwoju, dziesiątki tysięcy działaczy innych dziedzin kultury, wśród których wszystkich bandurzystów, którzy zebrali się na swoje forum w Charkowie, Ukraińską Autokefaliczną Cerkiew, Ukraińską Akademię Nauk, zniszczył podstawy edukacji i pedagogiki narodowej. W dobie terroru państwowego i ludobójstwa głodowego na Ukrainie zamknięto państwowe kursy języka ukraińskiego i ukrainoznawstwa (1930 r.), sekcję historyczną Akademii na czele z M. Hruszewskim (1931 r.), ukraińskie szkoły wszystkich typów, gazety i czasopisma poza granicami republiki, zakazano „Ukraińskiego pravopysu”, wprowadzonego w 1929 r., słowniki terminologiczne, prace lingwistyczne i leksykograficzne spuścizny językoznawczej z lat 20.—początku 30. jako „szkodnicze i nacjonalistyczne, zmierzające do oderwania języka ukraińskiego od rosyjskiego”. Statystyka Hołodomoru-ludobójstwa narodu ukraińskiego jest straszliwa, a prawda o niej przechowywana jest w kremlowskich archiwach Moskwy. Nie mamy też obiektywnych danych dotyczących liczebności ludności ukraińskiej i rosyjskiej ani wtedy, ani dziś. Autorzy pracy „На великой стройке. Рабочая книга для третьего года обучения в сельской школе” (Wydanie 1. Państwowe wydawnictwo pedagogiczne Moskwa—Leningrad, 1932 r.) twierdzą, że w 1931 r. na terenach ZSRR mieszkało 81 mln 195 tys. Ukraińców i 77 mln 791 tys. Rosjan. Po Wielkim Głodzie Ukraińcy na terenach radzieckiego imperium byli przymusowo wpisywani jako Rosjanie. Według Ogólnounijnego spisu powszechnego z 1939 r. 86,8 % ludności Kraju Krasnodarskiego, który wcześniej w zdecydowanej większości składał się z Ukraińców — potomków kozactwa czarnomorskiego, zarejestrowano jako Rosjan. W 1989 r. w URSR naliczono 44,2 mln Ukraińców (w 1926 r. — 31,2 mln), natomiast liczebność Rosjan w ZSRR w tym samym okresie wzrosła z 77,8 mln do 145,2 mln. Reżim stalinowski „uczynił z Ukrainy «twierdzę», lecz ona przypominała gigantyczny obóz koncentracyjny, wieże strażnicze, zamknięte granice, otępiającą i ciężką pracę, śmierć i beznadzieję” panowały nie tylko we wpół wymarłych wsiach, ale także w miastach. Terror komunistycznej władzy i stłumienie krwią ruchu narodowo-wyzwoleńczego lat 20., Wielki Głód — ludobójstwo narodu ukraińskiego w latach 30. — odsunęły na ponad 50 lat niebezpieczeństwo rozpadu ZSRR. Masowe represje i terror były podstawowymi środkami komunistycznej budowy oraz jedynym możliwym sposobem przetrwania reżimu politycznego, który trwał ponad 70 lat. Głód, który nieustannie towarzyszył zwykłym budowniczym tak zwanego socjalistycznego społeczeństwa, powstrzymał ten nacisk i stał się istotną przyczyną likwidacji komunistycznej utopii — ZSRR — na początku lat 90. XX w. Federacja Rosyjska, która dobrowolnie ogłosiła się następczynią imperium radzieckiego, co uznała społeczność międzynarodowa, ponosi pełną odpowiedzialność za eksterminację Ukraińców, niespotykaną tragedię w dziejach ludzkości. Ludobójstwo narodu ukraińskiego w latach 1932—1933 spowodowało zmianę kodu genetycznego narodu, twierdził, nie bez podstaw, jeden z pierwszych badaczy problemu, amerykański uczony D. Mace. Określił on główne cechy społeczeństwa postgenocydalnego, które utrudniają nam budowę niepodległej, soborowej, demokratycznej Ukrainy. Są to stałe poczucie psychologicznego ucisku, strachu i kompleks niższości; wypaczona kultura, jej surogatowość, niemal brak ukraińskojęzycznego środowiska kulturalnego z powodu obojętności władz wobec spraw języka państwowego oraz dążenia do wprowadzenia dwujęzyczności; częściowa amnezja narodowej pamięci historycznej, która hamuje proces jej odtwarzania, wychowania u obywateli świadomości narodowej i politycznej; brak elity narodowej, a zamiast niej hipertrofowane rozprzestrzenianie się elit regionalnych, których przedstawiciele nie odczuwają odpowiedzialności wobec narodu i państwa, nie mają wyobrażenia o perspektywach rozwoju, lecz w ich działaniach wyraźnie widoczne są merkantylne i pragmatyczne cele, żądza władzy i gromadzenia kapitału, a w konsekwencji stagnacja gospodarki i wielowektorowość polityki. Ludobójstwo głodowe stłumiło głęboki „odruch wolności” u Ukraińców, a także większość odruchów moralno-prawnych, i przekształciło ich pod tym względem w nihilistów prawnych i moralnych, co niemal konserwuje proces tworzenia społeczeństwa obywatelskiego i elity narodowej. W konsekwencji przez ponad 20 lat niepodległości władza, w której składzie znaczną liczbę wysokich urzędników stanowią byli komuniści, którzy stali się korupcjonistami, oligarchami, politykami i złodziejami, ograbiła cały kraj. Według szacunków ONZ za granicą ubóstwa znajduje się obecnie ponad 80 % Ukraińców. Mniej niż 1 % mieszkańców kraju dysponuje i konsumuje 85 % narodowych bogactw Ukrainy. Ponad 75 % należy do 400 najbogatszych rodzin. Obecnie udział wynagrodzenia w koszcie produkcji ukraińskich towarów wynosi 6 %, podczas gdy w krajach Europy Zachodniej sięga 45 %. Przeciętne miesięczne wynagrodzenie Ukraińca w 2011 r. wynosiło 329 dolarów, w Polsce — 1360, w Czechach — 1450. Natomiast łączny majątek setki najbogatszych ukraińskich biznesmenów wynosił 54 mld dol. Państwo niszczy totalna korupcja. Ukraina zajęła 152. miejsce w indeksie postrzegania korupcji według „Transparency International”. W konsekwencji produkt krajowy brutto (PKB) u nas nawet nie zbliża się do 200 mld dol. i jest o 15 % mniejszy niż w 22-milionowej Rumunii, o 30 % — niż w 10-milionowych Czechach, i 3,1 raza mniejszy niż w Polsce. Natomiast w okresie niepodległości oligarchowie wywieźli z Ukrainy około 167 mld dol. Z tego tylko w ostatnich dwóch latach ponad 73 mld dol. Dziś, jak nigdy dotąd, dają o sobie znać skutki Wielkiego Głodu-ludobójstwa z lat 1932—1933: Ukraińcy za nędzne wynagrodzenie za swoją pracę rezygnują z właściwych im form zachowania, wolnomyślności i dążenia do wolności; odczuwalny jest moralny rozkład świadomości i osobowości, bierze się bez sprzeciwu kradzież stworzonego przez nich narodowego bogactwa, niszczenie ich kultury przez władzę, a zwłaszcza jej głównego składnika — języka ojczystego; nierzadko, aby znowu nie umrzeć z głodu, płaszczą się przed tymi, których nazywają oligarchami, chamami i bandytami, wyrzekają się swoich naturalnych praw, z których korzysta ludność europejskiej wspólnoty i Ameryki; ponad 6 mln synów i córek tuła się na zarobkach za granicą. Pamięć i uczczenie ofiar Wielkiego Głodu-ludobójstwa z lat 1932—1933 są dziś potrzebne Ukrainie do odbudowy sprawiedliwości historycznej, oczyszczenia i uszlachetnienia naszych dusz, myśli i świadomości, do podniesienia narodowej godności narodu ukraińskiego i państwa oraz do ich integracji ze wspólnotą europejską. Od redakcji. Ze względu na brak miejsca na łamach gazety artykuł drukujemy ze znacznymi skrótami i nie podajemy licznych odnośników bibliograficznych profesora P. M. Czerneghy.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 4strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

...wykonaniu uczniów. Aleksandr Uszynski szczegółowo opowiedział o przyczynach i skutkach ludobójstwa dokonanego na narodzie ukraińskim, zorganizowanego przez Stalina, Kaganowicza, Pietrowskiego i ich pomocników, zarówno na Ukrainie, jak i na Kubaniu w ogóle, a na Wołodarszczyźnie w szczególności. Prelegent, powołując się na dokumenty archiwalne zaprezentowane na wystawie, mówił o tym, że straszliwy głód reżim bolszewicki zaplanował po to, by upokorzyć ukraińskie chłopstwo, podstawy ducha narodowego Ukraińców. Najbardziej ucierpiały wschodnie i centralne obwody Ukrainy, gdzie wymierały całe wsie, wpisywane na tak zwane „czarne tablice”, a na ich miejsce transportami ze składami kolejowymi sprowadzano przesiedleńców z Rosji w celu „stworzenia nowej komunistycznej wspólnoty ludzi — jednego sowieckiego narodu...” Zbyt drogie okazały się dla zwykłych ludzi-pracowników rezultaty komunistycznych eksperymentów nad nimi! Na wystawie zaprezentowano pisemne świadectwa očevidców straszliwego głodu, ich listy do krewnych poza granice głodującej Ukrainy z prośbą o ratunek przed straszliwą śmiercią… Wyjątkowa wystawa potrwa do 23 listopada — dnia przeprowadzenia Ogólnoukraińskiej akcji „Zapal świeczkę…”.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 4strona oryginału ↗

Niezgaszalna świeca pamięci

Dokończenie. Początek na str. 1 szukał naocznych świadków Hołodomoru. W tych dniach pan Taras dużo pracuje w Narodowym Muzeum, pomaga jego pracownikom, spotyka się z odwiedzającymi. Dziennikarzom „Słowa Proświty” Taras Hukało opowiedział, jak tworzył film. Wspominając bohaterów filmu, reżyser zaznaczył: „…nie wszyscy oni zgadzali się na rozmowę. Bali się. Może nie tyle o swoje życie, co o życie bliskich na kontynentalnej Ukrainie. Wydawało się, że ten strach wżarł się w ich krew i ciało…” Mimo zakazu nawet rozmów o Hołodomorze w ZSRR, film mimo wszystko nakręcono. Mowa w nim także o głodzie z lat 1921 i 1947. W obrazie widzimy jednego z badaczy Hołodomoru, amerykańsko-ukraińskiego historyka, publicystę, wówczas jeszcze mało znanego — Jamesa Mace’a, który otwarcie opowiedział o głodzie na Ukrainie. Młody Mace był tak wstrząśnięty skalą tragedii, że całe swoje dalsze życie poświęcił badaniu Hołodomoru na Ukrainie. Pokaz filmu rozpoczął się od uczczenia pamięci ofiar hołodomorów na Ukrainie. Obecni wysłuchali również wykładu o filmie „Nieznany głód”, porozmawiali z reżyserem. W najbliższych dniach Taras Hukało jedzie do Czernihowa i Nieżyna, gdzie również odbędzie się pokaz filmu i jego omówienie. Na ekranie — „Nieznany głód”. We wtorek Narodowe Muzeum „Memoriał pamięci ofiar hołodomorów na Ukrainie” rozpoczęło tydzień pamięci w 80. rocznicę Hołodomoru 1932—1933 lat kinolektorium na temat „Nieznany głód”. Ideą wydarzenia jest pokazanie Ukraińcom, przede wszystkim młodzieży, pierwszego filmu o Hołodomorze, nakręconego w 50. rocznicę tragedii jeszcze w 1983 roku. Były to głuche czasy komunistycznego reżimu, kiedy w ZSRR nie można było nawet słowa wypowiedzieć o zaplanowanym ludobójstwie reżimu przeciwko Ukraińcom. Ale świat o tym wiedział. I oto 16 kwietnia 1983 roku w Kanadzie na ekrany wszedł film dokumentalny „Nieznany głód”, stworzony ze środków państwowych, z inicjatywy i przy wsparciu ukraińskiej diaspory. Najpierw film wyszedł w języku francuskim, potem angielskim i ukraińskim. Zbudowany jest na świadectwach naocznych świadków tragedii, komentarzach znanego amerykańskiego naukowca Jamesa Mace’a, brytyjskiego dziennikarza Malcolma Muggeridge’a oraz obrończyni praw człowieka Nadiji Strokałej. I oto po 30 latach na Ukrainę przyjechał jego reżyser, przedstawiciel ukraińskiej społeczności Kanady Taras Hukało. W swoim czasie wytrwale pracował w archiwach, Petro ANTONENKO Zdjęcie Ołeksandra Łytwynenki Wiktor Didenko — dyrektor Narodowego Muzeum „Memoriał pamięci ofiar hołodomorów na Ukrainie” Oni tak postanowili. Była wiosna tego hołodomorowego roku, ciężka wiosna. Dwie siedmioklasistki, jeszcze nastolatki, dziewczyny zmówiły się: po co tak żyć? A co czeka jutro-pojutrze, kiedy otrzymają świadectwa — w jaki świat wyruszą, dokąd? Te dziewczynki zmówiły się: utopimy się!.. Znały miejsce na brzegu Suły, zielone i trzcinowe, z piaseczkiem na brzegu — tam właśnie wejdą do wody, tam najpierw płytko, ale stopniowo będzie się pogłębiać, i przyzwyczają się do jeszcze chłodnawej wiosennej wody. Dwie dziewczynki rozebrały się, złożyły swoje koszule-sukienki, przykryły z góry książkami. Chociaż nie, nie od razu tak: narwały po naręczu kwiatów i upletły sobie wianki. Więc tak właśnie wchodziły do wody — w wiankach, jak panny młode, szukać sobie szczęścia. Wujek Prokip prowadził konie na łąki. Właśnie obok tego brzegu. To on zauważył najpierw dwa węzełki w trawie, potem i same dziewczynki. I jakby ukłuło wujka: przecież tutaj coś jest nie tak, tutaj dzieje się coś nieodwracalnego! Wujek Prokip rzucił się do wody, na przełaj do dziewczynek: — Wy co, powariowałyście?.. Wy dokąd?!. Gnał dziewczęta do brzegu i smagał batem, smagał nie żałując, i na ich ramionkach zawinęły się krwawe pręgi. Dziewczęta uciekały, zasłaniając rękami swoje dziewczęce, ledwo zauważalne jeszcze wdzięki, zasłaniając, bo to przecież wstyd, że są nagie przed człowiekiem. Choć jak ciężko, ale przeżyły, te dwie siedmioklasistki, Tonia i Warka. Znałem je, potem ukończyły Technikum Pedagogiczne w Łochwicy i obie uczyły w szkołach na Lwowszczyźnie, długo, do końca swojego życia... Piętka od zająca. Nie znaliście naszego dziadka Dymitra? Oczywiście, bo to przecież dawno: kolektywizacja, hołodomor — nie przeżył on tego.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 4strona oryginału ↗

Uczczenie pamięci na Wołodarszczyźnie

Georgij ŁUKJANCZUK W miejskim domu kultury w Wołodarce na Kijowszczyźnie zaprezentowano wystawę Narodowego Muzeum Badaczy Hołodomoru na Ukrainie: „Głód 1932–1933 lat. Groza Wołodarszczyzny”. Zorganizował ją dyrektor Stowarzyszenia Badaczy Hołodomorów Ukrainy, autor i inicjator postawienia pierwszego pomnika ofiar Hołodomoru, jeszcze w dalekim już 1988 roku, Ołeksandr Jewhenowycz Uszynski, przy wsparciu rejonowych wydziałów kultury, oświaty oraz centralnej rejonowej biblioteki powiatu wołodarskiego. Otwarcie wołodarskiej wystawy odbywa się w ramach 80. rocznicy uczczenia pamięci wielomilionowych ofiar Hołodomoru-ludobójstwa w latach 1932–1933 na Ukrainie. Wydarzenie odbyło się przy szerokim udziale społeczności, uczniów miejscowych szkół, gości ze stolicy oraz przedstawicieli mediów. Młodzież obejrzała fragmenty filmu dokumentalnego o Hołodomorze na terenie Wołodarszczyzny, słuchała wzruszających wierszy poetyckich o strasznych wydarzeniach z lat 1932–1933 w

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 4strona oryginału ↗

Naukowcy wzywają do międzynarodowego sądu

Hiorhij Łukjanczuk W Kijowie odbył się XI zjazd Stowarzyszenia Badaczy Hołodomoru na Ukrainie (ADHU). Na zaproszenie kierownictwa Stowarzyszenia odpowiedzieli i wygłosili przemówienia przewodniczący Ukraińskiej Światowej Rady Koordynacyjnej Mychajło Ratuszny, przewodniczący Kongresu Ukraińskich Nacjonalistów Stepan Bracjuń, przedstawicielka UNA–UNSO Zoja Fedorczuk-Zahorodnia, dyrektor Muzeum „Memoriał Pamięci Ofiar Hołodomoru na Ukrainie” Wiktor Didenko, ponownie wybrany na nową kadencję przewodniczący ADHU doktor nauk historycznych Wasyl Marocznko, doktor nauk historycznych Arsen Zinczenko oraz inni znani krajowi i zagraniczni historycy i naukowcy. Z raportem sprawozdawczym wystąpił dyrektor ADHU Ołeksandr Uszynski – inicjator postawienia pierwszego na Ukrainie pomnika ofiar hołodomoru (1988 r.). Obecni byli krajowi i zagraniczni dziennikarze… Niestety, nie było przedstawicieli władz, A ja jakby sobie przypominam: w czumarce na swytce, w uszatej czapce, owinięty kopką. Przyjeżdżał do nas z Berbenic właśnie po Bożym Narodzeniu, na Jordan. Konie miał Hniady i Czała, tak się nazywały; Czała odwróciła głowę i mrugnęła okiem, kiedy mnie na jej grzbiet sadzano, tak żebym choć trochę posiedział, to już następnego ranka. A Hniady mógłby i zrzucić. Dziadek wszystkim rozdawał przysmaki – korzyki, makowiki, jabłka, orzechy. A mnie przywołał – rozwija mi z białej szmatki kawałek – od zająca. „Oto – mówi – nabiegałem się za nim po łąkach, bo nie chciał oddać, to ledwo go wyprosiłem: przecież to dla wnuka, proszę, niech spróbuje zajęczego pokarmu, żeby wyrósł na kozaka!..” Wieczerza na stole, i wszystkiego tam – i szulyky, i kutia, i gołąbki, i jeszcze tego i owego. A ja za piecem przykucnąłem i żuję ten kawałek. A on czerstwy, a on zmrożony!.. Może nie trzeba było wszystkiego od razu? Może warto było zostawić na później: po trochu nadgryzać i nadgryzać, żeby starczyło do starości? także opozycyjnych posłów, mimo oficjalnych zaproszeń, nie było… W swoich wystąpieniach goście i historycy-naukowcy podkreślali, że mimo bezinteresownej pracy badawczej naukowców i społeczeństwa w Ukrainie i za granicą, dzięki której udało się ustalić nowe setki tysięcy nazwisk niewinnych ofiar bolszewickiego terroru-ludobójstwa przeciwko ukraińskiemu chłopstwu, prawda o największym pod względem liczby ofiar ludobójstwie na świecie wciąż nie jest dostatecznie znana światowej opinii publicznej. Niestety, obecne kierownictwo państwa oraz przedstawicielstwa dyplomatyczne Ukrainy za granicą przykładają niewiele uwagi do uznania przez państwa zagraniczne Hołodomoru w Ukrainie za ludobójstwo narodu ukraińskiego. Dlatego, obchodząc datę straszliwej katastrofy narodu ukraińskiego w XX wieku, 80. rocznicę Hołodomoru-ludobójstwa narodu ukraińskiego w latach 1932–33, należy dołożyć wszelkich starań, aby państwo ukraińskie i organizacjom społecznym Suslia Wielkanoc Matki mówią: przecież dziś miałaby być Wielkanoc!... Ale dzwony w zniszczonej cerkwi nie biją, ludzie nie niosą pod cerkiew niczego do poświęcenia, paschą nawet nie pachnie, kiełbasą nie pachnie, pisankami... A my z Pawłem Usykiem urządziliśmy Wielkanoc! A my wytropiliśmy niedaleko za ogrodami suseła. Pobiegliśmy po wiadro, pobiegliśmy po worek: zalać tego suseła! Wiadra nam dobrego nie pozwolili wziąć, tylko stare, trzeba było dziury zamazać gliną. Worek to sami jakiś znaleźliśmy. A woda nie za daleko, w rowie za Żukowową łąką, utrzymuje się od wiosny. Tylko rozkopać... organizacjom dla uznania Wielkiego Głodu 1932–33 w Ukrainie ludobójstwem narodu ukraińskiego, ze wszystkimi konsekwencjami prawnymi, które z tego wynikają. I w szczególności wysunięcie przez Ukrainę wobec Federacji Rosyjskiej jako prawnej następczyni ZSRR roszczenia o odszkodowania materialne dla ofiar Hołodomoru-ludobójstwa i ich potomków, a także dla Ukrainy jako państwa, analogicznie do podobnej satysfakcji udzielonej państwu Izrael przez postnazistowskie Niemcy. Ale może to nastąpić tylko przy rzeczywistej niepodległości Ukrainy od odradzanego przez Putina nowożytnego Imperium Rosyjskiego oraz po międzynarodowym sądzie nad antyludzką ideologią i zbrodniczą praktyką komunizmu na całym świecie. Oczywiście jest to możliwe tylko pod dwoma warunkami: przystąpienia Ukrainy do obronnego sojuszu NATO oraz uzyskania pełnoprawnego członkostwa w Unii Europejskiej. Wybór należy do sterników państwa ukraińskiego! Naród ukraiński dokonał tego wyboru już w pamiętnym referendum 1 grudnia 1991 roku! głębiej, żeby woda zebrała się w dołku, i nabieraj, a potem noś. Trzy razy biegaliśmy z tym wiadrem, trzy razy przynosiliśmy tę mętnawą wodę. Może i dobrze, że mętną, bo suseł szybciej się nią zachłysnął i wylazł. Złapaliśmy tego suseła i do worka! Matka Usyka, ciotka Pystyna, akurat była w domu, kiedy przynieśliśmy. Ona się odważyła: — Już ja go teraz!.. Jak to się odbywało, nie wiemy, ciotka kazała nie patrzeć. Ale dała radę, zdarła skórkę, może skórka jeszcze się przyda. A samego suseła wzięła się ugotować, a ugotowane podzieli na pół. A może i tak będzie lepiej: obie rodziny usiądą wieczorem w sadzie, zjedzą kolację i zrobią sobie Wielkanoc! Bo to wielkie święto, grzech go nie obchodzić. Mykoła PETRENKO, pisarz, autor książek o Hołodomorze, w roku Hołodomoru — pierwszoklasista Łochwickiej Szkoły Średniej nr 3 na Połtawszczyźnie

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 5strona oryginału ↗

Społeczne, moralne i psychologiczne skutki wielkich głodów w Ukrainie w XX wieku

Petro BRYCKYJ, proświcianin, doktor nauk historycznych, profesor, Czerniowce. Wielkie głody w radzieckiej Ukrainie doprowadziły nie tylko do ogromnych strat demograficznych, ale także do negatywnych skutków społecznych, moralnych i psychologicznych, zwłaszcza wśród chłopów. Już podczas pierwszego głodu w latach 1921—1923 w Ukrainie najbardziej ucierpiała ludność wiejska, czyli ci, którzy produkowali żywność. Chłopi stanowili w tamtym czasie około 80% ludności republiki, w tym Ukraińcy — od 83 do 87%, dlatego ich straty są nieporównywalnie wielkie. Dlaczego właśnie ukraińscy chłopi doświadczyli największego terroru? Ponieważ byli siłą napędową Ukraińskiej Rewolucji. Ich liczne oddziały zbrojne stawiały mężny opór najpierw w latach 1917—1920 wojskom radzieckiej Rosji, a później samowoli bolszewickich czekistów, grabieżom oddziałów aprowizacyjnych i przymusowej kolektywizacji producentów rolnych. Sam J. Stalin uważał ukraińskich chłopów za siłę napędową „ukraińskiego nacjonalistycznego separatyzmu”, jego bazę społeczną. I najważniejsze jest to, że byli oni głównymi nosicielami ukraińskości i z trudem poddawali się rusyfikacji. Dzięki chłopom w Ukrainie zachowały się, przetrwały przez setki lat język ukraiński, kultura, zwyczaje, tradycje. Oto dlaczego W. Lenin, J. Stalin i ich poplecznicy dążyli do złamania oporu ukraińskich chłopów, wzmocnienia kontroli nad Ukrainą, wykorzenienia ducha narodowego u Ukraińców. Właśnie W. Lenin jako pierwszy wykorzystał masowy głód chłopów w Ukrainie w latach 1921—1923 jako narzędzie ujarzmienia chłopów. Świadectwem tego jest jego tajny list do sekretarza KC RKP(b) W. Mołotowa do członków Biura Politycznego z 19 marca 1922 r. W nim pisze: „Właśnie teraz i tylko teraz, kiedy w głodnych miejscowościach jedzą ludzi i na drogach walają się setki, jeśli nie tysiące trupów, możemy przeprowadzić konfiskatę dóbr cerkiewnych z najbardziej wściekłą i bezlitosną energią i nie zatrzymując się przed stłumieniem jakiegokolwiek oporu… Wszystkie przesłanki wskazują na to, że później nie uda nam się tego zrobić, bo żaden inny moment, oprócz desperackiego głodu, nie da nam takiego nastroju szerokich mas chłopskich”. W tym liście, jak w lustrze, odbijają się pseudohumanizm i niemoralna kultura „wodza światowego proletariatu”. Jednym z negatywnych skutków społecznych stało się całkowite zniszczenie bazy produkcyjnej Ukrainy, zwłaszcza rolnictwa. W przemyśle stały fabryki i zakłady. Aby odbudować i uruchomić produkcję, brakowało środków i nie było komu. Doszło do ruiny zarówno obiektów przemysłowych, jak i robotników. Większość z nich była osłabiona i wycieńczona w wyniku głodu i nie mogła nie tylko pracować, ale i przeżyć. Znaczna część z nich zmarła. Zniszczony został transport. Nawet między dużymi centrami nie było regularnych połączeń. Pociąg z Jekaterynosławia do Charkowa jechał raz w tygodniu (koszt biletu 25 mln rubli). Jeśli paliwo w drodze się kończyło, odczepiano ostatni wagon, rąbano na opał i jechano dalej. Ten fakt świadczy o tym, do jakiego stopnia doszła ruina. W rolnictwie panował ogólny upadek. Z powodu braku paszy zginęła ogromna liczba koni i bydła rogatego. W szczególności na Donbasie pozostało nie więcej niż jedna trzecia koni. Na Zaporożu na 1 stycznia 1922 r. liczono 160 tys. koni, a na koniec lutego — 50 tys. W dużych wsiach z kilkoma tysiącami mieszkańców pozostało 20—30 koni, a w niektórych wsiach — ani jednego konia. Ogółem zginęło 1,5 mln sztuk bydła rogatego i około 1 mln koni. Maszyny i inny inwentarz rolniczy (siewniki, pługi, brony, nawet kosy i sierpy) w większości wywieziono do Rosji. Dlatego obsiewać i uprawiać ziemię nie było czym i nie było komu. W rezultacie znaczna część (jedna trzecia i więcej) ziemi pozostawała nieuprawiona. Analizując sytuację społeczno-ekonomiczną w Ukrainie w 1922 r., ukraiński pedagog i dziennikarz I. Herasymowycz, autor książki „Głód na Ukrainie…”, na podstawie informacji i własnych obserwacji doszedł do smutnego wniosku, że „rosyjski imperializm straszną zarazą bolszewickiego reżimu niszczy zdrową ludność Ukrainy, zamienia w ruinę fabryki, a bogaty i żyzny kraj — w dziką pustynię. Jednym słowem, z raju tworzy najstraszniejsze piekło na ziemi”. Wielki głód 1921—1923 r. nie tylko pozbawił życia setki tysięcy pracujących chłopów, ale i zniszczył ich gospodarstwa, pozostawił pustką ich domostwa. Przyczyną tego była polityka partii bolszewickiej. Ustanowiwszy przymusową drogą swoją władzę i dokonawszy wywłaszczenia ziemian i kapitalistów, bolszewicy zrobili to samo chłopom. W wyniku kolektywizacji i głodu bolszewicy doprowadzili do ostatecznego rozwarstwienia chłopstwa, kierując chłopskich lumpenproletariuszy do szczucia pracowitych zamożnych chłopów, których pogardliwie nazywano „kułakami”. Moskiewska władza zniszczyła najbardziej produktywną, najbardziej świadomą narodowo część rolników Ukrainy. W procesie głodu ginęły całe rodziny i rody, a ci członkowie rodzin, którzy pozostali przy życiu, rozchodzili się bez nadziei w poszukiwaniu żywności i znikali bez śladu. Między krewnymi zrywały się więzi na wiele lat albo i na zawsze. Autorowi przyszło rozmawiać z niektórymi z dzieci „przybłędów” na Podolu, które nie pamiętały ani imion rodziców, ani nazwisk. Nadawano im nazwiska od nazw tych miejscowości, które zapamiętały lub gdzie je znaleziono. Jednego z nich odnalazła siostra po 40 latach w latach 60. Rodzina była (i jest) komórką społeczeństwa. Wraz ze zniszczeniem rodziny niszczono społeczeństwo. Głód doprowadził do rozpadu więzi społecznych, na których opierało się życie społeczne. O jakim formowaniu społeczeństwa obywatelskiego czy narodu politycznego mogła być po tym mowa? Reżim bolszewicki nie był tym zainteresowany w okresie zaciętej walki ukraińskich powstańców, dlatego celowo i konsekwentnie niszczył ukraińskie społeczeństwo, nie dopuszczając do jego konsolidacji. Co doprowadziło do zerwania pamięci historycznej narodu ukraińskiego. Skutkiem Hołodomoru stał się upadek edukacji i kultury na Ukrainie. Szkoły miesiącami, a nawet przez pół roku nie pracowały. Głodowali uczniowie i nauczyciele. Władza bolszewicka traktowała ich jak drobną burżuazję i w ogóle ich nie zaopatrywała, nauczyciele nie otrzymywali racji żywnościowych. Znaczna część z nich zmarła, inni rozjechali się, kto gdzie, w poszukiwaniu jedzenia. Zniszczona została także ukraińska nauka, ukraińska kultura. Pracownikom Wszechukraińskiej Akademii Nauk w drugiej połowie 1921 r. w ogóle nie płacono pensji. Wydawanie książek ustało. W Piotrogrodzie w ciągu miesiąca wydrukowano 1 493 500 egzemplarzy, na Ukrainie dla Ukraińskiej Akademii Nauk — 1. W latach 1921—1922 toczyła się walka polityczna przeciwko „burżuazyjnej” inteligencji. Kilkadziesiąt tysięcy rosyjskiej inteligencji rząd moskiewski przymusowo wysłał za granicę, znaczną część ukraińskiej — poza granice Ukrainy na Syberię lub na północ Rosji. Rosyjskiej poszczęściło się bardziej — pozostali przy życiu, ukraińskiej — gorzej, nie wszyscy przeżyli. Proces likwidacji narodowo świadomej inteligencji Ukrainy, elity narodu, zintensyfikował się także w okresie organizacji Hołodomoru-ludobójstwa narodu ukraińskiego w latach 1932—1933, który odegrał rolę instrumentu do realizacji głównego strategicznego celu politycznego partii bolszewickiej Rosji: zahamować dalszy rozwój USRR w duchu narodowym, do czego konieczne było wstrzymanie „ukrainizacji”, wzmocnienie totalnej kontroli KC WKP(b) na czele ze Stalinem nad Ukrainą, aby ta, przypadkiem, nie odeszła od Moskwy. Tak zginęła z głodu lub w wyniku represji znaczna część intelektu narodu ukraińskiego, co zahamowało rozwój ukraińskiego społeczeństwa. Jednym ze skutków wielkich głodów w Ukrainie było zwyrodnienie moralności społecznej, utrata najlepszych ludzkich wartości i cnót. Pojawili się donosiciele („siekrietnyje sotrudniki”), rozwinął się konformizm, nastąpiła degradacja moralności, co tak negatywnie wpłynęło na konsolidację ukraińskiego społeczeństwa na przestrzeni dziesięcioleci, aż do dzisiaj. Najstraszniejsze jest to, że świadkami, a niekiedy i uczestnikami strasznego upadku ludzkiej godności były dzieci. Przeżywając z powodu wypaczenia psychiki dzieci, aby te skrajnie negatywne cechy ludzkiej moralności nie stały się podstawą ich duchowego składu, postępowi działacze społeczni Ukrainy zwracali uwagę na ten problem, martwili się o przyszłość dzieci i wzywali do ich fizycznego oraz moralnego ratunku. W szczególności profesor Kijowskiego Instytutu Medycznego Wołodymyr Pidhajewski w szczytowym momencie wielkiego głodu w kwietniu 1922 r. pisał: „Przed nami pozostaje jeszcze problem ratowania naszej młodzieży, dzieci, które żyją i rodzą się z następstwami głodu, z biologicznych wpływów jego na naturę człowieka, na jej zdolność do walki o istnienie, na jej rozwój — zarówno fizyczny, jak i umysłowy. Zagraża nam jeszcze nie mniejsza klęska, a mianowicie: zniszczenie w następnym pokoleniu fizycznych, intelektualnych i moralnych jakości, tworzenie z nich narodów i klas drugorzędnych, niedorozwiniętych, niewolników — czyjekolwiek by one nie były. Pod groźbą tego nieszczęścia, może większego niż całkowite wymieranie narodowo-biologicznego kolektywu, musimy rzucić hasło: w dzieciach nasza przyszłość, nasz los i wola! W walce z głodem szczególnej uwagi wymagają sprawy żywienia dzieci, które muszą stać na pierwszym miejscu we wszystkich działaniach. W walce z głodem w pierwszej kolejności dzieci i wszystko dla dzieci”. Przyszłość młodzieży Ukrainy niepokoiła także pedagoga Wasyla Arnautowa, przewodniczącego edukacji ludowej guberni odeskiej (później wykładowcę Instytutu Edukacji Ludowej w Charkowie), który w 1922 r. w badaniu „Hołod i dieti na Ukrainie” zauważył: „Zdrowiu dzieci, które przeżyją to piekło, zostanie wyrządzona niepowetowana szkoda, która grozi fizyczną degeneracją. Ale może być jeszcze gorszy rozkład moralny, który wniósł głód w szeregi dzieci. Są one przecież świadkami tego strasznego upadku ludzkiej godności, którego pod żadnym pozorem nie można było zauważyć w przeszłości. Strasznie i pomyśleć: czy może moralnie naprawić się dziecko, które żywioł głodu przygiął do samej ziemi i zmusił nie tylko patrzeć, ale i być uczestnikiem wszystkich obrzydliwych spraw, wykonywanych przez dorosłych wskutek ich zwierzęcego egoizmu? Jakie pojęcie o ludzkiej naturze może wynieść dziecko z otoczenia, w którym musi ono ukrywać się przed dorosłymi, silniejszymi ludźmi, albo i przed swoimi własnymi krewnymi, żeby go nie zjedli?”. W tej samej pracy informuje on o masowych przypadkach obłędu i morderstw na tle głodu, a także psychozie głodowej i kanibalizmie, zarejestrowanych w guberniach donieckiej, zaporoskiej, mikołajowskiej i innych. Wniosek o wypaczeniu moralności młodzieży wskutek wielkiego głodu wyciągnęła także znana pedagog i działaczka społeczno-oświatowa, była członkini Centralnej Rady Ukraińskiej Republiki Ludowej, profesor Sofija Rusowa. Występując na międzynarodowym kongresie kobiet 16 maja 1923 r. w Rzymie, oświadczyła, że „demoralizacja młodzieży jest jednym z najsmutniejszych skutków wielkiego głodu jako rezultat bolszewickiej okupacji”. Można sobie wyobrazić, do jakiego stopnia moralnego upadku doprowadził niesłychany głód ludności Ukrainy, której psychologia pod nieustannym wpływem różnych zwierzęcych aktów bolszewickiego reżimu całkowicie utraciła ludzkie uczucia. Autor gazety „Ukraiński Czerwony Krzyż — głodującym” (Kijów, 17—23 kwietnia 1922 r.) O. Lesiuk zaznaczył, że głodujący ludzie „...schodzą powoli do takiego stanu, kiedy człowiekowi wszystko jedno... Do stanu, który już poza granicami życia... Kiedy nie ma obowiązków... Nie ma miłości... Nie ma dzieci... Nie ma i głodu... Już nie ma niczego: wszystko, wszystko jednakowo... To przedwczesna śmierć rozumu, koniec człowieka, kiedy jeszcze ciało może i chce żyć...”. Wielki głód lat 1932—1933 wierzchołek bolszewickiej partii na czele ze Stalinem wprowadził jako sposób przerwania odrodzenia narodowego (ukrainizacji) pod pretekstem „usunięcia wypaczeń w bolszewickiej polityce narodowej”. Świadectwem tego jest list J. Stalina do Ł. Kaganowicza z 11 września 1932 r. oraz postanowienie KC WKP(b) i Rady Komisarzy Ludowych ZSRR z 14 grudnia 1932 r. Położyły one początek rozgromowi placówek oświatowych i kulturalnych oraz masowym represjom ukraińskiej elity intelektualnej, która w ciągu kilku lat została zniszczona. Wyrządziło to wielką szkodę w sferze rozwoju oświatowego i kulturalnego, a także moralności społecznej narodu ukraińskiego. Agresywna, pełna przemocy bolszewicka polityka wobec ujarzmienia ukraińskiego chłopstwa doprowadziła do zrujnowania ustanowionego przez wieki chłopskiego ustroju produkcyjnego do takiego poziomu, że jego wydajność przez wiele dziesięcioleci pozostawała niska. Została przerwana ciągłość w przekazywaniu doświadczenia od starszych pokoleń do młodszych. Po zezwoleniu na otrzymanie paszportów młodzież masowo opuszczała wsie, co doprowadziło do ich wyludnienia, a nawet zniknięcia z mapy Ukrainy. Zatem wszystko to świadczy o tym, że wielkie głody w Ukrainie, które miały miejsce z winy bolszewickiej władzy, wyrządziły ogromną szkodę narodowi ukraińskiemu w jego postępowym rozwoju politycznym, społecznym oraz kulturalno-oświatowym, hamując jego potencjalne możliwości. Zadaniem obecnego pokolenia jest głębokie przemyślenie skutków wielkich głodów i skierowanie energii na intensywny rozwój społeczno-ekonomiczny i kulturalno-oświatowy ukraińskiego społeczeństwa.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 6strona oryginału ↗

Niewinna krew puka do naszych serc

O Hołodomorze lat 1932—1933 wspominają naoczni świadkowie, piszą dziennikarze, nie sposób zliczyć dzieł artystycznych i dokumentalnych. A jednak są niedowiarkowie, którzy powiedzą: „Czyżby rzeczywiście był ten Hołodomor?”. Można zrozumieć tych ograniczonych ludzi, bo doprawdy trudno uwierzyć, że na naszej błogosławionej ziemi z tak pracowitymi ludźmi można było doprowadzić do takiej biedy. Deputowani komuniści, ludzie z wyższym wykształceniem, również zaprzeczają tej niesłychanej, niebywałej w historycznej przeszłości katastrofie. Latem tego roku na posiedzeniu parlamentu Ukrainy mowa była o obchodach 80. rocznicy Hołodomoru lat 1932—1933. Kiedy spiker ogłosił uczczenie pamięci zmarłych minutą ciszy, stało się coś niewiarygodnego: komuniści nie wstali — nie oddali należnego szacunku zmarłym. Świat był zszokowany. Ci spadkobiercy bolszewików odsłonili przyłbicę, pokazali swoje prawdziwe oblicze — kainową nienawiść do swoich ofiar. Trzeba tak bardzo gardzić własnym narodem, zamęczonym głodem! Gdzież skrucha, wyrzuty sumienia? Nic podobnego. Przez 70 lat tylko tuszowali swoje zbrodnie. Naszą tragedią jako pierwsi zainteresowali się zagraniczni badacze. Jednym z nich był Amerykanin James Mace. Na pytanie, dlaczego opisuje głód na Ukrainie, odpowiedział: „Wasi zmarli wybrali mnie...”. My jeszcze do końca nie uświadomiliśmy sobie, skąd wzięła się u nas taka straszna zaraza, dlaczego Ukraińcy potulnie patrzyli na śmierć swoich dzieci i sami pokornie umierali milionami. Zdjęcie Ołeksandra Łytwynenki. Marija MELNYK, członkini NSŻU. Dlatego trzeba zwracać się do naocznych świadków. Jedną z nich jest Klara Makariwna Dumańska ze wsi Perekorynci, w rejonie murowanokuryłowieckim. Ale najpierw o jej ojcu: Makarij Justynowycz Onyszczak urodził się w 1892 roku we wsi Perekorynci. Od małego pomagał tacie w polu, a gdy poszedł do szkoły — nauka przyszła mu łatwo, zrozumiał ją, polubił. Jak pęd do światła, ciągnął do wiedzy. Zauważono jego zdolności — wysłano go na kursy pedagogiczne. I w wieku 17 lat był już nauczycielem szkolnym. Ale zagrzmiała I wojna światowa — i wśród milionów zmobilizowanych znalazł się oficer Makarij Onyszczak. Ziomkowie opowiadali o jego życzliwości i trosce o żołnierzy, którzy broczyli krwią, marzli w okopach. Rewolucja 1917 r., obietnice ziemi i wolności brzmiały nęcąco, kusząco — zawładnęły synami chłopskimi. Makarij Justynowycz został dowódcą jednego z oddziałów Armii Czerwonej… Jego córka Klara Makariwna drżącymi rękami wyjmuje ciekawe zdjęcie: 1920 r., dowództwo Armii Czerwonej na czele z K. J. Woroszyłowem na Krymie po zwycięstwie nad Wranglem. Wśród dowódców jest i jej ojciec. Po wojnie domowej wraca do rodzinnej wsi, pracuje jako dyrektor szkoły, gdzie przeszedł próbę człowieczeństwa w latach 1932—1933. Wtedy jego córeczka Klara miała siedem lat, wspomina: „Po raz pierwszy usłyszałam o głodzie latem 1932 r., jeszcze nie rozumiejąc, co to takiego: przyszła wtedy do nas kobieta z Połtawy, skarżyła się, że u nich jest głód. Zmęczona, brudna, wyciągała zza pazuchy wyhaftowane stare ręczniki, prosiła mamę, żeby zamienić je na jakieś produkty. Mama dała jej jeść, trochę fasoli i kaszy, a od niej nie wzięła niczego. Od tamtego czasu z niepokojem i strachem wypowiadaliśmy to słowo. Kiedy szłam do pierwszej klasy, wołałam sąsiedzkiego chłopca Ilka Ołenycza, żeby razem iść do szkoły. Pewnego dnia w jego chacie i na podwórku zobaczyłam wielu mężczyzn z rady wiejskiej, którzy wszystko przewracali, rozrzucali — szukali ziarna. Na piecu pod narzutą zobaczyli pół worka pszenicy, zdejmując, rozsypali trochę na podłogę, zaczęli zmiatać, garściami zgarniać do worka. Ojciec Ilka padał na kolana, całował ich po rękach, błagał: „Chłopcy, przecież mam troje dzieci, nie zabierajcie chociaż tego rozsypanego. Przecież trzykrotnie wywoziłem wam zboże według waszego rozdzielnika. Zlitujcie się, zmiłujcie się nad dziećmi…” Nikt się nie zlitował. Rodzina Ołenyczów bardzo głodowała. Pewnego razu wołałam Ilka, żeby poszedł do szkoły, a on wyszedł do mnie z krzaków w jarze przy drodze. W tych krzakach zobaczyłam gniazdo z gałęzi ze starym kożuchem. Chłopiec mi wyjaśnił: „Ja tutaj nocuję, do chaty nie idę: boję się. Podsłuchałem rozmowę taty z mamą, tato nalegał: „No, co jeść? Zabijmy Ilka. On — najmłodszy — i tak umrze. To lepiej zjemy”. Mama odmówiła, ale tato… Teraz nie wchodzę do chaty”. Starego Ołenycza, opuchniętego, wycieńczonego, wkrótce znaleziono martwego na ulicy. Wieś wtedy się zmieniła: panowała jakaś niepokojąca cisza, pełna tajemniczej groźby, jakiejś nieuchronnej biedy. Nie szczekały psy, nie piały koguty, nie gęgały gęsi; nieprzyjaźni ludzie chodzili jak zjawy, jak cienie, dzieci skomlały, żebrały: „Jeść…” A dzieci w Perekożyńcach się uczyły. Przy szkole były 4 hektary ziemi, nauczyciele i uczniowie uprawiali kukurydzę, ziemniaki, buraki. Był piękny sad owocowy. Szkole przekazano solidną, dużą piwnicę, która kiedyś należała do księdza, w niej przechowywano warzywa. Trudno uwierzyć, jak wtedy całe to dobro można było zachować wśród głodnych ludzi. Ale dyrektor szkoły Makar Justynowycz zdołał w tym katastrofalnym czasie ratować dzieci. Skąd brał siły i odwagę? W ufnym spojrzeniu, w otartej dziecięcej łzie. Jak Boga, uczniowie czekali na dużą przerwę. Dzwonek — i do kuchni kolejka: każdy ze swoją miseczką i łyżką. Jak najdroższy skarb każdy ostrożnie niósł pachnącą zupę z ziemniaków i kaszy, starał się dłużej zatrzymać w ustach smakowitość, lecz ona sama się połykała, miseczka pustoszała, czym zasmucała dziecko. Ta cudotwórcza potrawa poprawiała nastrój, wywoływała chęć do zabawy. Póki dzieci jadły śniadanie, na podwórku szkoły siedzieli lub leżeli starzy dziadkowie i babcie z popękanymi, zrogowaciałymi rękami, w których trzymali garnuszki lub rondelki, żeby i im po uczniach przydzielono tego wymarzonego pokarmu. Dawni szanowani rolnicy, którzy jeszcze niedawno na swoich polach zbierali pokaźne worki złotego ziarna, wieźli na jarmarki, kupowali dzieciom piękne podarki, — teraz wyciągali drżące ręce, żeby jak ostatnim żebrakom dano im chochlę zupy. Jeden stary człowiek, doczekawszy się ratującej potrawy, pospieszył do domu, żeby dolać wody i soli, i tak uśmierzyć męki głodu. Ale wycieńczony organizm nie wytrzymał obciążenia — nieznośny ból skręcił mężczyznę. Pokrzyczał, postękał i oddał Bogu ducha. Dyrektor troszczył się, żeby uczniów nie spotkało takie nieszczęście. Na ostatniej lekcji wchodził do klasy, proponował położyć ręce na ławkach: komu ręce spuchły, brał ze sobą do piwnicy, dawał kilka ziemniaków i buraka. Dzieci z radością niosły drogi podarunek matkom. Ilko Ołenycz nie niósł do domu, kiedy sąsiadka Klara zapytała go, dlaczego nie niesie ziemniaków do rodziny, on odpowiedział: „Oni od razu surowe zgryzą”. Latem Ilko z bratem paśli kołchozowe świnie. Zwierzęta rozkoszowały się na polu, ryły ziemię, smakowicie mlaskały korzonki, trawę, a pastuchy tylko leżeli — nie było sił chodzić. O tym mała Klara opowiedziała swojej mamie. I ta dała na talerzyk po jednej łyżce kaszy i po kilka jagód morwy. Dziewczynka biegła na pole, nóg nie czując pod sobą — bardzo chciała pocieszyć chłopców jedzeniem. Oni łapczywie połknęli łakome okruchy i rozczarowani spojrzeli na Klarę: więcej nie ma? A po godzinie — cud: pastuchy ożywili się, rozweselili i wstali… Mijały lata. Minął głód. A niepokój i strach w rodzinie Onyszczaków nie mijały. Szczególnie niepokojąco było Makarijowi Justynowyczowi: zwolnili go ze stanowiska dyrektora, wysłali jako nauczyciela do Wyżneołczedajiwskiej Szkoły Średniej. Taka była stalinowska taktyka represji: najpierw zahipnotyzować strachem, jak boa dusiciel królika, — rzucić podejrzenie, obniżyć na stanowisku, oczernić niewinnego, a wtedy aresztować. Jego córka, dzisiaj 88-letnia nauczycielka-emerytka, pamięta tatę młodym, łagodnym i silnym. Nigdy nie zapomni, jak widziała go ostatni raz. Był promienny sierpniowy poranek 1937 roku. Tato z córką przy suszarni w sadzie. Łapczywie wdychają zapachy śliwkowego dymu i miodowych gruszek. Córka przysłuchiwała się każdemu jego słowu: ciekawemu, dowcipnemu. Nagle on zamilkł, zapatrzył się: miedzą szło dwoje, uzbrojony milicjant i przewodniczący rady wiejskiej. Makarij Justynowycz zbladł, z rąk wypadła susz, on ledwo słyszalnie westchnął: „To po moją duszę!” Pokazali nakaz aresztowania. W chacie zrobili rewizję. Znaleźli „Kobziarza”, wiersze Lermontowa, czasopismo „Niwa”. Klara stała skamieniała, a ojciec denerwował się, zapalał papierosy, gasił i rzucał. Makarij Justynowycz Onyszczak Ręce mu drżały. Żegnał się z rodziną. Kiedy podszedł do młodszego syna, całował go i płakał. Przy bramie obejrzał się, uważnie spojrzał na córkę, chciał coś powiedzieć, ale z rezygnacją, z goryczą machnął ręką i poszedł…” Jeszcze nie doszedł do siebie: rano wolny, porządny, autorytatywny, szanowany, z którym się radzono — a tu jak grom z jasnego nieba te szpony NKWD. I już się nie wyrwać! A może skoczyć w ogrody? Ale pewnie wyjaśnią, że w niczym nie zawiniłem… A wokół lato jaśnieje, dzwoni, śpiewa, kwitnie i pachnie, a jego prowadzą w bezbrzeżną ciemność… Jak Boga, córka czekała na ojca, miała nadzieję, że wkrótce wróci. Wspominała jego rady, pouczenia. Ważne sprawy przymierzała do niego: jakby tata to zrobił. Jego słowa o nauce, służbie Ojczyźnie przyjęła jako testament. Później i zawód wybrała tak jak on: została nauczycielką, na wsi prowadziła poważną pracę oświatową. A od aresztowanego nie było ani jednej wieści. Po pewnym czasie potajemnie, w nocy, do Oniszczaków przyszedł człowiek, któremu udało się wyrwać z tego piekła. Opowiedział żonie: „W mohylowskim więzieniu nasza cela była nabita aresztantami jak beczka śledziami. Ciasnota taka, że nie mogliśmy się do siebie przebić. Makarija przesłuchiwali całą dobę. Śledczy się zmieniali, a on 24 godziny bez wytchnienia. Enkawudziści zmuszali go do podpisania protokołu, w którym w imieniu oskarżonego zaznaczono, że on, Oniszczak Makarij, wychowywał uczniów w duchu wrogim wobec władzy radzieckiej. Odmówił podpisania oszczerstwa na samego siebie. Kaci cierpieniami chcieli złamać jego wytrwałość: pozwalali mu siadać tylko na ostry koniec krzesła. To było bardzo bolesne — a on chciał usiąść wygodniej. Wtedy bili go po głowie, po twarzy nogą od krzesła. Z bólu tracił przytomność, polewali go wodą i pytali, jak nazywają się dzieci — jeśli odpowiadał poprawnie, znaczyło, że odzyskał przytomność. Oprawcy kontynuowali męczarnie, ale Oniszczak nie podpisał protokołu. Pobitego, zakrwawionego przynieśli go do celi. Dwa dni nie mówił, tylko jęczał…” Po 20 latach, w 1957 r., nadeszło zawiadomienie, że z braku winy został zrehabilitowany. W archiwum winnickim syn zapytał, kiedy zginął ojciec i gdzie jest jego grób, odpowiedziano mu, że sądowa trójka wydała decyzję o rozstrzelaniu M. J. Oniszczaka. Wyrok wykonano 20 lutego 1938 r. Miejsce pochówku nieznane. Ot co! Organy karne na podstawie oszczerczego donosu aresztowały człowieka, zamęczyły, zabiły, a potem uznały, że w niczym nie jest winny… I nic więcej — ani skruchy, ani żalu, ani przeprosin! Żadnej kary dla nikogo za niesłychane samowolstwo! Krew stygnie w żyłach, kiedy wiesz, że niszczono także pamięć o człowieku, aby bliscy nie mogli nawet zapalić świeczki, żeby nie wspominali, żeby ani imienia, ani śladu nie znaleźli. Lecz nie ma nic tajnego, co nie stałoby się jawne — i niewinna krew puka do naszych serc.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 7strona oryginału ↗

Pamięć o ofiarach — ostrzeżenie dla świata

Mychajło RATUSZNYJ, przewodniczący Ukraińskiej Światowej Rady Koordynacyjnej W imię sprawiedliwości trzeba od razu powiedzieć, że godne upamiętnienie rocznic Hołodomoru rozpoczęło się z inicjatywy ukraińskiej diaspory. W czasie, gdy my, każda rodzina w sowieckiej Ukrainie, wiedzieliśmy o okropnościach lat 1932—1933, ale nie mogliśmy o tym otwarcie wspominać i mówić, diaspora zbierała i upubliczniała materiały oraz świadectwa na ten temat. Na przykład, na żądanie naszych emigrantów została utworzona i rozpoczęła pracę Komisja przy Kongresie USA. Przesłuchała ona, udokumentowała i wydała świadectwa setek Ukraińców, którzy stali się ofiarami Hołodomoru. Angażowali się w to nasi współobywatele z wolnego świata, mieszkający w USA, Kanadzie, Wielkiej Brytanii. Co mamy na dzień dzisiejszy? Obecnie w obchodach smutnej daty głównym ośrodkiem pozostaje Komitet Społeczny, który, właściwie, zainicjował upamiętnienie ofiar Hołodomoru. W szczególności wiele dla tego zrobił Stefan Domaniw, zastępca przewodniczącego UŚRK i przewodniczący Związku Ukraińców Australii. Komitet Społeczny uważa, że tak jak wcześniej, należy kontynuować organizowanie uroczystości żałobnych wszędzie, we wszystkich osiedlach, gdzie mieszkają Ukraińcy, niezależnie od tego, czy warunki na Ukrainie i w świecie są ku temu sprzyjające, czy nie. Przypomnę, 27 kwietnia 2010 roku Janukowycz, dwa miesiące po wybraniu go na prezydenta, na posiedzeniu Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy w Strasburgu (Francja) wystąpił przeciwko uznaniu Hołodomoru lat 1932—1933 za ludobójstwo, nazywając taką definicję błędną i niesprawiedliwą. Tym samym reżim Janukowycza dopuścił się niesłychanego cynizmu i niewybaczalnego świętokradztwa, znieważając świętą pamięć o milionach Ukraińców zmarłych z powodu sztucznego głodu, sprowokowanego przez Moskwę. Ale pamięć ludzka jest niezniszczalna. Akcje „Zapal świecę pamięci”, tak jak w poprzednich latach, będą odbywać się wszędzie. Oficjalne stanowisko obecnej władzy, że była to rzekomo tylko tragedia, a nie ludobójstwo, nie wytrzymuje konfrontacji z prawdą. Motywacja ekipy Janukowycza, którą, nawiasem mówiąc, wysunęła oficjalna Moskwa, opiera się na pseudoargumencie, że w tamtym strasznym czasie z głodu ginęli nie tylko Ukraińcy, ale i przedstawiciele innych narodowości. I tłumaczą, że była to walka klasowa przeciwko chłopstwu, w celu zmuszenia ich do wstępowania do kołchozów. Taka sobie smutna (a to od 6 do 8 mln niewinnych ofiar!) bolszewicka próba kolektywizacji ukraińskiej wsi. Ale jeśli przeprowadzimy analogię, to w latach II wojny światowej, podczas faszystowskiej okupacji u nas, tak jak w Niemczech, ginęli nie tylko Żydzi. Ginęli Niemcy, Słowianie (Ukraińców chyba najwięcej), przedstawiciele innych narodowości. Ale nikt przecież nie zaprzecza, że było to zaplanowane i przeprowadzone ludobójstwo przeciwko Żydom!? Zatem to, że z głodu ginęli nie tylko Ukraińcy, nie zaprzecza faktowi, że akcja ta została przeprowadzona właśnie przeciwko ukraińskości, jej chłopstwu, na podstawie kryterium etnicznego. To jest ten kluczowy moment, który odbija się we wszystkich rezolucjach, wszystkich postanowieniach, apelach Ukraińców Komitetu Społecznego do parlamentów świata podczas tych smutnych dat. W szczególności w najbliższych dniach będę w parlamencie Węgier — który, nawiasem mówiąc, uznał, że głód był ludobójstwem narodu ukraińskiego — gdzie będziemy czcić ofiary 1933 roku. Proces międzynarodowego uznania ukraińskiej tragedii za ludobójstwo trwa. Na przykład społeczność Ukraińców Chorwacji zwróciła się z odpowiednim apelem do swojego parlamentu. I są wszelkie podstawy, by mieć nadzieję, że przyjmie on odpowiedni dokument, tak jak zrobiły to rządy i parlamenty prawie 20 krajów świata. Jak wiadomo, niezależnie od tego, czy w tym czy innym kraju uznano Hołodomor Ukraińców za ludobójstwo, uroczystości żałobne „Zapal świecę pamięci” odbywają się na całym świecie. Świadczy to o tym, że Ukraińcy są jedynym narodem, który pomimo szalonego oporu wobec prawdy ze strony naszych wewnętrznych i zewnętrznych przeciwników, łączy nie tylko smutny jubileusz Hołodomoru-Ludobójstwa, ale i odpowiedzialność przed przyszłością. Musimy pamiętać i przypominać o tym światu nie tylko w imię tych niewinnie zabitych przez reżim stalinowski Ukraińców, ale i po to, by podobne wydarzenia nie powtórzyły się nigdzie i nigdy. Dziesiątki milionów Ukraińców nie tylko w ojczyźnie, ale i za granicą — na wszystkich pięciu kontynentach obchodzą smutny i tragiczny dla naszego narodu jubileusz — 80. rocznicę Hołodomoru lat 1932—1933, który zgodnie z prawem międzynarodowym uznawany jest za ludobójstwo wobec Ukraińców. Vadym MYCYK, członek Stowarzyszenia Badaczy Hołodomorów na Ukrainie, Murzynci—Zwenyhorodka, obwód czerkaski. Wieś Murzynci w rejonie zwenyhorodzkim rozłożyła się na brzegu rzeki Hnyłyj Tikycz. Od zachodu osłoniła się lasem Hubskim. Obok niej jeszcze w 1654 roku przejeżdżał patriarcha antiocheński Makary do Lisianki i widział, jak wyzwolony kraj kozaków ożywał. W zapiskach z podróży jego siostrzeniec Paweł z Aleppo zaznaczył, że w lesie ludzie wycinali drzewa całodobowo i budowali się. Było ich bardzo wielu: „...Są liczni jak mrówki i niezliczeni jak gwiazdy”. Piękno przyrody nie marnieje nawet po wiekach. Tylko życie zaczęło się zmieniać. Kiedy Centralna Rada w 1917 roku ogłosiła Ukraińską Republikę Ludową, ludzie w Murzincach na wiecu koło szkoły — która do dziś wabi pięknem architektury ludowej w centrum wsi — pod dwoma żółto-niebieskimi flagami poparli utworzenie swojego państwa. Po kilku latach rosyjscy bolszewicy utopili je we krwi i zagarnęli Ukrainę. Zaczął się na naszej ziemi „wielki przełom”, dokładniej — rozbój. W Murzincach od razu zburzyli majątek znanego ukraińskiego uczonego i podróżnika, założyciela i wieloletniego dyrektora Muzeum Zoologicznego Akademii Nauk Ukrainy Wołodymyra Karawajewa. W Kijowie do dziś jedna z dzielnic nazywa się „Dacze Karawajewa”. Niedaleko szkoły była posiadłość wielodzietnej rodziny Mychajła i Jałyny Szestopałów. Piętnaścioro dzieci dał im Bóg. W czasie głodu lat 20. zmarł ojciec, po nim dwie córeczki. W 1926 roku we wsi w 247 domach pozostało żyć 1063 ludzi. Okropności zaczęły się od początku lat 30. — rozkułaczanie i stworzony przez władzę niesłychany głód. Sprytniejsi zaczęli uciekać od „przyniesionego radzieckiego szczęścia”. Jeden z synów Szestopałów wyjechał do Donbasu. Troje do Odessy. Spuchnięty z głodu w 1932 roku dotarł do brata (zginął w 1941 r.) w Krasnym Łuczu (Donbas) także Matwij. Później ukończył wydział filologii ukraińskiej Uniwersytetu Kijowskiego, która zaprowadziła go do dziennikarstwa i folklorystyki. Wojnę przeszedł jako dziennikarz, pracował jako redaktor naczelny wydawnictwa „Mołod”. W latach 1954—1957 pracował jako dziekan wydziału.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 7strona oryginału ↗

Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału

Iwan Hryhorowycz Momot i 11 nieznanych dzieci

…kultetu dziennikarstwa, przez długie lata wykładał kurs dziennikarstwa zagranicznego. Matwij Michajłowycz wychował nie jedno pokolenie dziennikarzy i literatów-szesćdziesiątników. Nieugiętego patriotę Ukrainy M. Szestopała system partyjny pozbawił pracy na wydziale dziennikarstwa, nie pozwalał mu pracować w zawodzie. Głodowa śmierć radzieckiego systemu, przed którą uciekł w 1932 roku, dopadła go w 1965-tym, a dokończyła w 1986-tym. Badając rodowe korzenie dzielnego ukraińskiego patrioty i literata, trzeba było również zbadać pochówek na cmentarzu w Murzyńcach. Tam natrafiono na zbiorową mogiłę z czasów głodu 1933 roku. Napis informował, że pochowany jest tu „Momot Iwan Hryhorowycz i 11 nieznanych dzieci. 1888—1933 r.”. Po wieloletnich badaniach głodu w różnych miejscowościach Czerkaszczyzny po raz pierwszy trzeba było zobaczyć coś takiego. Mieszkańcy Murzyniec opowiadali, że zmarłych z głodu w latach 1932—1933 chowano na starym cmentarzu koło szkoły. Ludzi jakby kosą kosiło. Iwan Hryhorowycz co chwila powtarzał: „Na zgubę wszystko idzie. Wkrótce i ziemi nie stanie, by chować”. Rzeczywiście, na cmentarzu w centrum wsi brakowało już miejsca, więc wydzielono działkę za wsią. Nowy cmentarz zapoczątkowały pochówki zmarłych z głodu 1933 roku. W latach 90. XX wieku w tym miejscu postawiono duży dębowy krzyż. Przy wejściu na cmentarz ustawiono kamienny pomnik. Wcześniej nikt nie zapisywał imion zmarłych z głodu, a teraz nie ma już od kogo ich zapisać. O tym grobie ludzie mówili, że pewnie spoczywa tu nauczyciel z uczniami. Udało się spotkać z wnukiem zmarłego, Ołeksandrem Momotem. Babcia Maria Sakiwna opowiadała o dziadku wiele dobrego. Iwan Hryhorowycz był mężczyzną silnym, pracowitym i sprawiedliwym. Do każdej roboty chwytał się chętnie i wszystko mu się udawało. Z roku na rok dokupywał ziemi. Hodował bydło, miał dobre konie. Cały czas był w pracy, nie wiadomo było, kiedy spał. Na zebraniu wiejskim mówiono o tym, żeby zbudować murowaną szkołę. Powiedział, że sprzeda swoje woły, a pieniądze odda na budowę: „Niech dzieci się uczą, może świat im się rozjaśni”. A poza tym bardzo kochał swoją żonę Marusię. Ona przynosiła mu jedzenie na pole. Kiedy ją widział, szedł jej naprzeciw i niósł potrawę na rękach aż do miejsca pracy. Mówiono, że wyhodował tyle pszenicy, iż wystarczyłoby nią wykarmić całą wieś. Komsomolcy i komitety biedoty wiejskiej jako pierwsi przyszli raskułaczyć Iwana Momota. Zabrali wszystko: i chleb co do ziarnka, i bydło. Smutek zżerał duszę, że w biały dzień pozbył się całego dobytku, jakby go okradziono. Nie było czego jeść. U jednego z tych, którzy raskułaczali, obudziło się sumienie. Przyszedł do niego i mówi, w której komórce jest zboże. Można tam przewiercić dziurę i zboże wysypie się z wiadra. A Mamot odpowiedział: „Całe życie pracowałem, a nie kradłem. To, co mi zabraliście, już nie jest moje i nie pójdzie wam na dobro. Nawet swojego nie będę kraść”. Głód i bieda w końcu wykończyły Iwana Momota w 1933 roku. Całe życie uprawiał żyto i pszenicę, a umarł z braku chleba. Mężczyźni na cmentarzu wykopali dół — w wsi szczerze go szanowano. Kiedy zaś drugiego dnia przyniesiono zmarłego w trumnie, by pochować, w dole leżało już jedenaścioro dzieci. Okazało się, że w szkole dla dzieci sierot utworzono patronat. Tam też nie było żywności i wymarły z głodu. Wrzucono je do wykopanego dołu. Krewni rozsądzili po ludzku: Iwan Hryhorowycz chciał, aby dzieci się uczyły, więc niech teraz spoczywa razem z małymi męczennikami. Z tej straszliwej biedy powstał zbiorowy grób: „Momot Iwan Hryhorowycz i 11 nieznanych dzieci. 1888—1933 r.”. Taki śmiertelny skutek zaborczej władzy obcych. Trzy klęski głodu, dwie wielkie wojny, ciągłe represje niszczyły ludzi, a teraz brak pracy rozrzucił ich po świecie. Dziś we wsi pozostało 222 domy i mieszka tam mniej niż dwieście osób. Gospodarstwo podupadło. Szkołę zamknięto, a dzieci wożą na naukę do Nemorożia, Zwenihorodki. Świat się nie rozjaśnia, jak chciał niestrudzony pracownik Iwan Momot.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 8strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

stworzenie Pierwszego Człowieka. Pozostałości tego mitu można dostrzec na przykładzie dobrze znanej ukraińskiej bajki ludowej „Kołobok”. Ogólnie rzecz biorąc, wykorzystanie bakterii kwasu mlekowego oraz procesu fermentacji jest znaczącym osiągnięciem człowieka. A chleb i wino jako produkty tego procesu są być może największym wynalazkiem ludzkości na przestrzeni wieków. Nie bez powodu mówi się: „Uczy uczony uczonego jeść chleba pieczonego”. Warto jeszcze raz przypomnieć, że skiełkowane ziarno, a co za tym idzie, chleb sfermentowany na słodzie, mają potężny zdrowotny, odmładzający wpływ na żywy organizm oraz zdolność nasycenia człowieka. A w okresie wiosennego Święta Zwiastowania (Łady) przygotowuje się obrzędową kwaszę, którą również fermentuje się słodem ze skiełkowanego ziarna, a przyprawia mlekiem konopnym. Sam proces przygotowania i wypieku chleba w świadomości ludowej od dawna jawi się jako świętość. Dawniej przygotowywano się do niego nawet specjalnie: modlono się, unikano złych myśli, słów, a tym bardziej czynów. Istnieją również odrębne zwyczajowe normy zachowania człowieka podczas przygotowania i wypieku chleba oraz wyrobów piekarniczych. Swoisty jest stosunek także do przedmiotów i rzeczy, z którymi wiąże się przygotowanie i wypiek chleba. Szczególną, świąteczną uwagę poświęca się naczyniu (dzieży), w którym zarabia się ciasto. Najpierw zwraca się uwagę, aby w dzieży była parzysta liczba klepek. W przypadku nieparzystej liczby klepek będzie to „diż” lub „diżun” (rodzaj męski), w którym chleb nie będzie należycie fermentował i wyrastał. Nasi przodkowie wierzyli, że świat ludzkiego bytu i wszystkie przedmioty codziennego użytku podlegają tym samym prawom, co świat przyrody. Oto dlaczego, „kupując dzieżę, liczą klepki, mówiąc na pierwszą – „diż”, na drugą – „diża”, na trzecią – znowu „diż” – i tak wszystkie przeliczą. Jeśli na ostatnią przypadnie powiedzieć: „diża”, to kupują, bo chleb będzie dobry, a jak „diż”, to nie kupują”. Czyż nie z takiej świadomości zrodziło się powiedzenie: „Nie wystarcza klepki w głowie”? Przechowywano dzieżę na pokuciu. W Wielki Czwartek, przed Wielkanocą, gospodyni przede wszystkim musiała najpierw wyczyścić dzieżę, a dopiero potem brać się do innej pracy. Ogólnie w świadomości ludowej dzieża jawi się jako oznaka lub przesłanka dobrobytu. O człowieku chciwym, nieżyczliwym mówi się: „Choćbyś mu dzieżę z ciastem oddał, to jeszcze będzie klął, że ciężko nieść”. A w przypadku pożaru dzieżę ratuje się (wynosi) jako jedną z pierwszych, zaraz po ikonach. Uważa się, że w dzieży przechowuje się duch całej rodziny. Dlatego gdy wieko dzieży nagle skrzypnie lub przyśni się, że dzieża rozeschła się, spadły obręcze – mówią, że to do śmierci, a gdy przyśni się dzieża z ciastem – na dobro. Rozczyniają chleb (miejscami mówią „zaczynają”) najczęściej wieczorem lub rano. A zarobić go należy przed wschodem słońca – wtedy, mówią, chleb się uda. Jest to najwyraźniej związane z tym, że w mitopoetyckiej wyobraźni ludu chleb porównuje się do słońca. Słońce, które wschodzi, upodabnia się do dzieży z ciastem („Oj za lasem, za pralasem złota dzieża wschodzi”, „Pod lasem toczy się dzieża z ciastem”), a Słońce, które zachodzi – do upieczonego bochenka. Dlatego gdy we śnie człowiek zobaczy, jak zachodzi słońce, lub upieczony bochenek – mówią, że to na smutek, biedę, chorobę, śmierć.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 8strona oryginału ↗

Nie gardź chlebem i solą

Mykoła TKACZ, etnolog, pisarz Zdjęcie Ołeksandra ŁYTWYNENKI Potrawy obrzędowe W dawnych czasach ze świętością chleba mógł się równać chyba tylko ogień, bez którego, tak jak i bez chleba, nie można było sobie wyobrazić żadnego domu. Od wieków w ukraińskiej chacie na honorowym, pokutnym miejscu — na stole — musi leżeć choć kawałek chleba, przykryty chusteczką. I kiedy zdarzało się, że podczas kolacji w rodzinie zjadano cały chleb, mądry gospodarz i tak odkładał kromkę pod płótno. A jeśli do kolacji chleba brakowało, to pożyczał od sąsiadów, ale kromkę swojego chleba koniecznie zachowywał: „Cudzy chleb nie syci, choć i smaczny”, „Cudzy chleb usta rani”, „Cudzy chleb bokiem wyjdzie”, a „Swój chleb — lepszy od cudzego knysza”. Obecnie chleb się kupuje, jednak i w takich warunkach zachowuje on swoją moc i nie należy go lekceważyć. Niech to będzie nawet nie sam chleb, a wyroby piekarnicze: ciastka, obwarzanki, placki, ale wykonane lub nabyte przez kogoś z rodziny. Ze swoim chlebem przychodzi się także w nowe miejsce zamieszkania — przy przeprowadzce, parapetówce. Tutaj chleb zawsze występuje jako główny rytualny symbol. A wnosić chleb do nowego domu musi koniecznie głowa rodziny. „Głowa rodziny — zaznacza W. P. Myłoradowycz — wchodząc w towarzystwie członków rodziny, czasem krewnych i sąsiadów z chlebem i solą w rękach, mówi: „Dajże nam, Panie święty, w dobrym czasie w nowy dom wejść, chleb i sól wnieść, aby Pan zesłał nam w tym domu chleba i soli oraz wszelkiego dobra do końca wieku…” Zgodnie ze zwyczajem, wniesiony do chaty „parapetówkowy” chleb kroi się i dzielą się nim wszyscy członkowie rodziny, a także goście uczestniczący w parapetówce. Tak samo chleb i wyroby piekarnicze, z którymi przychodzą goście, gospodarz powinien położyć na stole i poczęstować nimi obecnych przy stole. Lekceważenie tego zwyczaju uważane jest za brak szacunku dla gościa i wiąże się z pewnymi znakami oraz wierzeniami. Wyniesienie chleba do rangi świętego symbolu, najwyraźniej dokonało się przez jego do dziś niezastąpione wartości odżywcze. „Gruszka — to drobnostka — mówi ludowe przysłowie — a chleb — to każdy obiad”. A jeszcze takie: „Ryba — to woda, jagoda — to trawa, a chleb — wszystkiemu głowa”. Niektórzy naukowcy przypuszczają, że chleb na zakwasie rzekomo powstał w wyniku niedbałego stosunku przodków-gospodarzy do naczynia, w którym zarabiano przaśne ciasto na placek. Mówiąc, że nie było ono należycie wyczyszczone, dlatego resztki ciasta skwaśniały i sfermentowały. Ta myśl jest nieco wulgarna i lekceważąca wobec przodków. W swojej zwyczajowej praktyce od wieków mieli oni szczególny, pobożny stosunek do tego produktu spożywczego, więc naczynie po cieście nie mogło pozostać niewyczyszczone i takie przypuszczenie jest nie do przyjęcia. Istnieje również pogląd, że chleb na zakwasie po raz pierwszy powstał w Egipcie, a przesłankę jego powstania wiąże się z praktyką warzenia piwa z jęczmienia. Stamtąd rzekomo przejęli go Rzymianie, Grecy i Żydzi. Na początku drugiej połowy średniowiecza chleb na zakwasie stał się dominującym produktem w całej Europie. Rzymski pisarz Pliniusz Starszy w swoim dziele „Naturalis historia” zaznacza, że dawni Grecy i Rzymianie przygotowywali z rozdrobnionych ziaren szczególną potrawę-chłobankę (rzym. alica). Wszystkie współczesne kasze również uważa się za prototypy chleba. Chleb w postaci kaszy ryżowej do dziś znany jest w Chinach i Japonii. Na Ukrainie również od dawna znane są podobne potrawy ze zboża, kaszy i mąki. W tym kontekście interesujące wydaje się pochodzenie samej nazwy „chlib” (chleb) jako produktu przetwórstwa zboża. Słowo „chlib” jest spokrewnione z takimi słowami jak „chłobaty” (chłeptać), „chlebaty”, „chłebtaty”, „chłeptaty”, „chłobaty”, „chłopaty”, „chłupati”, „chlapaty” (śnieg chlapie), „chlapawka”, „chłobanka”, „chłopanka”, „pochłobka”. Synonimami do słów „chłobanka”, „pochłobka” są słowa „bewka” (zacierka z mąki), „bałanda”, „kwasza”, „zatyracha”, „sołomacha”. Spośród nich dla nas ważna jest nazwa „kwasza”. Kwasza — pramatka chleba Kwasza — dawna (może nawet archaiczna) ukraińska potrawa, którą tradycyjnie przygotowuje się wczesną wiosną, w wielkim poście, w przeddzień i w okresie święta chrześcijańskiego Zwiastowania, które w cyklu kalendarzowym wiąże się z równonocą wiosenną, a w bytowaniu przedchrześcijańskim — ze świętem Łady. W dawnej ukraińskiej tradycji jest ona potrawą obrzędową na święto Zwiastowania. Przygotowuje się kwaszę z mąki gryczanej lub żytniej. Mąkę rozrabia się wodą, doprowadza do rzadkiego stanu, osładza, poddaje fermentacji (dawniej robiono to za pomocą słodu — skiełkowanego ziarna, później zaczęto używać drożdży) i następnie gotuje. Ugotowaną kwaszę przyprawia się mleczkiem konopnym z utartego nasienia lub olejem. Teraz mało kto przygotowuje kwaszę. Ale pamiętam, w dzieciństwie była to najulubieńsza potrawa. Przygotowywano ją prawie w każdej rodzinie. Co prawda, aby kwasza się udała, ważne jest, by zachować w najdrobniejszych szczegółach cały proces technologiczny: osłodzenie, fermentację, gotowanie. Kiedy kwasza się osładzała i fermentowała (zazwyczaj na piecu), my, dzieci, co chwila zaglądaliśmy do niej, aby nie przegapić odpowiedniego momentu, żeby kwasza nie wykipiała podczas fermentacji. A kiedy kwaszę zaparza się, to aby się udała, przymawia się do niej: „Mówcie ładnie i po Bożemu, żeby nasza kwasza się udała”. Kwasza jako obraz pierwotnej substancji materialnej wspomniana jest także w ukraińskich legendach ludowych o stworzeniu świata. „Na samym początku — mówi ludowy opowiadacz — nie było ani nieba, ani ziemi, a była tylko ciemność i woda zmieszana z ziemią tak, jakby kwasza, a Bóg latał Duchem Świętym nad wodą, która szumiała pianą”. Inne nazwy kwaszy: sołomacha („Żytnią sołomachę bzowym mlekiem popijać” — mówi się w jednej z pieśni zapisanych przez Mychajła Maksymowycza) lub teteria („Trojańczykom wszystkim dali teterię” — to już z „Eneidy” I. P. Kotlarewskiego). W jednym z ludowych przysłów mówi się: „Sołomacha-zatyracha, jak zetrzemy, zjemy”. Sołomacha i teteria były ulubionymi potrawami zaporoskich kozaków. Według świadectw Pawła Czubynskiego, teterię przygotowywano nie tylko z mąki żytniej i gryczanej, ale także z utartych sucharów. Na Pokuciu, według świadectwa Romany Kobalczynskiej, „sołomachą” nazywają mieszankę z tłoczonego czosnku, oleju i wody — taka sobie chłobanka-maczanka. W ten sposób można przypuszczać, że to właśnie chłobanka-kwasza (sołomacha, teteria) stała się pramatką współczesnego chleba. Niektóre podania twierdzą, że Bóg sam zasiał dla ludzi pszenicę. On pierwszy chodził za pługiem i jest pierwszym rolnikiem. Mówi o tym również kolęda bożonarodzeniowa: Co w polu-polu płużek orze, za tym płużkiem sam Bóg chodzi, Przeczysta matka jeść przynosi, (wariant: jeść przynosi) Boga prosi: “Urodź, Boże, żyto-pszenicę, żyto-pszenicę, wszelką paszę”. Zdaniem wielu naukowców człowiek upiekł podpłomyk — pierwszy chleb przaśny — z pszenicy jako jednej z pierwszych oswojonych kultur zbożowych. Jednak chleb kwaszony, najwyraźniej, zaczęto wypiekać nie z pszenicy, a z żyta. Wskazuje na to przysłowie: “Chleb żytni pszennemu kołaczowi dziad”, a także to, że kwas i sołomachę przygotowuje się z reguły z mąki żytniej lub gryczanej. M. F. Sumcow zauważa, że sama nazwa “chleb” oznaczała “żytni”. A pszenica szła na kołacze. Pierwsze chleby prawdopodobnie wypiekano (a kwas czy sołomachę gotowano) nie z mąki, a z tłuczonego ziarna, które wcześniej namaczano w wodzie i kiełkowano: “Kto tłucze, ten chleb piecze”. Tłuczone skiełkowane ziarno, zalane wodą, fermentowało i stawało się słodem. Z czasem zaczęto dodawać do niego roztarte na kamieniu ziarno — mąkę. A później w naczyniu zaczęto zostawiać trochę sfermentowanego ciasta — zakwas lub rozczyn, aby nie przygotowywać słodu za każdym razem. Pozostawione ciasto było symboliczną przesłanką odrodzenia żywego bytu (wielkością krytyczną), a chleb, który wyrastał — przejawiał oznakę zmartwychwstania życia. W mitopoetyce mąka kojarzy się z materią pierwotną. Uważa się, że z resztek mąki (wielkości krytycznej) zostało stworzone. Wśród różnorodności tradycyjnych świąt i obrzędów Ukraińców prawie każda potrawa narodowa bywa na któreś z nich obrzędową. Ale najpowszechniejszą potrawą obrzędową jest chleb. Choć nigdy o tym nie myślimy, chleb to nasza codzienna potrawa obrzędowa. “Można śmiało twierdzić — mówi M. F. Sumcow — że życie ludowe z całą pełnią jego rozwoju historycznego, z całą jego przeszłością i teraźniejszością jest wypełnione obrzędowym spożywaniem chleba”. I dlatego codzienne przyjmowanie chleba — to symboliczne przyjmowanie życia. Dzięki temu w ludzie ukształtował się system zwyczajów, znaków, wierzeń, które są związane z jego przygotowaniem, spożywaniem i stosunkiem do niego.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 9strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

wpychać chleb do pieca, z niej wygarniano cały żar i wymiatano. Potem bochenki przekładano na łopatę i wsadzano do pieca. Zgodnie z zasadą zwyczajową bochenki należy wsadzać od prawej do lewej. Nie godzi się liczyć chlebów, dopóki się nie upieką. Ta sama zasada dotyczy innych wyrobów piekarniczych: pierogów, wareników, podpłomyków. Mówią, ile policzysz chlebów, tyle będziesz mieć strat w gospodarstwie. Kiedy chleb wsadzą, należy go „zagnietić” (podpalić słomę w piecu), żeby był rumiany. W tradycyjnej praktyce ukraińskiej wsi w tym celu zapalano słomę w kątach pieca, a po tym piec zamykano zasuwą. Zwyczaj zabrania przekładać chleby z miejsca na miejsce, wyjmować jeszcze nieupieczone. Istnieje nawet takie przysłowie: „Z pieca surowego chleba nie wyjmują”. Według zasady zwyczajowej, kiedy chleb się piecze, nie wolno zaglądać do pieca lub piekarnika, skrzypieć drzwiami, hałasować. Chleb, który piecze się na spodzie pieca, nazywają podowym. Oprócz podowego, wcześniej prawie na całym terytorium Ukrainy wypiekano chleb na liściach kapusty, przy czym nie tylko wtedy, gdy były świeże liście kapusty, a przez cały rok. W tym celu liście kapusty specjalnie przygotowywano: wysuszano i składano w pęki, niczym liście tytoniu. Kiedy trzeba było piec chleb, liście zwilżano i na nich sadzano bochenki. Później chleb na liściach kapusty wyparł formowy jako wygodniejszy do wypiekania, jednak niektóre gospodynie starszego pokolenia do dziś zachowały dawną praktykę przygotowania. Uważa się, że jest on o wiele smaczniejszy. Wyjmować chleb z pieca czy piekarnika należy w porę. Wcześnie wyjmiesz — będzie zakalcowaty, późno — przepiecze się i nie odparuje, straci walory smakowe. Chleb żytni piecze się około godziny, pszenny i pierogi — około 40—45 minut. Za dawnych czasów zegarków nie było i gospodynie określały gotowość chleba po Upamiętnianie zmarłych chlebem jest dawną tradycją Ukraińców. W tym roku Muzeum Iwana Honczara inicjuje akcję „Chleb pamięci”. Każdy, komu nie jest obojętne, będzie mógł do niej dołączyć — upiec chleb i Chleb-sól wam Pełen szacunku i oszczędny stosunek do chleba, który wpajano od dzieciństwa, jest jedną z głównych cech wychowania ludowego w systemie ukraińskich tradycji. Praktyka zwyczajowa jest tutaj niezwykle różnorodna. Obok biernych, jak to widzieliśmy na przykładzie „chleba od zająca”, istnieje szereg czynnych środków wpływu na człowieka w postaci norm zwyczajowych i zasad obchodzenia się z chlebem, licznych zakazów itp. Powiedzmy, zaczynając bochenek, zwyczaj nakazuje przed krojeniem przeżegnać go; kroić bochenek należy tylko ostrym nożem, żeby się nie kruszył — „tępym nożem chleba nie kroją”; kiedy odcinasz chleb, nóż godzi się przesuwać do siebie, a nie od siebie — „od siebie chleba nie odcinają”; nacięty bochenek powinien leżeć nacięciem do wnętrza domu, do ściany nie godzi się — „będą ludzie odwracać się”; po zachodzie słońca bochenków nie zaczynają, ale kiedy zachodzi nagła potrzeba, to odcięta kromka jest przykładana do bochenka (prawda, mówią: „Odciętej kromki do chleba nie przyłożysz”); nie godzi się maczać chleba w soli — chleb tylko się posala; pierwszego odciętego kawałka nie godzi się dawać kotu lub psu; jeśli kawałek upadnie na ziemię, trzeba go podnieść i pocałować, potwierdzając tym samym wysoki szacunek do chleba jako symbolu dobrobytu i dostatku. Ze względu na wysoką treść symboliczną i praktyczne znaczenie chleba w życiu człowieka, zwyczaj zabrania rzucać lub rzucać się chlebem („Rzuć chleb za siebie, a on stanie przed tobą”), mówić na chleb jakiekolwiek złe lub nieprzyzwoite słowa, a także spierać się o chleb. Borys Olijnyk w wierszu „W obronie chleba” zwraca się do współczesnego młodego człowieka takimi słowami: Młodzieńcze mój, czyjejś mamy synu, ubrany na dżinsowy motyw, — ja już zamarłem, kiedy ty… pół bochenka „w dziewiątkę” wyćwiczenie wbiłeś! …………………………………. My wszyscy z chleba wyrastaliśmy, synu, z pracy czyli — cudu z cudów, — która nas ochrzciła na Człowieka, podniósłszy z czworaków do podniebios…

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 9strona oryginału ↗

Akcja «Chleb pamięci»

Zarabianie ciasta przed wschodem słońca daje nie tylko symboliczną, ale i naturalną przewagę. Wiadomo, że kiedy słońce wschodzi, cały żywy świat się aktywizuje. Zatem o wiele aktywniej będzie fermentować i wyrastać ciasto. Zwyczaj nakazuje przesiewać mąkę na chleb przez sito. I to nie tylko po to, by usunąć zanieczyszczenia i grudki, ale także po to, by „chleb był bardziej sycący”. „Słońce korcem — deszcz sitem”, mówi ludowe przysłowie. Z sitem wiąże się wiele wróżb i przepowiedni. Wiedźma, jak mówią, pożycza sito w wielkie święta, w pierwszy dzień postu oraz po zachodzie słońca. Ogólnie rzecz biorąc, zarabianie ciasta i pieczenie chleba to praca żmudna i niełatwa, wymagająca dobrego kunsztu i umiejętności. Według niepisanej zasady, ciasto chlebowe należy wyrabiać, dopóki nie zacznie odchodzić od rąk. Jest to jeden z głównych warunków tego, że chleb (pierogi) się uda. Dlatego, aby dobrze wyrobić dzieżę ciasta, trzeba się dobrze napracować. Dobrze wyrobione ciasto zwyczajowo przeżegnuje się, mówiąc: „W imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego pobłogosław, Boże, na dobre wyrastanie”, przykrywa dzieżę wiekiem i stawia w ciepłym miejscu — zazwyczaj na skraju pieca. Na gorącym trzonie pieca stawiać dzieży nie wypada, bo ciasto może się zapiec i od spodu nie wyrosnąć. To samo może stać się z ciastem, jeśli naczynie postawi się na gorącej płycie. Dopóki ciasto wyrasta, wszyscy w domu powinni zachowywać spokój. Dzieciom zabrania się hałasować, kłócić itp. Na liściu kapusty W tradycyjnej ukraińskiej praktyce chleb przygotowuje się zwykły lub na rozczynie, gdy mąkę do rozczynu parzy się wrzątkiem. Taki chleb jest i bardziej miękki, i dłużej nie czerstwieje. Starannie wyrabiając ciasto, gospodyni przygotowuje się do pieca: do wypieku chleba, który również ma swoje subtelności i sztuczki, aby chleb się udał, i oczywiście — swoje zwyczajowe zasady i wróżby. Lecz jeszcze więcej uwagi wymaga piec lub piekarnik, gdy ma się w nim piec chleb lub jakiekolwiek inne wyroby piekarnicze. Nie dopalisz — chleb będzie zakalcowaty, przepalisz — przypali się i przesuszy. Wielkie znaczenie ma również to, jakim drewnem będzie napalony piec. Za najlepsze uważa się drewno z drzew owocowych — jabłoni, gruszy, wiśni, śliwy, moreli. Nieźle jest brać dąb i klon, a najgorzej — wierzbę. Jak mówią starzy ludzie, „na wierzbie chleba nie upieczesz”. Od drewna zależy nie tylko jakość wypieku, ale i smak chleba. Najsmaczniejszy chleb to ten, który upieczono na drewnie z drzew owocowych. Podpalając piec lub włączając piekarnik, zwyczajowo należy przeżegnać ogień i powiedzieć: „Panie, pobłogosław swoim Duchem Świętym” lub: „W imię Ojca, Syna i Ducha Świętego pobłogosław, Panie”. Gdy tego się nie zrobi, „może zdarzyć się byle jaka okazja”. Kiedy chleb już wyrośnie, a w piecu dopala się (tak powinno być), gospodyni wygarnia go z dzieży i formuje bochny. Kiedy jeszcze nie korzystano z form, uformowane bochny układano na ławie, na płóciennym ręczniku, który posypywano mąką, aby powoli wyrastały. Zanim wsadzi się je do pieca, sprawdza się gotowość po zapachu. Początkowo, mówią, zaczyna on „chodzić po domu”, a kiedy „przestaje chodzić”, to już czas wyjmować. Mówią też, że w porę wyjęty chleb czy pierogi mają najlepsze walory smakowe — udają się. Starzy ludzie nigdy nie ufali żadnym zegarkom. Określali gotowość chleba i wyrobów piekarniczych tylko po zapachu. Kiedy chleb (pierogi, paschy) wybiorą z pieca lub piekarnika, kładzie się go znowu na ławie na płóciennym ręczniku, zwilża wodą i przykrywa ręcznikiem, aby odparował. Dawniej wybierano chleb (i wsadzano) drewnianą łopatą. Ludowa zagadka tak opisuje ten proces: „Pełna obora rudego towaru, przyszła czarna i wygoniła”. Po tym, jak chleb odparuje i wystygnie, pierwszy bochenek (pieróg) tradycyjnie kładzie się na stole do jedzenia, a resztę układa na półce na chleb, którą zwyczajowo w ukraińskim domu urządzano na głównej ścianie, w niewielkiej odległości od sufitu między oknem od strony pokucia a oknem od strony pieca. Chleb, który się udał, ma równomierną konsystencję na całym przekroju, z cienką różową skórką, gładką powierzchnią, nie będzie się kleił, będzie miał przyjemny zapach i smak. Wtedy i gospodyni była wesoła i w dobrym nastroju. Świeżo upieczonym chlebem lub pierogami częstuje się krewnych, sąsiadów, obdarowuje dzieci. Dla dzieci taki podarunek nazywa się „od zająca”. Wasyl Skuratiwski, mówiąc o tym dawnym ukraińskim zwyczaju, zauważa, że kiedy zaczynano kroić świeżo upieczony bochenek, to pierwszą piętkę oddawano dzieciom. Ogólnie rzecz biorąc, w ukraińskiej tradycji zwyczajowej terminem „od zająca” obdarza się każdy kawałek chleba, jabłko, gruszkę czy resztę innej potrawy, którą obdarowuje się dzieci, powróciwszy z pola, lasu czy jakiejś drogi lub z wędrówki. Zwyczaj ten do dziś zachowuje się nie tylko na wsiach, ale i w miastach. W powojennych latach były to dla dzieci jedne z najdroższych łakoci. przynieść do Muzeum do wspólnego stołu chlebów żałobnych 22 i 23 listopada. Pamiętać i wspomnieć dzisiaj niewinnie zamorzonych głodem tysiące Ukraińców jest momentem godności dla każdego z nas. Wysoki zwyczajowy szacunek do chleba spowodował symboliczne wyrażenie wysokiego szacunku do człowieka poprzez honorowanie go chlebem. Dlatego, zgodnie z dawnym zwyczajem, na Ukrainie na znak wysokiego szacunku gości wita się chlebem i solą. Chleb powinna podawać dziewczyna lub kobieta na ręczniku — „gołego chleba, tak jak i dziecka, nie podaje się”. Mężczyźni zazwyczaj jedynie wymieniają się chlebami podczas tych czy innych rytuałów. Wynika to z zasad światopoglądowych. Mężczyzna uosabia aktywne (niematerialne) siły, a kobieta — pasywne (materialne). Aktywne siły rodzą działanie — niewidzialny byt, a pasywne — byt przejawiony. W przyrodzie płeć męska obsiewa niwę, a żeńska przyjmuje i rodzi, dlatego też w zwyczajowej tradycji mężczyznom przypada sianie, a kobietom — podawanie chleba jako znaku płodności. Chlebem i solą nie tylko wita się drogich gości — bierze się bochenek lub coś chlebowego, idąc w gości, zwłaszcza gdy do czyjegoś domu idzie się po raz pierwszy. Ten, komu wręczają bochenek, powinien go pocałować, uszczknąć z niego kawałek, posolić i zjeść — przyjąć komunię. Czasami bochenek tylko całują i stawiają na stole. Jako symbol dobrobytu i gościnności, chleb, według dawnego rozumienia, wywołuje odpowiednią reakcję zwrotną. Dlatego, rozpoczynając jakąkolwiek sprawę gospodarczą, zwyczajowo bierze się ze sobą bochenek lub kawałek chleba, często w parze z solą, wodą lub winem. Kiedy sprawa związana jest z uprawą ziemi i hodowlą roślin — bierze się chleb i wino. Z chlebem i winem wypędza się po raz pierwszy bydło na pastwisko. Kiedy sprawa związana jest z jakimś budownictwem, wtedy zgodnie ze zwyczajem rozpoczynają ją z chlebem i wodą. Powiedzmy, przed budową nowego domu gospodarz stawia w szklance wodę i kładzie kawałek chleba. Chleb i wodę wykorzystują także, gdy wybierają miejsce zabudowy. Kiedy sprawa związana jest z ludzkimi relacjami, jakimiś umowami, ustaleniami itp. — bierze się chleb i sól. Na przykład, idąc umawiać się o jakąś pracę gospodarczą lub duchową (ochrzcić dziecko, przyjąć poród, być kucharką), bierze się bochenek i szczyptę soli. W tych przypadkach, gdy przeprowadza się obrzędowe podziękowanie pracownikom za uczciwą pracę, zakończenie pracy lub jej części, honorowanie gości, zachętę do pracy, wtedy razem z chlebem i solą podaje się jeszcze wino (wódkę). W języku ukraińskim wyrażenie „chleb-sól” jest wyrazem gościnności, przyjaznych stosunków i życzliwego nastawienia do człowieka. Lekceważenie chleba i soli — to oznaka nieżyczliwego, lekceważącego, a nawet wrogiego nastawienia. „On teraz taki bogacz, że nigdy nawet nie bywa z nami przy chlebie i soli”. Więc, zapraszając na gościnę, w dawnej zwyczajowej ukraińskiej tradycji mówią: „Przyjdźcie, bądźcie łaskawi, do nas na chleb i sól”. A przyszedłszy w gości lub zastawszy rodzinę przy obiedzie, wypada, przywitawszy się, powiedzieć: „Chleb-sól wam, dobrzy ludzie”. A gospodarz w odpowiedzi powinien zaprosić na chleb i sól. Zgodnie ze zwyczajem zaprasza się trzykrotnie: za pierwszym razem — dla przyzwoitości, za drugim — na pokaz, a za trzecim — na znak szacunku.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 10strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

już wspomniany Wagman z „Przełęczy”, który szuka porozumienia z chłopami-Rusinami i pomaga im; albo Josko Sztern („Do światła!”), któremu udało się zdobyć wolność jedynie za cenę własnego życia; czy Surka z utworu pod tym samym tytułem, której losem poeta zmusza czytelnika do przejęcia się. A czy cyklem „Żydowskie melodie” (zbiór „Z wierzchołków i nizin”) Franko nie dołączył swojego głosu do zrozumienia historii i teraźniejszości narodu żydowskiego? I czyż w Mojżeszu nie dostrzegł wzorowego duchowego przywódcy narodu? Zanim zacznie się rozpowszechniać wśród ludzi całkowicie jednostronne, gołosłowne i niesprawdzone twierdzenia, panu Langermannowi warto byłoby najpierw wnikliwie przeczytać choćby znaczące utwory Franki. Z nich z pewnością zauważyłby, że będąc patriotą swojej Ojczyzny i dokładając ogromnych starań do tworzenia ukraińskiego narodu i państwa, Franko jednocześnie był sympatykiem idei państwa żydowskiego. Według świadectw współczesnych, osobiście spotykał się z Theodorem Herzlem, a następnie napisał artykuł „Der Judenstadt” („Państwo żydowskie”), w którym tę ideę poparł. Wreszcie, Franko jest autorem pracy o wymownym tytule „Semityzm i antysemityzm w Galicji”; pracy przesiąkniętej ideą międzynarodowej tolerancji i wzajemnego szacunku. Warto wspomnieć także recenzję Franki „Piękna Żydówka szkic społeczno-psychologiczny”, w której pisarz krytykuje Wilhelma Feldmana, autora polskojęzycznej powieści, za to, że tylko wspomniał, ale nie przedstawił w życiu galicyjskiego żydostwa „kierunku narodowego”. I. Franko bez wątpienia opowiadał się za rozwojem narodowej świadomości żydowskiej w Polsce i w ukraińskiej Galicji. Zatem oskarżenia Franki o antysemityzm są całkowicie bezpodstawne i wyssane z palca. Przykro, że we współczesnej przestrzeni informacyjnej znajduje się miejsce dla takich poszukiwaczy sensacji, którzy bezpośrednio lub pośrednio obrażają cudzą godność narodową dla zaspokojenia własnych niepohamowanych ambicji, tendencyjnie i nieodpowiedzialnie rzucają cień na dobre imię jednego z najwybitniejszych ukraińskich pisarzy, ważnego dla wielu pokoleń czytelników, fałszując jego twórczość i spekulując na przedstawieniu w jego utworach — w rzeczywistości prawdziwym, wnikliwym i humanitarnym — skomplikowanych stosunków międzynarodowych w Galicji XIX – początku XX w. Mamy nadzieję, że wyważone decyzje wiedeńskiego magistratu oraz społeczności akademickiej Uniwersytetu Wiedeńskiego będą wynikać z obiektywnego wyjaśnienia faktów i w żadnym wypadku nie będą bazować na subiektywnych, niesprawdzonych i przekręconych faktach. Mykoła ŻULYŃSKI, akademik NAN Ukrainy, dyrektor Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki NAN Ukrainy; Dmytro PAWŁYCZKO, pisarz, Nadzwyczajny i Pełnomocny Ambasador Ukrainy, Bohater Ukrainy, autor zbioru poezji „Żydowskie melodie”, wydanego w Izraelu w języku hebrajskim; Iwan DZIUBA, akademik NAN Ukrainy, Bohater Ukrainy; Jewhen NACHLIK, doktor nauk filologicznych, profesor, dyrektor Instytutu Iwana Franki NAN Ukrainy; Mykoła LEHKYJ, kandydat nauk filologicznych, kierownik działu frankoznawstwa Instytutu Iwana Franki NAN Ukrainy _______________ 1Zob. na stronie czasopisma: http://www.profil.at/articles/1343/560/368421/iwan-franko-denkmalstreit-nationalhelden

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 10strona oryginału ↗

Iwan Franko i Żydzi. W sprawie fałszerstwa w czasopiśmie „Profil”

Niedawno w wiedeńskim czasopiśmie „Profil” ukazał się artykuł pani Christy Zöchling (dość znanej dziennikarki z gruntownym wykształceniem) o prowokacyjnym tytule „Juden, Blutsauger”, co w tłumaczeniu na język ukraiński oznacza „Żydzi, krwiopijcy”. Ideowym inspiratorem tej publikacji, jak rozumiemy, stał się Emil Langermann, obywatel austriacki, który jeszcze w 1970 roku wyemigrował z Odessy. Z jego inicjatywy autorka tego krótkiego artykułu usiłuje dowieść, że Iwan Franko, znany ukraiński pisarz i myśliciel, jeden z duchowych przewodników narodu, był antysemitą, „który agitował przeciwko żydowskiemu ścierwu”, przeciwko „temu niegodziwemu, wścibskiemu elementowi żydowskiemu”, który „wszystko wysysa i pije naszą krew” (tutaj i dalej cytaty z artykułu podajemy w ukraińskim tłumaczeniu). Publikacja wywołała niemało niezdrowych insynuacji, aż do tego stopnia, że pan Langermann zwrócił się do wiedeńskiego magistratu z prośbą o zdemontowanie wszystkich znaków upamiętniających Franko w austriackiej stolicy, w szczególności pomnika w centrum miasta i tablicy pamiątkowej na fasadzie Uniwersytetu Wiedeńskiego. Dlatego uważamy za swój obowiązek zwrócić się do szerokiej opinii publicznej, w tym także do austriackich kolegów, z tym listem otwartym i wyrazić przemyślenia w sprawie zaistniałej sytuacji. Na jakich podstawach, jakich źródłach, wreszcie na jakim doświadczeniu oparto sądy w artykule pani Zöchling? Takie na przykład: „Był on ówczesnym radykalnym nacjonalistą i zagorzałym antysemitą. W swoich wierszach ukraińskiemu chłopu przeciwstawiał »zachłannego« żydowskiego handlarza”. Albo takie: „Franko nie mógł przewidzieć przyszłości, ale zniszczenia żydostwa w Galicji pragnął z całego serca”. Byłoby też ciekawie dowiedzieć się, jakież to teksty Franki przetłumaczył na język niemiecki pan Langermann i z jakich jego prac „sporządził wybory cytatów”? Przecież prace Franki w języku niemieckim (nieprzetłumaczone, a napisane po niemiecku i drukowane w niemieckojęzycznych wydaniach) dawno ujrzały światło dzienne w osobnej książce. I nie ma w nich ani jednego antysemickiego passusu czy nawet pojedynczej frazy. Słowa, które przytacza pani Zöchling śladem pana Langermanna, u Franki rzeczywiście są. Oto one w niemieckim tłumaczeniu (według publikacji w czasopiśmie „Profil”): „Juden, Blutsauger, Betrüger […] Es werden noch Zeiten kommen, dass aus kleinsten Funken ein Brand entfacht und Juden zur Rechenschaft gezogen werden”. I dalej: „Unsere Juden — davon gibt es Unmengen […] Der durch Jahrhunderte angestaute Hass kann mit solch einer Flamme ausbrechen, dass die Juden-Förderer keine Zeit haben werden, ihnen zu helfen”. A oto te same słowa w języku Franki: „Mówią: Żydzi to pijawki, oszuści. […] naród uważa nas za swoje największe pijawki, a przyjdzie co do czego — najmniejsza iskra i wybuchnie ogień, i Żydzi — my wszyscy, winni i niewinni — będziemy odpowiadać za wszystkie te grzechy, których nieraz ani oni nie popełnili, ani ich ojcowie, ani dziadowie”. I dalej: „I zapominamy, że na ruskiej (czyli ukraińskiej. — Red.) ziemi żyje obecnie większa połowa całego żydowskiego plemienia i że gromadzona wiekami nienawiść może wybuchnąć takim płomieniem, przybrać takie formy, że nasi protektorzy, Polacy i Moskale, nie będą mogli pomóc nam w niczym” (Franko I. Zbiór utworów: W 50 tomach. Kijów, 1979. T. 20. S. 386, 387, 393). Po pierwsze, już z samego przywołania widać, że cytaty z Franki, przytoczone w czasopiśmie „Profil”, są niedokładne, wybrano je dowolnie i wyrwano z kontekstu. Po drugie, wzięto je nie z „politycznego wpisu” Franki, jak o tym zaznaczono w artykule, a z utworu artystycznego (powieści), gdzie wypowiada je nie autor, a postać, która na dodatek przekazuje ówczesne stereotypy narodowe. I, co najważniejsze, po trzecie: te słowa należą… do Żyda Wagmana, jednego z bohaterów powieści „Przełajowe ścieżki”. Z biegiem fabuły, straciwszy jedynego syna z winy polskiej szlachty, stał się jej zaciekłym wrogiem. Przytoczone słowa adresuje do innego Żyda, burmistrza Resselberga, który uważa się za polskiego patriotę. Nakreślony z autorską sympatią i humanizmem Wagman broni przed oponentem swojej koncepcji porozumienia i współpracy z Ukraińcami Galicji jako z uciemiężonym narodem. Istota tej koncepcji polega nie na wzajemnej wrogości, a na poszukiwaniu dróg do zjednoczenia między dwoma narodami. W usta swojego bohatera Franko włożył słowa, które świadczą o jego uznaniu dla Żydów Galicji prawa do własnej narodowej odrębności i godności: „Żaden Żyd nie może i nie powinien być ani polskim, ani ruskim (ukraińskim. — Red.) patriotą. I nie potrzebuje tego. Niech będzie Żydem — to wystarczy. Przecież można być Żydem i kochać ten kraj, gdzieśmy się urodzili, i być pożytecznym lub przynajmniej nieszkodliwym dla tego narodu, który, choć niespokrewniony z nami, jest jednak ściśle związany ze wszystkimi wspomnieniami naszego życia” (Tamże. S. 392). Czyż jest stosowne, wychodząc z pełnego kontekstu rozmowy, zarzucać France antysemityzm i oskarżać go o to, że rzekomo z całego serca pragnął zniszczenia Żydów? Tym bardziej, że w „Przełajowych ścieżkach” słowa ukraińskich chłopów w Galicji: „Piją naszą krew, jeszcze się z nas śmieją” — adresowane są do „panów” (ziemian), „popów” (ukraińskich księży), „urzędników”, „adwokatów” itd., bez względu na narodowość (Tamże. S. 325, 326). Podejście Franki-pisarza do przedstawionych w powieści konfliktów społecznych jest przede wszystkim społeczne. Co więcej, wśród Żydów, jak i wśród innych narodowości, autor dostrzega rozwarstwienie społeczne, rozróżniając (znowuż ustami postaci — samych Żydów) „biednych kapcanów, przekupniów, szewców, krawców i innych drobnych rzemieślników”, którzy najbardziej ucierpieli podczas „pierwszych antyżydowskich rozruchów” w podrosyjskiej Ukrainie, oraz „najbogatszych Żydów, największych kapitalistów i przemysłowców”, którzy „nie ucierpieli nic, bo ci siedzą sobie w Kijowie, w Warszawie i Petersburgu, jak u Pana Boga za piecem” (Tamże. S. 386). Z pełną odpowiedzialnością, mając bezpośredni i osobisty udział w badaniu i wydawaniu twórczości Franki, oświadczamy: megaideą jego twórczości jest miłość do człowieka, przede wszystkim skrzywdzonego i poniżonego, niezależnie od jego przynależności społecznej czy narodowej. Ukraińcy, Żydzi, Polacy, Niemcy, Austriacy, Czesi, Rosjanie, Cyganie, Węgrzy, Włosi, nawet Chińczycy są postaciami utworów Iwana Franki. Lecz pisarza w pierwszej kolejności interesuje nie narodowość bohatera, a jego dusza, świadome i nieświadome jej składniki, jego sposoby i formy pojmowania świata. Innymi słowy, ta czy inna osobowość jest odpowiednio kwalifikowana według moralno-etycznej skali wartości. Oszustwo, krętactwo, kłamstwo, lekceważenie i pogarda wobec drugiego człowieka w artystycznych czy publicystycznych utworach Franki wprost lub w podtekście znajdowały potępienie, nieważne, czy był to Żyd, Ukrainiec czy, powiedzmy, Polak. W owianym ciepłem wspomnieniowym szkicu „Moi znajomi Żydzi” wyznawał: „Zawsze starałem się w Żydzie, tak samo jak w nakreślonym przeze mnie Ukraińcu, Polaku, Cyganie, widzieć i malować człowieka i tylko człowieka”. Jako osobowość z wyostrzonym poczuciem sprawiedliwości, niepowstrzymanym pragnieniem uczynienia świata choć odrobinę lepszym, Pisarz nie milczał, lecz stanowczo i ostro wytykał błędy poszczególnych ludzi oraz społeczeństwa w ogóle, aby uchronić przyszłe pokolenia Europejczyków przed całkowitą degradacją moralną. Często czerpiąc typy i sytuacje z samego życia, Franko jako pisarz nie mógł pozostawać obojętnym na krzywdy i niesprawiedliwości wobec prostego człowieka ze strony drugiego człowieka, w tym także Żyda. Bo czyż może być moralnie usprawiedliwiony Herman Goldkremer, z winy którego ginie młody robotnik naftowy Iwan Piwtorak („Boa constrictor”)? Albo karczmarz Moszko, który podaje truciznę swoim podopiecznym („Jak Jura Szykmaniuk brnął przez Czeremosz”)? Czy Mendel, który najpierw oszukuje niepiśmiennego Jacia Zełepuhę, a potem każe spalić jego chatę, aby ukryć zbrodnię? Oczywiście, że nie. Jednak Franko, który przez całe swoje życie pragnął odnaleźć (i odnajdywał!) „iskrę bóstwa w rzeczywistości”, „boskość w ludzkim duchu”, dawał szansę na katharsis i skruchę nawet otwartym przestępcom (niezależnie od ich narodowości). Bo przecież zmusza tego samego Hermana Goldkremera w ekstremalnej sytuacji do przypomnienia sobie przedśmiertnego nakazu matki „Hersz, żyj uczciwie!” i w przypływie wzruszenia potajemnie wrzucić przez okno wdowie po Piwtoraku worek z pieniędzmi, żeby choć w ten sposób zatrzeć swój grzech. A Moszkę – do przeżycia katharsis i porzucenia swoich zbrodniczych zamiarów. I takich przykładów można przytoczyć niemało. Co więcej, wśród dobrych, szlachetnych, przedstawionych ze współczuciem bohaterów Franki jest wielu przedstawicieli narodu żydowskiego. Zga- Tablica pamiątkowa Iwana Franki w Wiedniu. Umieszczona na fasadzie budynku, w którym Iwan Franko mieszkał przez większą część swojego pobytu w Wiedniu.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 11strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

a przy realizacji Dekretu Prezydenta Ukrainy „O dodatkowych środkach przygotowania i obchodów 200-lecia urodzin Tarasa Szewczenki” (z 11 kwietnia 2012 roku nr 257/2012) w części dotyczącej „przeprowadzenia prac remontowo-konserwatorskich w Narodowym Muzeum Tarasa Szewczenki…” dopuszczono się szeregu rażących naruszeń, które wypaczają wspomniany Dekret. Zamiast prac remontowo-konserwatorskich w muzeum prowadzona jest zakrojona na szeroką skalę rekonstrukcja, a na jego terenie — budowa kapitalna, co jest zabronione przez Ustawę Ukrainy „O ochronie dziedzictwa kulturowego”, radykalnie zmienia wygląd przestrzenno-architektoniczny Narodowego Muzeum i niszczy autentyczność zabytku. Budynek muzeum przy bulwarze T. Szewczenki 12 w Kijowie jest zabytkiem architektury (nr rej. 885). Z naruszeniem Ustawy Ukrainy „O ochronie dziedzictwa kulturowego” (art. 22, 24, 26, 27, 29, 30), w przyspieszonym tempie, w sposób przestępczy ignorując dokumenty normatywno-ochronne Ukrainy oraz międzynarodowe karty i konwencje, dokonywana jest dewastacja budynku Muzeum. Zniszczono cztery balkony, prowadzone są prace budowlane pod montaż dwóch wind, co niszczy 3. i 15. salę pałacu. Zdemontowano system ogrzewania, w kolejce jest zrywanie parkietu. Zaprojektowano likwidację głównego. Anna MUKAN, zdjęcia Walerija POPOWA, centrum prasowe Instytutu Filologii. „Szedłem do Szewczenki od dziecięcych lat. I za każdym razem szedłem jak do nieznanego” — rozpoczął rozmowę pisarz Jewhen Swerstiuk. Badacz przyniósł kilka książek, które były zakazane w Związku Radzieckim. Pomimo zakazów, te wydania są bezcennym źródłem prawdziwych informacji o drodze życiowej i twórczej Tarasa Szewczenki. Książka „Taras Szewczenko-Hrusziwski: kronika jego życia” (t. I—II, Lwów, 1898—1901) O. Konyskiego; kolejne wydania to „Dziennik” i „Korespondencja” T. Szewczenki (1927—1928) pod redakcją akad. S. Jefremowa, zamieszczone w III i IV tomie z planowanego zbioru dzieł Kobziarza, który nigdy nie został ukończony z powodu represji. Wartość pracy polega na informatywnych i wszechstronnych przypisach oraz komentarzach do wspomnianego materiału, które należą do czołowych szewczenkoznawców — S. Jefremowa i O. Nowickiego. Bez wątpienia wartościową jest podsumowująca wcześniejsze dociekania i badania praca P. Żury „Prace i dni Kobziarza” (1996), w której autor przedstawił kronikę życia Tarasa Szewczenki dzień po dniu. Do tego zestawu książek należy praca Jewhena Swerstiuka „Szewczenko ponad czasem” (2011), za jeden z esejów w której pisarz był niegdyś sądzony. Po przeglądzie wydań Jewhen Swerstiuk powrócił do tematu nieprzeczytanego do dziś Tarasa Szewczenki. Jedną z jego przyczyn jest tajemniczość, którą owiana jest genialna postać pisarza. W tym kontekście przede wszystkim wy-

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 11strona oryginału ↗

APEL do Prezydenta Ukrainy, Rady Najwyższej, Gabinetu Ministrów Ukrainy, pracowników muzeów, pisarzy, artystów, społeczeństwa Ukrainy oraz ukraińskiej diaspory

Zdjęcie Ołeksandra Łytwynenki wejścia od bulwaru Szewczenki. Wybito już ścianę zewnętrzną — budowane jest „reprezentacyjne” wejście od strony podwórza itp. W strefie rekreacyjnej, naruszając Ustawę Ukrainy „O muzeach i działalności muzealnej” (art. 11), zniszczono ogród, który odtworzono według wzorców kijowskich posiadłości z połowy XIX wieku. Na jego miejscu — na terenie o przeznaczeniu historyczno-kulturowym — wznoszona jest trzypiętrowa budowla z częścią nadziemną i podziemną o łącznej powierzchni 1361,2 m kw. z blokami żywieniowymi, pomieszczeniami pomocniczymi, technicznymi i innymi o niejasnym przeznaczeniu. W ten sposób ujawniona w mediach informacja o pospiesznie zaplanowanej i prowadzonej rekonstrukcji Narodowego Muzeum Szewczenki w Kijowie świadczy o radykalnej zmianie całej koncepcji Muzeum, które dziś jest nie tylko jedyną bezdyskusyjną wartością narodowo-jednoczącą dla wszystkich Ukraińców, ale i głównym kulturowym symbolem Ukrainy na świecie. Przekształcenie Muzeum realizowane jest w sposób bezwstydnie kuluarowy, za plecami i bez wiedzy międzynarodowej społeczności eksperckiej szewczenkologów i muzealników, bez przeprowadzenia wcześniejszych badań naukowych z jak najszerszą dyskusją fachową i społeczną, bez ogólnonarodowych debat, przetargów, etapowych publicznych sprawozdań — bez wszystkiego tego, co niezmiennie towarzyszy projektom takiego poziomu prestiżu wizerunkowego we wszystkich cywilizowanych krajach. A co najważniejsze — w ogóle bez zrozumienia, że nie chodzi o szkolne muzeum, a o ogólnonarodowe dziedzictwo, co więcej — o symboliczne kulturowe oblicze kraju, w którym jakakolwiek KONCEPCYJNA ingerencja jest możliwa tylko po długiej i żmudnej pracy przygotowawczej w warunkach absolutnej przejrzystości i osiągniętego konsensusu społecznego. Inaczej niż skandalicznym i nieodpowiedzialnym takiego podejścia nazwać nie można. Czyżby autorzy projektu mieli na celu ogólnoukraiński i międzynarodowy skandal z nieprzewidywalnymi konsekwencjami? Jeśli zaś w ich planach jest realizacja niezbędnego uporządkowania Muzeum, inspirowanego zbliżającą się datą jubileuszową, to jedynym rozsądnym wyjściem z sytuacji jest przeniesienie wszystkich megalomańskich planów „restartu” Muzeum na długoterminową perspektywę (z zaplanowanymi badaniami, utworzeniem Rady Nadzorczej z udziałem międzynarodowych ekspertów itp.) — i skupienie się na kwestiach renowacji, która ma zapewnić jak najpewniejszą KONSERWACJĘ obecnej ekspozycji, a co za tym idzie — powrót zwiedzających do muzeum. W przeciwnym razie Muzeum przywita jubileusz Szewczenki przy zamkniętych drzwiach. Wyrażamy swój protest przeciwko temu, co dzieje się dzisiaj z Narodowym Muzeum Tarasa Szewczenki w Kijowie i żądamy zaprzestania jego niszczenia! Ihor ŁYHOWYJ, minister kultury i turystyki Ukrainy w latach 2005—2006, dyrektor generalny Szewczenkowskiego Narodowego Rezerwatu w Kaniowie w latach 1989—2005; Anatolij HAJDAMAKA, artysta ludowy Ukrainy, laureat Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki; Łarysa BRIUCHOWECKA, redaktor naczelna czasopisma „Kino-Teatr”, laureatka nagrody im. O. Biłeckiego; Wiaczesław BRIUCHOWECKIJ, honorowy prezydent Narodowego Uniwersytetu „Akademia Kijowsko-Mohylańska”, Bohater Ukrainy; Pawło MOWCZAN, przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki, laureat Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki; Mykoła M. BILIASZIWSKIJ, starszy pracownik naukowy Muzeum Historii Miasta Kijowa; Jurij MUSZKETYK, laureat Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki, Bohater Ukrainy; Oksana ZABUZZKO, pisarka, laureatka literackiej nagrody Europy Środkowej „Angelus”, kawaler orderu księżnej Olgi III stopnia; Lubow HOŁOTA, pisarka, laureatka Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki; Roman IWANYCZUK, pisarz, laureat Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki, Bohater Ukrainy; Mychajło SŁABOSZPYTSKIJ, pisarz, laureat Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki; Bohdan HORYŃ, historyk sztuki, pisarz, obrońca praw człowieka; Wiktor BARANOW, przewodniczący Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy; Wołodymyr BAZYLEWŚKIJ, pisarz, laureat Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki; Łeonid HRABOWŚKIJ, kompozytor (Ukraina—USA); Mychajło ANDRUSIAK, pisarz, laureat Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki; Ihor KALYNEĆ, pisarz, laureat Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki; Roman ŁUBKIWŚKIJ, pisarz, laureat Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki; Wasyl HONCZARUK, naukowiec z 35-letnim stażem muzealnym; Wasyl SZKLIAR, pisarz; Maksym STRICHA, pisarz, doktor nauk fizyczno-matematycznych; Wołodymyr WIATROWYCZ, kandydat nauk historycznych, przewodniczący rady naukowej Centrum Badań Ruchu Wyzwoleńczego, laureat nagrody im. W. Stusa; Marija MATIOS, laureatka Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki; Łarysa MASENKO, profesor Narodowego Uniwersytetu „Akademia Kijowsko-Mohylańska”, laureatka nagrody im. W. Stusa; Taras FEDIUK, laureat Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki, wiceprezes Stowarzyszenia Pisarzy Ukraińskich; Wira WOWK, laureatka Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki (Brazylia); Teodozija ZARIWNA, pisarka; Wasyl PORTIAK, pisarz; Łesia WORONINA, pisarka, dziennikarka, laureatka konkursów literackich „Książka Roku BBC—2012”, Narodowego konkursu „Najlepsza książka Ukrainy 2009”; Ołeksandr KUCZERUK, dyrektor Biblioteki im. O. Olżycza; Sofija MAJDANŚKA, pisarka, zasłużony działacz sztuki Ukrainy; Wira AHEJEWA, profesor Narodowego Uniwersytetu „Akademia Kijowsko-Mohylańska”, laureatka Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki; Rita Kindlerová (Rita KINDLEROVA), tłumaczka, laureatka nagrody literackiej im. H. Skoworody, członkini Czeskiego Stowarzyszenia Ukrainistów; Ołeś ILCZENKO, pisarz; Taras MARUSYK, dziennikarz, publicysta, tłumacz, członek Rady Społecznej przy Komitecie ds. obchodów 200-lecia urodzin Tarasa Szewczenki, członek Narodowych Związków Dziennikarzy i Pisarzy; Rajisa MOWCZAN, literaturoznawca, doktor nauk, profesor; Natalka BIŁOCERKIEWEC, poetka; Mykoła RIABCZUK, wiceprezes Ukraińskiego PEN-Clubu; Maryna BYSZENKO, studentka Uniwersytetu Karola w Pradze; Maryna PAWŁENKO, członkini Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy; Natalka POZNAK-CHOMENKO, dziennikarka; Ludmyła TARAN, muzealnik z 18-letnim stażem, pisarka, laureatka nagrody literacko-artystycznej „Kijów” im. J. Płużnyka; Natalja KŁYMENKO, muzealnik z 35-letnim stażem, poetka, zasłużony pracownik kultury Ukrainy 17 listopada 2013 r. — przekonany jest Jewhen Ołeksandrowycz. Ten sam fenomen został zadeklarowany również u Gogola. Jednak Szewczence od dzieciństwa właściwa była naturalna religijność. Stan duszy Tarasa Szewczenki po powrocie z zesłania spowity jest tajemnicą. Jednak z zapisów w „Dzienniku” poety widzimy całkowite przeciwieństwo tych stereotypów — pisze on o tym, że represje nie zdołały wpłynąć na jego życie. Wyruszywszy na zesłanie w wieku 33 lat i powróciwszy w wieku 43, pisarz pozostał młody duchem, którego nie dotknęły życiowe burze. Chociaż jeśli porównywać warunki odbywania kary w carskich koszarach i radzieckich obozach koncentracyjnych, to, jak przekonany jest z własnego doświadczenia Jewhen Swerstiuk, te pierwsze były bardziej nieznośne. Bo jeśli na Sołowkach gromadziło się inteligentne, wykształcone środowisko, pozwalano pisać listy, spokojnie pracować, to w carskich koszarach, dokąd zesłano Szewczenkę, zabroniono wszystkiego: pisać, malować, komunikować się z innymi, a do tego dochodziły nieustanne, upokarzające codzienne musztry. Trudno było w takim piekle nie zatracić siebie. Największą zagadką Tarasa Szewczenki jest jego „drugie życie”. „Nie znam żadnego pisarza, który po powtórnym pochówku stałby się apostołem, prorokiem, z którego grobu zrobiono by kult, któremu postawiono by pomniki we wszystkich krajach świata” — wyznał Jewhen Swerstiuk. Po dziesięcioleciach zakazów nałożonych na imię Szewczenki, jego „Testament” wypełniły dwa kraje, pozwalając Słowu poety żyć własnym życiem.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 11strona oryginału ↗

Tajemnice geniuszu Szewczenki

Z okazji 200. rocznicy urodzin Tarasa Szewczenki kanał telewizyjno-radiowy „Kultura” wspólnie z Uniwersytetem Kijowskim im. T. Szewczenki rozpoczyna cykl wideoprogramów kulturologicznych „Nieznany Szewczenko”. W ramach projektu wykłady z zakresu szewczenkoznawstwa będą czytać znani literaturoznawcy. W murach Instytutu Filologii odbyło się listopadowe spotkanie z pierwszym gościem programu — Jewhenem SWERSTIUKIEM. Pojawia się pytanie, jak człowiek, nawet bardzo utalentowany, zdołał napisać nadzwyczaj trudny wiersz „Reve ta stohne Dnipr szyrokyj …” w młodzieńczym wieku 23 lat, a stworzyć genialny „Kobzar” — w wieku 26 lat? Wtedy, gdy społeczeństwo jeszcze nie uznawało Szewczenki, Panteleimon Kulisz już dostrzegał „nieziemskie promieniowanie” wokół młodego poety i artysty. „Arystokratyzm Szewczenki wznosił się wysoko ponad ówczesne wartości. Jego geniusz żył problemami duchowymi, niezależnymi od okoliczności czasu”, — skomentował Jewhen Swerstiuk zarzuty, jakoby Szewczenko pisał pamflety i satyrę na ówczesną władzę. W poemacie „Sen” nie chodzi o to, by karykaturalnie ukazać i wyśmiać konkretnego samowładcę — mowa jest o „kraju, który nie może przyjąć ducha prawdziwego, bo jest to kraj idolski”. Rozwiązanie kryje się w biblijnym epigrafie, którym przesycona jest twórczość Szewczenki. Dlatego Szewczenki nigdy nie wolno czytać powierzchownie — to właśnie doprowadziło do powstania uproszczonych masek pisarza. Kolejną tajemnicą geniuszu Szewczenki są antynomie, które przenikają wszystkie teksty poety. Jedna z nich dotyczy stosunku do własnego dzieciństwa, do czasu i miejsca, w których ono upływało. Następną tajemnicą Jewhen Swerstiuk uważa to, „w jaki sposób Szewczenko wszystko, co napisał, wyniósł z samego życia”. Przecież mieszkał na Ukrainie tylko do 14. roku życia, a przez resztę życia — jeszcze przez trzy lata. Tymczasem twórczość pisarza jest na wskroś przeniknięta obrazem ojczyzny, jej kulturą, tradycjami, historią. „To przychodzi jak głos z góry. Wyniósł z dzieciństwa więcej, niż zmieściło się w „Kobzarze”,

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 12strona oryginału ↗

Kamienie Kijowa przemówiły

— Studiując historię naszego miasta, czy dowiedział się Pan czegoś o swoich rodowych korzeniach? Przecież na początku XX wieku nazwisko Hyrycza jako właściciela drukarni przy ulicy Triochswiatytelśkiej widnieje w danych wydawniczych pierwszej ogólnoukraińskiej gazety „Rada”. — Nie wiem, do których Hyryczów należę, ponieważ moja babcia, matka i ojciec nie za bardzo o tym opowiadali. Trzeba rozumieć, jakie nastroje wtedy panowały, a moi bliscy byli, delikatnie mówiąc, niezbyt proradziecko nastawieni. Pewnie ucierpieli od władzy komunistycznej, dlatego prawie nic nie opowiadali o naszych korzeniach. Choć jest to charakterystyczne dla większości Ukraińców. Pracując w archiwach, wielokrotnie natrafiałem na wzmianki o Hyryczach. Był na przykład wielki ród kapłański w Kijowie i guberni kijowskiej. Od końca XVIII wieku wyraźnie widać go w powiecie czerkaskim. W Kijowie właścicielami sześciu posiadłości byli wtedy Hyryczowie; był nawet protojerej Hyrycz, który również miał w Kijowie swój dom. Podczas powstania Chmielnickiego znany był pułkownik Hyrycz. — Dlaczego zainteresował się Pan nie historią rodu, a przede wszystkim historią Kijowa, Ukrainy? — Jestem kijowianinem w drugim pokoleniu, moja mama urodziła się na Szulawce. Po ukończeniu szkoły wstąpiłem na Uniwersytet Kijowski na wydział historyczny i jednocześnie pod koniec lat 70. zacząłem pracować w archiwum. Teraz jest to Centralne Państwowe Archiwum Historyczne (CDIAU). I dzięki Bogu, że zacząłem od archiwum, bo tam zobaczyłem prawdziwą, niezaangażowaną, niezaideologizowaną naszą historię. Może archiwum zawdzięczam więcej niż uniwersytetowi. Uważam, że fach historyka zdobyłem właśnie tam, zapoznając się z mało dostępnymi wtedy funduszami. — Jak wpłynęło to na kształtowanie się Pana światopoglądu? — Archiwum było wtedy miejscem, gdzie pracowało wielu opozycyjnych historyków, którzy dzisiaj są znani w nauce historycznej. Na przykład teraz członek korespondent NAN Ukrainy, doktor nauk historycznych Hennadij Boriak, doktorzy i kandydaci nauk Natalia Jakowenko, Wałentyna Szandra, Natalia Liuta i inni. W naszym archiwum pracował swego czasu były członek Centralnego Prowodu OUN Wasyl Kuk, ale ja go już tam nie zastałem. W latach 60. pracował też Wasyl Stus. Jeśli chodzi o moje zainteresowania, to przynajmniej tam, w archiwum, po raz pierwszy zobaczyłem ukraiński Kijów, bo wcześniej wydawało mi się, że on jako taki nie istnieje. Ów dowcip, kiedy dziecko pyta ojca: „Tato, wszędzie piszą, że Kijów to matka miast ruskich, a skąd tu wzięli się Ukraińcy?” kształtował niejedno pokolenie kijowian. Nawet dzisiaj, kiedy Kijów jest już od 22 lat stolicą niepodległej Ukrainy, czy można zobaczyć wiele tablic pamiątkowych, nie mówiąc o pomnikach znanych działaczy kultury ukraińskiej, ruchu narodowowyzwoleńczego? Stare kijowskie domy, cerkwie miały na mnie wielki wpływ wychowawczy. Nasza rodzina mieszkała na Czokoliwce i nawet w tamtych latach w Kijowie było jeszcze dużo sektora prywatnego. Może dlatego Sobór Sofijski, Sobór św. Włodzimierza, Cerkiew św. Andrzeja, Ławra Peczerska, stary Chreszczatyk, Podół oraz inne budowle i miejsca naszego miasta tak mnie interesowały. A jeszcze bardziej te, o których czytałem, ale których już nie było: Sobór św. Michała Archanioła o Złotych Kopułach, Cerkiew Dziesięcinna, Cerkiew św. Ireny, Pyrohosczi… Moje badania jako początkującego historyka dotyczyły zabytków Kijowa, które istniały i dotrwały do naszych dni. Swój pierwszy artykuł, który został wydrukowany w 1980 r. w „Wieczornym Kijowie”, napisałem o Moście Łańcuchowym. A potem były inne artykuły. Wtedy też napisałem o kijowskich drukarniach, ale artykuł poszatkowano i pozostawiono opowieści tylko o tych drukarniach, które były związane z ruchem bolszewicko-proletariackim. Wtedy też wyrzucono fragment o drukarni Hyrycza na Triochswiatytelśkiej. Ze wszystkiego tego, co wtedy napisałem, pozostały jakieś drobnostki. Potem badałem i pisałem o kijowskiej fotografii. A później zainteresowałem się miejscami i działalnością związaną z Hruszewskim. Przez Hruszewskiego trafiłem na ruch społeczno-polityczny, zacząłem zajmować się Wiaczesławem Łypynśkim, Serhijem Jefremowem i innymi, obecnie mniej lub bardziej znanymi postaciami odrodzenia narodowego. Właśnie wtedy na jakiś czas odszedłem od Kijowa. — W 1919 roku, kiedy zjednoczone armie wyzwoliły Kijów, galiczanie szli bulwarem Bibikowskim. Byli zdziwieni tym, ile portretów Szewczenki kijowianie wystawili w oknach swoich mieszkań, i nie rozumieli, dlaczego zasypują ich kwiatami. A podchodząc do dumy miejskiej na Chreszczatyku, żeby wywiesić tam ukraińską flagę, zobaczyli, że jest ona tam już ustawiona… — Nic z niczego się nie bierze. Większość ukraińskich miast (w mniejszym stopniu jest to charakterystyczne także dla innych krajów) przez wieki była polietniczna. Ale aktywne ukraińskie życie w Kijowie nigdy nie ustawało ani za Polaków, ani za Rosjan. Nie mogli go zabić, wytrawić najokrutniejsze zakazy. To starałem się pokazać w właśnie wydanym przewodniku. „Kijów XIX—XX w.” jest przeznaczony przede wszystkim dla gości miasta (chociaż będzie nie mniej interesujący dla kijowian), którzy będą mogli samodzielnie zapoznać się z zabytkami miasta. Opowieść jest ustrukturyzowana według tras siedmiu wycieczek, naniesionych na mapę: cztery — na Starym Mieście, i po jednej — na Podolu, Lipkach i Peczersku. Przegląd wycieczkowy pierwszej trasy zaczyna się od dworca kolejowego, biegnie ulicą S. Petlury (dawna Kominterna), bulwarem Szewczenki, skręca na Wołodymyrską do Świętej Zofii i kończy się Zjazdem Andriejewskim. — Czy jest w Kijowie wiele miejsc, o których nie wiedzą lub w ogóle nie słyszeli nawet kijowianie? — Więcej niż trzeba. Na przykład ulica Ukraińska, jak kiedyś przed rewolucją potocznie ją nazywano, dawna Mariińsko-Błahowiszczeńska, a teraz Saksahanskoho. Na niej oraz w przyległych do niej zaułkach mieszkali lub zachodzili do redakcji ukraińskich wydawnictw periodycznych Mychajło Drahomanow, Wołodymyr Antonowycz, Symon Petlura, Jewhen Czykałenko, Mychajło Staryćkyj, Mykoła Łysenko, Łesia Ukrainka. Trzem ostatnim na tej ulicy otwarto muzea, które niedawno połączono w rezerwat „Ukraińscy koryfeje” (ul. Saksahanskoho, 93—97). Niestety, do tej pory nieuhonorowany pozostaje Jewhen Czykałenko (1861—1929), jeden z najpopularniejszych działaczy społeczno-kulturalnych, hojny mecenas, właściciel ziemski, nowator rolnictwa, potomek starego kozackiego rodu. Właśnie z jego imieniem związana jest jedna z najlepszych stron naszej historii — wydanie pierwszej ogólnoukraińskiej gazety „Rada”. — …I której do tej pory nie ma, jak i samemu Czykałence, ani tablicy pamiątkowej na budynku, gdzie mieściła się redakcja „Rady”, ani muzeum… — Naprzeciwko Złotych Wrót na obecnej ulicy Jarosławiw Wał, 6 (dawna ulica Wełyka Pidwalna, która powstała na początku lat 1830., kiedy wyrównano stary wał obronny grodu Jarosława), kiedy w wyniku rewolucji 1905 roku zniesiono zakaz ukraińskiego słowa drukowanego, tutaj ulokowały się dwie nasze najważniejsze organizacje — redakcja ogólnoukraińskiej gazety codziennej „Rada” (1906) i Ukraińskie Towarzystwo Naukowe w Kijowie (1907) — pierwowzór ukraińskiej Akademii Nauk. Zezwolenie na jej wydawanie jako pierwszemu wydano Borysowi Hrinczence, przewodniczącemu kijowskiej „Proświty”. Był on też jej pierwszym redaktorem, ale niedługo. Z pewnych przyczyn po kilku tygodniach przekazał prawa do wydawania Jewhenowi Czykałence. Jewhen Charłampijowycz zdołał wraz z zespołem, pokonując przeszkody i prześladowania ze strony carskiej administracji, doprowadzić wydawnictwo do początku I wojny światowej w 1914 roku. Jedyna wtedy „Rada” wychodziła, w porównaniu z licznymi rosyjskimi wydawnictwami, w niewielkim nakładzie. Ale czytano ją daleko poza granicami Ukrainy: w Moskwie i Petersburgu, Tomsku i Omsku, na Dalekim Wschodzie, a nawet w USA i Kanadzie. W ciągu niespełna ośmiu lat nie do poznania zmieniła świadomość narodową Ukraińców. W 1917 roku żołnierze-Ukraińcy, którzy brali udział w obaleniu cara, jak świadczą wspomnienia, przyznawali, że „Rada”, którą potajemnie czytali w swoich koszarach, otworzyła im oczy na to, kim są, Ukraińcy, i że mają prawo do stworzenia, ściślej — odzyskania swojego państwa. A w 1917 r. radowcy, z których przeważająca większość była członkami nielegalnej organizacji społeczno-politycznej Towarzystwo Ukraińskich Postępowców, stali się inicjatorami stworzenia i pierwszymi członkami przedparlamentu — Centralnej Rady. Czyli ta gazeta w okresie bezpaństwowości odegrała ogromną rolę w obronie interesów narodowych i budowie ukraińskiej państwowości. W 2006 roku odrodzona gazeta „Rada” zainicjowała obchody 100-lecia wydawnictwa na szczeblu państwowym (Gabinet Ministrów przyjął odpowiednią decyzję). Ale władze kijowskie haniebnie zignorowały tę decyzję. Dlatego do tej pory na tym budynku nie ma tablicy pamiątkowej. — Za to w skwerku Złotowrotnym naprzeciwko pomnika Jarosławowi Mądremu postawiono pomnik nieostrożnej kotce, którą przejechał samochód. A nieco niżej ulicą Prorizną, niemal przy samym Chreszczatyku — kieszonkowemu złodziejowi Miszy Panikowskiemu, na podeszwie buta którego wykuto wielki gest Kozakiewicza… — A Pronia Prokopowna z Hołochwastowem, znani satyryczni bohaterowie, którzy stali się uosobieniem ludzkiej ograniczoności i tępego mieszczaństwa, a których postawiono niedaleko ukraińskich świętości — ruin Cerkwi Dziesięcinnej i czynnej Cerkwi św. Andrzeja? Według legend, postawiono ją w miejscu, gdzie w I wieku apostoł Andrzej, przybywszy i wszedłszy na dnieprowe wzgórza, postawił drewniany krzyż i przepowiedział wielką i sławną przyszłość Kijowowi. — Zapoznając się z przewodnikiem po historyczno-architektonicznych zabytkach, miejscach pamięci związanych z życiem i działalnością znanych ukraińskich działaczy, dowiadujesz się, że budynków tych już nie ma, a niektóre zburzono już w czasach niepodległości. Jakaś dzika sytuacja, którą trudno zrozumieć nie tylko normalnemu Ukraińcowi… — O tym ciągle myślę, jakby nas, Ukraińców, przez cały czas jakaś zła siła prześladowała… Uważam, że to nie przypadek. Ci ludzie (komuniści), którzy wydawali polecenia lub podejmowali decyzje o wysadzeniu w powietrze soboru św. Michała czy soboru Zaśnięcia Matki Bożej, Cerkwi Dziesięcinnej czy Cerkwi Matki Bożej Pirogoszczy oraz innych starodawnych kijowskich cerkwi, wiedzieli, co i po co robią. Bo zachowana historyczna pamięć narodowa ludu ma wielką siłę. Ale jak zrozumieć, że już w naszych czasach zburzono większość budynków związanych z Tarasem Szewczenką. Na przykład dom fotografa Hudowskiego, u którego się fotografował. To znany portret, który drukowano w czasopiśmie „Niwa” i stał się prototypem wielu portretów namalowanych przez artystów. Albo dom, w którym mieszkał, w zaułku Irynińskim na rogu Patorżyńskiego. Zburzono wszystkie domy działaczy końca XIX — początku XX wieku, którzy mieli swój udział w tworzeniu państwa ukraińskiego, kultury: Hruszewskiego, Czykałenki… Na przykład dom Mychajła Czałego, który mieszkał na Hoholowskiej, został zburzony już w naszych czasach. Tak samo Antonowicza. I chciałbym myśleć, że to przypadek, ale fakty świadczą o czymś innym. W Ukrainie do dziś nie ma państwowej polityki zachowania i propagowania pamięci historycznej, kultury narodowej. Przez 22 lata niepodległości można było wszystkie te budynki zarejestrować, powinna się nimi opiekować społeczność. W tych budynkach dawno można było otworzyć muzea. Faktycznie nie mamy muzeów działaczy walki narodowowyzwoleńczej końca XIX — początku XX wieku. Nie ma ani jednej tablicy czy pomnika nie tylko Symonowi Petlurze, ale nawet Wynnyczence, chociaż on niby komunista, chociaż nasz, ukraiński. Nie ma tablicy pamiątkowej Mykoły Michnowskiego, Wołodymyra Szemeta, a studiowali oni na Uniwersytecie Kijowskim. Tablicą pamiątkową Hruszewskiego oznaczono dwa budynki, a w Kijowie jest ich kilkanaście. Zatem mój przewodnik, skromna praca historyka i po prostu kijowianina (pracuję nad jego uzupełnieniem, mam już objętościowo cztery razy więcej materiałów), ma na celu pokazanie Kijowa nie tylko jako miasta, gdzie mieszkali, tworzyli i rządzili Polacy, Rosjanie, Żydzi, ale także odkrycie naszego odwiecznie ukraińskiego oblicza. Rozmawiał Mykoła CYMBALIUK Nie po raz pierwszy słyszy się od kijowian i gości miasta, że Kijów coraz bardziej traci swoje ukraińskie oblicze. Barbarzyńskie niszczenie zabytków architektoniczno-historycznych w stolicy, przejmowanie przez prywatnych deweloperów stref parkowo-wypoczynkowych i wznoszenie w ich miejscu żelazno-szklano-betonowych potworów przy wsparciu miejscowej, nieukraińskiej pod względem składu i ducha władzy, nabrało cech epidemii. Społeczeństwo przeciwstawia się bezczelności i cynizmowi „panów życia”. Przywrócić, zachować, pokazać ukraińskie oblicze Kijowa próbują także naukowcy. Potwierdziła to prezentacja przewodnika „Kijów XIX—XX w.” (autor kandydat nauk historycznych, kierownik wydziału historii Ukrainy końca XIX — początku XX wieku Ihor HYRYCZ, wydawca — Narodowe Wydawnictwo Gazetowo-Czasopiśmiennicze). Wyjątkowość niewielkiej, bogato ilustrowanej książki polega nie tylko na tym, że podobny przewodnik (autor K. Szyroćkyj) pojawił się prawie 100 lat temu, w 1917 roku, ale przede wszystkim na jej bogatej, dotąd mało znanej szerokiemu ogółowi historii ukraińskiego Kijowa. O tym właśnie rozmawiamy z autorem.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 13strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

monastyrach w XVII–XVIII w., w okresie rozwoju ukraińskiego baroku. Czytamy w monastyrskiej kronice: „Pan Bohdan Chmielnicki, hetman Wojska Zaporoskiego, pokrył miedzią i pozłocił wierzch cerkwi Świętego Archistratega Michała w 1655 roku…”. W XVIII wieku sobór klasztorny znacznie rozbudowano. Od południa dobudowano do niego przydział świętej wielkiej męczennicy Katarzyny. W latach 1715–1716 w soborze wzniesiono nowe ikonostasy, z których główny, pozłacany, o wysokości 5,5 metra, zbudowano za środki hetmana Iwana Skoropadskiego. Wokół centralnej kopuły soboru wzniesiono jeszcze sześć mniejszych, wszystkie pokryte blachą metalową i pozłacane. Na terenie klasztoru, który znacznie się powiększył, w 1713 roku zbudowano kamienną trapezę z cerkwią Jana Teologa. W 1720 roku zakończono budowę kamiennej dzwonnicy. Dzwonnica Michajłowska miała wysokość około 49 m. Mniej więcej tej samej wysokości była dzwonnica św. Zofii. Ich położenie — jedna naprzeciw drugiej — okazało się niezwykle efektowne. Utworzyły one jeden zespół architektoniczny, który stał się arcydziełem sztuki urbanistycznej epoki baroku i który (wraz z odrodzeniem Klasztoru Michajłowskiego) tak cieszy nasze oko i raduje duszę. 30 maja 1998 roku, po ponad półwieczu milczenia, odezwały się dzwony Michajłowskiego Złotoverchego, obwieszczając odrodzenie perły ukraińskiej architektury sakralnej. Dziś, w Dzień Świętego Archistratega Michała, podziwiając Złotoverchy cud, który na nowo góruje nad Dnieprem, kłaniamy się wszystkim, którzy go odtworzyli, za ich miłość do chwalebnej przeszłości naszej Ojczyzny.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 13strona oryginału ↗

Nasz niebiański patron Na Dzień Archanioła Michała — 21 listopada

Dzień Michała — święto od dawna czczone przez nasz naród. W wyobrażeniu ludowym Archanioł Michał to pierwszy opiekun ludzi, dzielny rycerz, który zwycięża wszystkie ciemne siły na ziemi. „Grzmot grzmi — to Archanioł Michał prowadzi wojnę z czartami” — mówi ludowa legenda. Według nauki chrześcijańskiej, podczas decydującej bitwy dobra ze złem Archanioł Michał na czele niebiańskiego wojska dobrych aniołów pokonał szatana i jego popleczników. (Mówi o tym księga Jana Teologa „Objawienie”). Oto dlaczego chrześcijaństwo czci aniołów, w szczególności Archanioła Michała, który za swoje zwycięstwo otrzymał zaszczytny tytuł Archistratega (naczelnego wodza). Eduard PRYSZUTOW, m. Kijów Każda wspólnota, cerkiew, naród mają swojego anioła stróża. I właśnie takim niebiańskim patronem, aniołem stróżem naszego stołecznego Kijowa, a zatem i całej Ukrainy-Rusi, od dawna uważa się świętego Archistratega Michała. Jego święty wizerunek znajduje się w herbie naszej stolicy, który oficjalnie nadano jej jeszcze w 1667 roku i przywrócono decyzją Rady Miejskiej Kijowa deputowanych ludowych 18 kwietnia 1995 roku. Rzeźbiarskie przedstawienie naszego niebiańskiego patrona Archistratega Michała (z ognistym mieczem) można zobaczyć na Majdanie Niepodległości. Kiedyś na tym samym placu jego rzeźbiarskie przedstawienie już było, dopóki nie zniszczyli go komuniści. Teraz Archanioł Michał powrócił. I to jest znamienne. Tak jak i to, że nastąpiły drugie narodziny Michajłowskiego Monasteru o Złotych Kopułach, poświęconego naszemu niebiańskiemu patronowi. W latach 30. XX wieku na Ukrainie niewinnie ginęli nie tylko ludzie. Wśród strat architektoniczno-historycznych, jakie poniosła nasza stolica w tym czasie, najcięższą jest Michajłowski Monaster o Złotych Kopułach. Założył go w 1108 roku kijowski książę Światopełk — Michał Izjasławicz, wnuk Jarosława Mądrego. Największą świętością monasteru są relikwie świętej wielkomęczennicy Barbary, które spoczywały w soborze monasterskim od samego początku jego założenia. Tę relikwię przywiozła do Kijowa z Konstantynopola córka bizantyjskiego cesarza Aleksego, carewna Barbara — żona założyciela monasteru księcia Światopełka. Od relikwii świętej wielkomęczennicy Barbary dokonywało się wiele cudownych przemian. Przypisuje się jej wybawienie od śmiercionośnej dżumy, która szalała w Kijowie w 1710 roku (po której w mieście pozostała mniej niż dziesiąta część jego mieszkańców). Ale straszna choroba nie dotknęła nikogo z braci monasteru. W monasterze znalazł ratunek także kijowski generał-gubernator książę Dymitr Golicyn. Na pamiątkę swojego ocalenia gubernator złożył ślubowanie uczcić świętą Barbarę wielkim wkładem na rzecz monasteru. Wypełniając obietnicę, gruntownie przebudował kaplicę świętej Barbary, podnosząc jej ściany na większą wysokość, a także własnym kosztem ufundował ikonostas i rzeźbiony baldachim nad rakiem (grobem) wielkomęczennicy. Samą zaś srebrną rakę podarował monasterowi jeszcze wcześniej hetman Iwan Mazepa. Był to wybitny zabytek ukraińskiego złotnictwa. Obficie pokryta kutymi wizerunkami girland owocowych i bukietów, miała wagę około dwóch pudów. Podczas niszczenia monasteru w latach 1934—1936 relikwie świętej Barbary przeniesiono do cerkwi św. Andrzeja. Kosztowna srebrna raka spod relikwii, dar hetmana Iwana Mazepy, zniknęła. Na początku lat 60. XX wieku po zamknięciu cerkwi św. Andrzeja relikwie świętej przeniesiono do soboru katedralnego św. Włodzimierza, gdzie znajdują się do dziś. Nasi wierni są pewni, że relikwie świętej Barbary znów powrócą do Michajłowskiego o Złotych Kopułach. Złotokopuły zawsze był piękny i niepowtarzalny. Szczególnie wielką budowę przeprowadzono w

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 13strona oryginału ↗

Najnowsza kronika monasteru św. Michała o Złotych Kopułach

Jurij DOROSZENKO. Wydanie poświęcone 900-leciu od czasu poświęcenia kamiennej świątyni monasteru – soboru o Złotych Kopułach – ujrzało światło dzienne za błogosławieństwem Patriarchy Kijowskiego i całej Rusi-Ukrainy Filareta (Denysenki), staraniem rektora Kijowskiej Prawosławnej Akademii Teologicznej, metropolity perejasławsko-chmielnickiego i białocerkiewskiego Epifaniusza (Dumenki) oraz namiestnika monasteru św. Michała o Złotych Kopułach, biskupa wyszogrodzkiego Agapita (Humeniuka). „Kijowsko-Michajłowski monaster o Złotych Kopułach” to wielkoformatowe, wielostronicowe (416 str.), bogato ilustrowane opracowanie historyczne, które przywraca nam wiedzę o jednym z najbardziej czczonych ukraińskich monasterów, autorytatywnym centrum życia duchowego, kulturalnego i politycznego naszego narodu oraz Europy. Przez wieki w sławnych murach monasteru o Złotych Kopułach przechowywano chrześcijańską świętość – relikwie świętej wielkomęczennicy Barbary. Tutaj pisano kroniki, zatrzymywali się książęta i hetmani, tutaj przychodzili na modlitwę działacze polityczni i wojskowi zmagań narodowowyzwoleńczych. Pod względem struktury i treści wydanie posiada pięć rozdziałów (Kijowsko-Michajłowski monaster o Złotych Kopułach wczesnego okresu swojej historii; monaster św. Michała o Złotych Kopułach w czasach państwa polsko-litewskiego i hetmanatu (XVI—XVIII w.); monaster św. Michała w polu widzenia wielkomocarstwowej polityki rosyjskiej (XVIII—XIX w.); monaster św. Michała o Złotych Kopułach w pierwszej połowie XX wieku; nowa karta odrodzonego monasteru o Złotych Kopułach w latach 90. XX wieku jako ośrodka Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Kijowskiego) oraz wnioski. Osobno przedstawiono krótką historię monasteru w języku angielskim oraz wykaz przełożonych klasztoru. Wszystko to jest hojnie ilustrowane reprodukcjami ikon, fotografiami ze źródeł archiwalnych, współczesnego życia, zdjęciami znalezisk archeologicznych, dawnymi i współczesnymi portretami wybitnych działaczy kościelnych i państwowych. Monaster niebieskiego patrona Kijowa, archistratega Michała, zburzyła bezbożna komunistyczna władza w latach 30. ubiegłego stulecia, ale z woli Bożej i z inicjatywy prawdziwych patriotów: pisarza Olesia Honczara, akademika Petra Trońki, profesora Mychajła Brajczewskiego i Patriarchy Filareta, odrodził się z pustki. Na miejscu boiska piłkarskiego znów wznosi się świątynia o zdumiewającym pięknie. Dlatego wydanie jest jednocześnie hołdem dla wszystkich tych, którzy przez wieki duchowym wyczynem, wytrwałą pracą, pomocą materialną przyczyniali się do utrwalenia sławy monasteru o Złotych Kopułach. Historia wykładu o monasterze jest gruntowna i opiera się na szerokim materiale faktycznym i archiwalnym. Ważne, że jeden ze współautorów pracy, metropolita Dymitr (Rudiuk), jest absolwentem wydziału historycznego Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Tarasa Szewczenki. Badanie należy do najnowszej państwowotwórczej szkoły historycznej. W sposób wyrazisty przedstawiono w nim postacie działaczy religijnych (ihumenów, biskupów, metropolitów), którzy odgrywali znaczącą rolę w życiu monasteru i Prawosławnego Kościoła Ukrainy. Co prawda, nie obyło się w książce bez niedociągnięć. W albumie zamieszczono dwie fotografie niszczycieli monasteru (bolszewików: Kosiora, Postyszewa, Lubczenki, Bałyckiego), ale brakuje fotografii archeologa, historyka sztuki, profesora Mykoły Makarenki, który jako jedyny odmówił podpisania aktu o zniszczeniu soboru o Złotych Kopułach i za to w 1934 roku został aresztowany, a w 1938 rozstrzelany. Naszym zdaniem tak heroiczny człowiek zasługuje na fotografię oraz przynajmniej krótką biografię w wydaniu. Miejmy nadzieję, że autorzy w dodruku naprawią te istotne niedociągnięcia. „Zapewne każda świętość, monaster czy świątynia, która ma swoją pradawną historię, powinna mieć także wydania poświęcone swojej przeszłości. Tym bardziej dotyczy to znanych i słynnych na cały świat kijowskich świętości, które znajdują się w sercu stołecznego miasta. Monaster św. Michała o Złotych Kopułach ma wspaniałą i sławną historię. Potwierdzeniem tego mogą służyć nawet tegoroczne jubileusze: 900 lat od czasu poświęcenia soboru św. Michała o Złotych Kopułach (1113) oraz 300-lecie refektarzowej świątyni klasztornej ku czci świętego apostoła i ewangelisty Jana Teologa (1713), która obecnie jest świątynią akademicką Kijowskiej Prawosławnej Akademii Teologicznej” — twierdzi obecny namiestnik monasteru św. Michała o Złotych Kopułach, biskup Agapit (Humeniuk). Z władyką Agapitem w tej kwestii trudno się nie zgodzić. Dodajmy tylko, że na Ukrainie już dawno dojrzała potrzeba wydania całego korpusu podobnych badań. Obecnie warto byłoby wydać historię ławr i monasterów Ukrainy, gdzie każdy tom byłby poświęcony osobnej świętości. Patriarchat Kijowski ma już osiągnięcia na tej drodze. Być może taką pracę koordynacji i przygotowania wielotomowej historii ławr i monasterów Ukrainy będzie mógł wziąć na siebie Instytut Historii Kościelnej UKP PK, któremu niedawno przewodniczył metropolita lwowski i sokalski Dymitr Rudiuk. Realizacja takiej idei stałaby się nieocenionym wkładem nie tylko w historię kościelną, ale i ogólnonarodową. Mówią, że książka to świątynia duszy. A jeśli jest poświęcona historii prawosławnego monasteru, to ma podwójne nasycenie duchowe. Właśnie taką jest historyczna rozprawa-album doktorów nauk kościelno-historycznych, metropolity lwowskiego i sokalskiego Dymitra (Rudiuka) oraz protojereja Witalija Kłosa „Kijowsko-Michajłowski monaster o Złotych Kopułach”, która niedawno ujrzała światło dzienne w Wydawnictwie Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Kijowskiego w przeddzień święta św. Michała.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 14strona oryginału ↗

Niewymierające źródło ukraińskości

Tetiana DUPLIAK, zastępca kierownika wydziału edukacji Chmielnickiej Rady Miejskiej, członek zarządu miejskiej Proświty „Nie strumieniem hałaśliwych, pustych frazesów, lecz cichą, niestrudzoną pracą kochajcie Ukrainę!” To słowa metropolity Andrzeja Szeptyckiego, dewiza Chmielnickiego Miejskiego Zrzeszenia „Proświta”. Szczególnie teraz, gdy chmielniccy proświatianie realizują projekt „Wieczny jak naród”, obejmujący tematyczne imprezy z okazji 200-lecia urodzin Tarasa Szewczenki. W marcu, z udziałem uczniów szkół obwodowego centrum, w Domu Ludowym „Proświty” odbyły się czytania na temat: „Motywy chrześcijańskie w twórczości Tarasa Szewczenki”. Natomiast w sali wystawowej eksponowano „Szewczenkianę na haftowanych płótnach Niny Honczaruk”. W ciągu roku uczestnicy programów „Proświty” – uczniowie NWO nr 5, SZOSz nr 1, SZOSz nr 6, gimnazjum nr 2, SZOSz nr 15, TBŁ, NWK nr 10, NWO nr 9, SZOSz nr 7, NWK nr 28, kolegium im. W. Kozubniaka, kursanci NADPS Ukrainy im. Bohdana Chmielnickiego, studenci Akademii Humanitarno-Pedagogicznej, Kolegium Handlowo-Ekonomicznego, Uni- W Kerczu, z udziałem Serhija Sawczenki, przewodniczącego Ogólnokrymskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki, zastępcy przewodniczącego Krymskiej Regionalnej Organizacji WO «Swoboda» ds. pamięci narodowej, asystenta-konsultanta posła ludowego Eduarda Leonowa, obchodzono Dzień Piśmiennictwa i Języka Ukraińskiego. W centralnej miejskiej bibliotece zebrali się miłośnicy ukraińskiego słowa. W obchodach wzięła udział Ludmiła Szarafan, córka Wołodymyra Szarafana, jednego z przywódców banderowskiego podziemia na Krymie podczas II wojny światowej. Profesor Walentyn Briancew opowiedział o historii ukraińskiego słowa na ziemiach Ukrainy ogółem oraz na Krymie w szczególności i przeczytał własne wiersze. Przewodniczący Kerczeńskiej Miejskiej «Proświty» Jewhen Sachno zauważył, jak trudno obecnie tym, którzy próbują posługiwać się językiem państwowym, i wezwał rodaków do nauki ukraińskiego. Uczniowie Szkoły Ogólnokształcącej nr 9 w Kerczu (jedynej w mieście szkoły z ukraińskim językiem wykładowym) przeczytali wiersze Tarasa Szewczenki i Lesi Ukrainki. Studenci i pracownicy Uniwersytetu Zarządzania i Prawa oraz inni oglądają filmy wideo o Wielkim Kobzarzu, zapoznają się z naukowymi pracami o jego twórczości, przesłanymi przez Ukraińców z diaspory. Uczniowie i nauczyciele Kompleksu Edukacyjno-Wychowawczego nr 10 byli uczestnikami lekcji szewczenkowskiej, którą w Domu Ludowym przeprowadziła przewodnicząca «Proświty» Zoja Diedenko. Największym tegorocznym osiągnięciem Chmielnickiej «Proświty» jest wydanie książki o przyjaciołach Tarasa Szewczenki «Jakże szczęśliwy jestem tą szczerą przyjaźnią!». Nowe, już czterdzieste siódme wydanie, którym Chmielnicka Miejska «Proświta» czci 200-lecie urodzin Kobzarza, opowiada o życiu i działalności jego przyjaciół, o ich relacjach z Szewczenką w różnych okresach jego życia. Redaktorzy książki, przygotowując ją do druku, starali się odnaleźć ciekawe fakty z życia przyjaciół Tarasa, odsłonić ich charaktery i przekonania. Dziesięciu bohaterów tego wydania uzupełnia wiedzę o Szewczence i jego epoce. W regionalnym eterze (programie oświatowym «Podolski Pogłos») z powodzeniem zaprezentowano radiową wersję tego wydania. Z inicjatywy zarządu Chmielnickiej Miejskiej «Proświty» na W Hotelowo-Obsługowym Centrum Handlowym „Podillia-Centr” trwają zdjęcia do telefilmu „Ziemia podolska, po której chodził Taras”. Premiera filmu zaplanowana jest na początek 2014 roku. Ponadto projekt „Wieczny jak naród” przewiduje przeprowadzenie „okrągłego stołu” z nauczycielami literatury światowej na temat „Twórczość Tarasa Szewczenki na tle literatury zachodnioeuropejskiej”; konkurs twórczości nauczycielskiej „Mój Szewczenko”; inscenizację utworów T. H. Szewczenki przez uczniów placówek oświatowych; konkurs na najlepszego recytatora poezji Szewczenki; zaangażowanie uczestników projektu w programy oświatowe Hotelowo-Obsługowego Centrum Handlowego „Podillia-Centr”; przygotowanie materiału metodycznego o życiu i twórczości Tarasa Szewczenki z myślą o pomocy wychowawcom przedszkoli; spersonalizowaną prezentację książki „Jakże jestem szczęśliwy tą niehipokryzyjną przyjaźnią!” w Centralnej Bibliotece Miejskiej. Z okazji 145-lecia Proświty w Domu Ludowym odbędzie się posiedzenie okrągłego stołu; tradycyjne posiedzenie studia literackiego nauczycieli języka i literatury ukraińskiej „Proświta — nasz los”; otwarte zostaną wystawa artystyczna i wystawa książek.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 14strona oryginału ↗

Kuć słowo i ducha

Switłana MASLOWSKA, przewodnicząca Zastawniańskiego Rejonowego Oddziału „Proświty” Dla bukowińskich prosWitian Dzień Piśmiennictwa i Języka Ukraińskiego to tradycyjna danina duszy narodu i jego najcenniejszego skarbu. Święto rozpoczęto składaniem kwiatów pod pamiątkową stelą „Kronikarzom Rusi-Ukrainy — krzewicielom ukraińskiego piśmiennictwa” w Czerniowcach. Następnie odbyła się uroczysta akademia w Narodowym Uniwersytecie im. J. Fedkowycza. Zebranie otworzył przewodniczący Czerniowieckiej Organizacji Obwodowej „Proświty” Ostap Sawczuk, który zaznaczył, że nową ojczyznę może stworzyć naród, lecz języka — nigdy. Chór „Homin Bukowyny” wykonał pieśń „Mowo rodzima, słowo rodzime…”. O znaczeniu języka w życiu narodu i jego współczesnym stanie mówili rektor uniwersytetu Stepan Melnyczuk, honorowy przewodniczący obwodowej „Proświty” Wiktor Kosiaczenko, profesorowie ChNU Wołodymyr Antofijczuk, Bohdan Melnyczuk, Marian Skab, główny specjalista departamentu edukacji, nauki, młodzieży i sportu obwodowej administracji państwowej Olena Ponomarenko, redaktor „Bukowińskiego Magazynu” Myrosław Łazaruk, studentka wydziału filologicznego Lesia Korostatewycz: „…Nasz uniwersytet to duma Ukrainy, bo tysiące absolwentów wydziału filologicznego to popularyzatorzy ojczystego języka…”, „…Bukowina to szczególny kraj, który przez wiele lat znajdował się pod władzą wielu obcych, dlatego stela, wzniesiona z inicjatywy proświtian ku czci krzewicieli ukraińskiego piśmiennictwa w Czerniowcach, jest jedyna na Ukrainie…”, „…Nasz rodzimy język, niestety, zasnuwa obcojęzyczna pajęczyna przez środki masowego przekazu — opium dla ludu…”, „…Wszystkie najbardziej wpływowe media są w niepolskich… w nieukraińskich rękach…”, „…Rumuni wydają ponownie swoje zabytki historyczne w wielotysięcznych nakładach, Rosjanie stworzyli całe instytucje badawcze w celu przywłaszczenia sobie naszej historii, a my?.. Milczymy…”, „…Kto jest winien i co robić? Pytanie retoryczne, ale odpowiedź jest: winni jesteśmy my, wybieramy nie tę władzę, nijak nie znajdziemy swojego Mojżesza…”. Każda wypowiedź była krzykiem duszy, bólem serca. Wszyscy zgodnie stwierdzili, że podobne zebrania należy wynosić na szersze forum, angażować szkolnictwo i młodzież. Zatem „…nadeszła pora pracy: musimy kuć inną broń, której nikt nie będzie w stanie pokonać, — słowo i ducha…”. Wieloletnia tradycja bukowińskich proświtian — tego dnia nagradzać najaktywniejszych. Medalem „Budowniczy Ukrainy” odznaczono członków zarządu obwodowego towarzystwa Wołodymyra Antofijczuka, Oleksandrę Hubczyn i Olenę Ponomarenko. Honorowym dyplomem i upominkiem od Centralnej „Proświty” wyróżniona została przewodnicząca zastawniańskiego rejonowego zjednoczenia Switłana Maslowska, a Czerniowiecka Organizacja Obwodowa towarzystwa uhonorowała Iwannę Stefiuk — aktywną proświtiankę, studentkę ChNU. Zatem pielęgnujmy ojczysty język i nie zapominajmy, że „gramatyce podlegają nawet cesarze” (rzymska mądrość).

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 14strona oryginału ↗

„Ci, którzy pielęgnują ojczystą mowę, mają powołanie od Boga!”

W Domu Narodowym Proświty w Użhorodzie odbyło się „Święto języka ukraińskiego”. Jego inicjatorem był zarząd Zakarpackiego Obwodowego Zrzeszenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki, a poparły je zespoły Wydziału Filologicznego Użhorodzkiego Uniwersytetu Narodowego oraz Zakarpacka Organizacja Obwodowa Krajowego Związku Pisarzy Ukrainy. Podobne święta były powszechne w czasach odrodzenia narodowego, pod koniec lat 80. i na początku lat 90. XX wieku, gdy walczono o państwowość naszego języka i niepodległość Ukrainy. Niestety, obecnie ponownie pojawiają się zagrożenia dla ukraińskości i ojczystego języka, spowodowane antyukraińską orientacją polityki reżimu Janukowycza. Motywem tego wydarzenia była więc chęć uczestników, by zademonstrować nie tylko miłość do języka ukraińskiego, lecz także oświadczyć, że społeczeństwo Zakarpacia negatywnie odnosi się do celowych działań zmierzających do jego poniżenia, w tym do ustawy Ka— Ka, agresywnego ukrainofobstwa Tabacznika i tym podobnych. Dokąd jeszcze dalej, skoro niedawno oficjalne władze Charkowa, za osobistym poleceniem miejskiego głowy H. Kernesa, usunęły tablicę pamiątkową, ustanowioną przez społeczeństwo, jednemu z najwybitniejszych ukraińskich językoznawców, Jurijowi Szewelowowi. Tymczasem władze wznoszą na Ukrainie pomniki ukrainożerców (wystarczy wspomnieć wydany przez niego cyrkularz wałujewski, edykt emski) — rosyjskiemu cesarzowi Aleksandrowi II. Hasło wydarzenia to słowa z wiersza Wasyla Symonenki „Gdzie teraz jesteście, kaci mojego narodu?”. Na święcie przemawiali przewodniczący obwodowego zrzeszenia „Proświty” Wołodymyr Pipasz, przewodniczący obwodowej organizacji Krajowego Związku Pisarzy Wasyl Husti, studentka Użhorodzkiego Kolegium Handlowo-Ekonomicznego Anastasija Turianycja, z UżNU — Oksana Sabadosz i Daryna Żarkowa. Studenci Wydziału Filologicznego Użhorodzkiego Uniwersytetu Narodowego zaprezentowali znakomity program koncertowy. Wszyscy oni otrzymali w prezencie szereg wydawnictw obwodowej „Proświty”. Docent katedry języka ukraińskiego Natalija Wenżynowycz podarowała bibliotece „Proświty” książkę swojego ojca Fedira Wenżynowycza o walce wyzwoleńczej OUN-UPA na Wołyniu „Nie złamią nas”. Centrum prasowe Zakarpackiej Organizacji Obwodowej „Proświty”

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 14strona oryginału ↗

Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału

Bądźmy patriotami!

Śpiewaczka Tetiana Oniszczenko wykonała kilka utworów, m.in. piosenkę „Wyrośniesz ty, synu, wyruszysz w drogę” do słów Wasyla Symonenki. Do obecnych z powitalnym słowem zwrócił się Serhij Sawczenko. Podał przykłady, jak, korzystając z obowiązującego prawa Ukrainy, można dochodzić tego, aby pracownicy różnych instytucji udzielali wyjaśnień i informacji w języku państwowym. Gospodarzom placówki podarowano małą bibliotekę, a uczniom interaktywne płyty z historii Ukrainy i ukrainoznawstwa, w tym multimedialną encyklopedię Tarasa Szewczenki. Służba prasowa Ogólnokrymskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 15strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

...ryszówkę odwiedzili szanowni goście, którzy przywieźli prezenty: rzeźbiarz Borys Dowhań — wspaniałe popiersie Mykoły Zerowa dla przyszłego muzeum, a delegacja z Połtawy — film dokumentalny z serii „Ukraińscy więźniowie na Sołowkach”, poświęcony męczeńskiej drodze neoklasyka. Gospodarze przygotowali wycieczki do lokalnych muzeów, zorganizowali spotkania z bibliotekarzami oraz prezentację filmu. Dyrektorka Baryszowskiej Scentralizowanej Biblioteki Halyna Patsalowska powiedziała: „Biblioteka rejonowa dla dorosłych, biblioteki wiejskie i filie prowadzą znaczną pracę propagandową i popularyzatorską dotyczącą neoklasyków. Na naszej wystawie zaprezentowano pełny zakres ich utworów, które znajdują się w bibliotece, prowadzimy pracę krajoznawczą, godziny literackie poświęcone neoklasykom. Dzieci z radością przychodzą na godziny krajoznawstwa, działa literacko-artystyczne zrzeszenie „Krajoznawcza Baryszówszczyzna”, a co roku 26 kwietnia, w dniu urodzin Mykoły Zerowa, czcimy pamięć tego wspaniałego człowieka”. Niedawno odbyła się konferencja naukowo-praktyczna. Dziennikarka Margarita Dowhań, żona rzeźbiarza Borysa Dowhania, opowiedziała o jego twórczości, o tym, że Borys Stepanowicz jeszcze w czasach radzieckich, mimo niebezpieczeństwa, propagował prawdziwą sztukę ukraińską, otwarcie wyrażał proukraińskie poglądy: stworzył rzeźbę „Archipelag Gułag”, kompozycję „Poeta i kat”, poświęconą rzekomo François Villonowi, lecz w tej postaci można dostrzec losy wielu poetów Ukrainy i świata. Należą do niego portrety naszych najlepszych pisarzy: klasyków — Hrihorija Skowrody, Lesi Ukrainki, zdumiewający wizerunek młodego Mikołaja Gogola, oraz współczesnych, zwłaszcza szestdziesiątników: Wasyla Stusa, Iwana Switlycznego, Hryhorija Kocziura i in. O wysokim poziomie wydania mówili naukowcy, tłumacze, redaktorzy i wydawcy: Ołeksandr Bożko, Ołeksandr Mokrowolski, Ołeksandr Ponomariw, Maksym Striha, Ilko Korunec, Mykoła Biłorus i inni. Jak zaznaczyli uczestnicy dyskusji, choć autorka napisała, że jest to podręcznik akademicki, jego przeznaczenie jest znacznie szersze. Istotnie tak jest, ponieważ w książce zbadano historyczne realia tamtych lat; w szczególności w drugim rozdziale połączono przedstawienie ówczesnego procesu przekładu z

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 15strona oryginału ↗

Baryszówka — stolica neoklasyków

W Baryszówce w latach 1920—1923 mieszkali i pracowali wybitni ukraińscy poeci-neoklasycy oraz literaturoznawcy Mykoła Zerow, Oswald Burghardt (Jurij Klen), Wiktor Petrow (W. Domontowycz), wykładowcy Baryszowskiej 7-letniej szkoły oraz technikum społeczno-ekonomicznego. Wydarzenie to wywarło niezatarte wrażenie na życiu kulturalnym tego osiedla. O tym, że narodziła się tutaj słynna grupa literacka, która otrzymała nazwę „neoklasycy”, pamiętają władze rejonowe i osiedlowe, miejscowa inteligencja, o sławnych rodakach opowiada się dzieciom, poświęcono im pokój w muzeum krajoznawczym, badają historię stowarzyszenia literacko-artystycznego imienia wybitnego neoklasyka, obecnie zaplanowano otwarcie muzeum. „Zerow jest dla mnie jednym z gigantów ducha, z którymi żyję przez całe swoje świadome życie — kontynuowała Marharyta Kostiantyniwna. — Zachwycam się jego sonetami, twórczością wszystkich neoklasyków. Uważam za szczęście, że naszą wielką literaturę odkrywał przede mną Wasyl Stus, z którym razem pracowaliśmy w jednej organizacji po tym, jak za dysydencką działalność zabroniono mi zajmować się dziennikarstwem. Od niego po raz pierwszy usłyszałam szczegółową opowieść o waszym wielkim rodaku, potem od jednego z najlepszych tłumaczy Hryhorija Kocura”. Niedawno minęła smutna data — 3 listopada wielu ukraińskich więźniów politycznych rozstrzelano w uroczysku Sandarmoch, wśród nich także Mykołę Zerowa. Obecni uczcili pamięć poległych minutą ciszy. Na spotkanie przybyli znani dyplomaci, dla których Baryszówka jest małą ojczyzną. Są to Jurij Bohajewski oraz Wsewołod Tkaczenko, pisarz, tłumacz. Poinformowali oni, że grupa weteranów służby dyplomatycznej wystąpiła z oświadczeniem o poparciu kursu na integrację europejską Ukrainy. Jest to niezwykle ważne, aby Ukraina pewnie szła w przyszłość, aby nikt na nią nie naciskał, nie dyktował, jak mamy żyć. Dziennikarka gazety „Barysziwśkyj wisnyk” Lidija Sawczenko, członkini studia literackiego imienia Zerowa od 1967 roku, do którego uczęszczała jeszcze jako uczennica dziewiątej klasy, opowiedziała o historii studia. Przewodniczącym był Ołeksandr Borowko, laureat nagrody „Złote pióro”, współprzewodniczącym studia — Ołeksandr Szarwarok. Istniało ono tylko 9 miesięcy, w 1968 roku zostało zlikwidowane jako „burżuazyjno-nacjonalistyczne”. Wiele osób przypłaciło udział w jego pracy. Dzięki wysiłkom Ołeksandra Szarwaroka w czasach pieriestrojki studio odnowiono. A wtedy, w latach 60., miejscowy artysta Mykoła Bykow namalował portret Zerowa, z nim studyjni odwiedzali wsie rejonu, opowiadali o neoklasykach, czytali własne poezje, nieśli wysoką sztukę słowa. Mykoła Borowko, znany poeta, brat Ołeksandra, marzył o stworzeniu w Baryszówce gimnazjum im. Zerowa, uwiecznieniu imienia poety w nazwie ulicy (obecnie mieszkańcy wsi zrealizowali to marzenie), stworzeniu muzeum neoklasyków (częściowo wcielone w życie w muzeum krajoznawczym). Goście odwiedzili je, a także muzeum Tarasa Szewczenki, gdzie znajduje się tablica pamiątkowa z napisem, że w listopadzie 1846 roku T. H. Szewczenko odwiedził Baryszówkę. Muzeum założył w 1987 roku kandydat nauk historycznych, działacz państwowy i społeczny W. S. Kostenko. W ubiegłym roku muzeum obchodziło 25-lecie. W dużej sali kinowej obejrzano film „Ukraińscy więźniowie na Sołowkach. Mykoła Zerow”. Na pokaz przyszli kierownicy rejonu i miasta, uczniowie, inteligencja, miłośnicy sztuki. Przywitała obecnych zastępczyni przewodniczącego Baryszowskiej Rejonowej Administracji Państwowej Natalija Mychajliwna Hołowko, podziękowała gościom za film i rzeźbiarski portret Zerowa. Dyrektor Połtawskiej Obwodowej Państwowej Kompanii Telewizyjno-Radiowej „Łtawa” Natalija Iwanczenko, zasłużona dziennikarka Ukrainy, członkini Narodowego Związku Kinematografistów Ukrainy, przedstawiła pracę: „Opowiadając o Mykole Zerowie — powiedziała Natalija Hryhoriwna — staraliśmy się pokazać poprzez tę osobowość tragedię całego pokolenia Rozstrzelanego Odrodzenia. Nasza ekipa filmowa korzystała z materiałów dokumentalnych, zbadaliśmy 7 tomów śledztwa przedsądowego w sprawie Zerowa. Razem z naszą scenarzystką, doktorem nauk filologicznych Ołhą Nikowską oraz operatorem filmowym Dmytrem Starikowem byliśmy na Sołowkach, w Sandarmochu, chodziliśmy do dołów śmierci. To, co zobaczyliśmy, uważaliśmy za swój obowiązek emocjonalnie przekazać widzowi, ponieważ to nasza historia, którą trzeba znać. Film powstał w 2011 roku. Otrzymaliśmy za niego państwową nagrodę im. Wiaczesława Czornowoła w dziedzinie publicystyki. Na Ogólnoukraińskim konkursie krajowych producentów telewizyjnych zwyciężył w siedmiu kategoriach i otrzymał Grand Prix”. Po pokazie mer miasta Wołodymyr Wiktorowycz Kociurbij podziękował wszystkim, którzy przyjechali na święto, i obiecał, że na bazie miejscowej Szkoły Ogólnokształcącej nr 2 zostanie stworzone muzeum Mykoły Zerowa, które stanie się wizytówką Baryszówki. Borys Dowhan daruje mieszkańcom Baryszówki popiersie Mykoły Zerowa. Zdjęcie Nadiji Kyrjan

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 15strona oryginału ↗

Oryginał po ukraińsku · tłumaczenie jest aktualizowane

Українська — не лише для хатнього вжитку!

У Будинку письменників відбулася презентація книжки доктора філологічних наук, професора Інституту філології Київського національного університету ім. Тараса Шевченка, автора понад 100 наукових статей у фахових виданнях України і зарубіжжя Лади Коломієць “Український художній переклад та перекладачі 1920—30-х років. Матеріали до курсу “Історія перекладу”. Вів презентацію Всеволод Ткаченко. життєвими шляхами його творців, їхніми особистими долями. Переважна більшість стали жертвами більшовицьких репресій проти української інтелектуальної еліти. “Якщо на початку 1920-х років твори репресованих радянською системою авторів (таких, як М. Гумільов, Г. Чупринка) ще могли з’являтися друком, то з початку 1930-х вирок щодо автора і/чи перекладача автоматично означав заборону всіх його книжок усіма мовами”, — ідеться в передмові до книжки. Що ж було з цими творами, багато з яких — справжні перлини? Їх або видавали анонімно, або під чужими прізвищами, або негайно заміняли іншими версіями, хоч і гіршими. Ця практика збереглася й пізніше, торкнулася й мене (маю збірник білоруських поезій в упорядкуванні Григорія Кочура 1969 року видання, де кілька моїх перекладів підписано іншими прізвищами, оскільки я тоді числилася серед неблагонадійних). У першому розділі книжки проведено ретельне історико-бібліографічне дослідження перекладацького процесу міжвоєнного двадцятиліття. У додатках наведено бібліографічні джерела (понад 150), покажчик перекладачів і покажчик перекладених авторів. Теоретично ми маємо величезний доробок світової літератури українською, однак він не став доступним для масового читача. Нині в більшості бібліотек, зокрема сільських, нічого подібного знайти неможливо, адже в усі наступні роки нас привчали до російськомовних перекладів. Максим Стріха так окреслив нинішні проблеми: “Ситуація повернулася зовсім не так добре, як це здавалося у середині 1990-х, коли дехто думав, що відпаде потреба відстоювати українську мову в незалежній державі. Насправді український художній переклад досі має виконувати загалом невластиву в начебто сформованій європейській нації націєтворчу функцію. Ми ще мусимо доводити, що українська має бути повноструктурною мовою з усією повнотою палітр. На жаль, сьогодні ми опинилися в ситуації, що не тільки якісь чорносотенні публіцисти, а й люди, які обіймають державні посади, хоч не виступають уже за цілковиту заборону української мови, але й досі дотримуються настанови, яка була понад 100 років тому, що українська мова має існувати лише для хатнього вжитку, а для спілкування зі світом нам досить великої братньої російської. А у бізнесу позиція така: російськомовний українець прочитає тільки російською, а українськомовний і тією, й тією. Через те бізнесмени обирають російську. Коли вони зрозуміють, що українець російською книжку не читатиме з принципу і свої гроші за це не заплатить, тоді бізнес думатиме по-іншому. Проте навіть за такої ситуації українська перебуває у третій десятці мов у світі за поширеністю (з 2500), це наш великий ресурс”. Максим Стріха зазначив, що Лада Коломієць використала праці одного з найкращих теоретиків українського перекладу Михайла Москаленка, який передчасно відійшов у засвіти, органічно включивши їх до книжки. Її праця — вартісне наукове дослідження, оскільки в такому обсязі усі ці постаті українського перекладу не були зібрані разом. Завдяки книжці, панораму тих дуже яскравих і дуже трагічних років починаєш розуміти по-новому. Професор Олександр Пономарів сказав, що внесок кожного автора в скарбницю перекладів — частка української культури й духовності. Багато перекладів досі не опубліковано, а деякі втрачено назавжди. Українським мовознавцям, наприклад, приємно довідатися, що професор-поліглот Андрій Білецький не тільки досліджував загальне мовознавство, а й перекладав твори Жуля Верна та Вальтера Скотта. Особливо цінні, на думку професора, відомості про внесок перекладачів у відтворення українською мовою лібрето опер. 1926 року на хвилі українізації уряд УРСР видав постанову, щоб усі твори оперного мистецтва йшли українською. Треба повернути ті геніальні переклади, повернути українську мову на оперні сцени України. Сторінку підготувала Надія КИР’ЯН
Strona · s. 16strona oryginału ↗

Patriotyzm naprawdę

Halina MARCHAJ, dyrektorka szkoły nr 217, m. Kijów Od już 36 lat pedagogiczny zespół kijowskiej szkoły nr 217 pracuje nad wychowaniem patriotyzmu młodego pokolenia. Szkoła zbudowana jest na terenie, na którym mieścił się obóz koncentracyjny w Darnicy, a dokładnie w tej jego części, gdzie zabijano i katowano wielu jeńców wojennych. Według niepełnych danych było to około 40 tysięcy osób. Aby więc zachować pamięć i oddać hołd, w szkole założono Muzeum Bojowej i Pracowniczej Chwały. Wielka zasługa w tym należy do pierwszego dyrektora, zasłużonego nauczyciela Ukrainy Andrija Herasymowycza Kaliniczewa. Obecnie jest to wzorcowe muzeum wśród szkolnych muzeów miasta. Na bazie muzeum odbywają się spotkania z weteranami mikrorejonu „Rembaza”, lekcje męstwa, wycieczki. Szkolne muzeum inspiruje wychowanków do aktywnego udziału w wydarzeniach związanych z bohaterską przeszłością. Rada muzeum utrzymuje bliskie kontakty z muzeum wsi Nowopetrowce. We wrześniu uczniowie klas jedenastych wzięli udział w międzyrejonowej konferencji poświęconej 70. rocznicy wyzwolenia Darnicy, która odbyła się w gimnazjum nr 136. W rejonowym konkursie piosenki patriotycznej nasi wychowankowie Oleh Szumiło i Ołeksandra Ponko zajęli pierwsze miejsce, a Daria Hażyj – drugie. Drużyna szkoły godnie reprezentowała rejon także w miejskim konkursie „Maju czest!”. Na przykładzie życia weterana Wielkiej Wojny Ojczyźnianej, wojskowego instruktora szkoły Wołodymyra Hryhorowycza Bermicziewa, opracowano scenariusz do udziału w konkursie. Na szkolnej scenie wystawiono ponad 17 przedstawień o tematyce wojskowo-patriotycznej. I dziś szkoła pracuje nad uzupełnianiem eksponatów muzeum, przyjmuje delegacje z miast Ukrainy, Rosji i rodzinnej Darnicy. Uczniowie systematycznie odwiedzają muzea Kijowa, podróżują po miastach obwodu kijowskiego i Ukrainy. PRENUMERATA—2014 PRENUMERATA—2014 Koszt prenumeraty Koszt prenumeraty (z dostawą i opłatami pocztowymi):

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

TYGODNIK OGÓLNOUKRAIŃSKIEGO TOWARZYSTWA «PROŚWITA» imienia TARASA SZEWCZENKI na 1 miesiąc na 1 miesiąc 10 hrywien Kod pocztowy — 30617 na pół roku na pół roku 57 hrywien 15 kopiejek na rok na rok 113 hrywien 10 kopiejek ZAPOWIEDŹ na 3 miesiące na 3 miesiące 29 hrywien 40 kopiejek Jesteś ze „Słowem Proświty”, bo to — Twoja gazeta!

Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracyjne KV nr 4066 z 02.03.2000 r. Szef-redaktor Pawło MOWCZAN Redaktor naczelna Lubow HOŁOTA Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK Zastępca redaktora naczelnego Jewhen BUKET 279-39-55 Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcji Natala SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks) Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Dział tematyki społecznej Petro ANTONENKO 279-49-47 Dział pracy proświtańskiej Nadia KYRIAN 270-55-57 Dział kultury Mykoła CYMBALIUK 279-49-47 Dział korekty Tetiana SZCZERBAK Iryna STELMACH 278-63-69 Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Wołodymyr ŻYHUN 278-63-69 Redaktor internetowy Ołeksandr ŁYTWYNENKO 279-39-55 Redaktor dyżurny Mykoła CYMBALIUK Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Wydrukowano z gotowych form fotograficznych w spółce z o.o. „Polihrafcentr” w środę. Nakład w listopadzie — 15 200 Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy korzystaniu z naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617

Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn