Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

Sofia Majdańska

Слово Просвіти, №46 за 2018 рік

Dmytro PAWŁYCZKO Zdjęcie ze strony Narodowego Muzeum Literatury Ukrainy podczas jubileuszowego wieczoru-koncertu Sofii Majdańskiej W 1975 r. w przedmowie do publikacji w czasopiśmie „Dnipro” wyboru poezji młodej, nieznanej jeszcze poetki Sofii Majdańskiej, pisałem, że ona pośród prawdziwie oryginalnych talentów „wyróżnia się”. Zwracałem się do czytelników: „Przyjrzyjcie się temu szerokiemu i precyzyjnemu myśleniu. Każdy wiersz to odkrycie, świeża metafora, jubilersko oszlifowana w słowie… Sofia Majdańska, według mojego przekonania, dobrze rozumie niełatwość naszego pisarskiego, obywatelskiego obowiązku. Na jej drodze będą jeszcze nowe, bardziej znaczące osiągnięcia”. W 1977 r. w recenzji wydawniczej do jej pierwszej książki „Mój dobry świat” udało mi się (instynkt podpowiedział) napisać: „Sofia Majdańska uparcie i konsekwentnie stroni od poetyckich szablonów, można powiedzieć, brzydzi się nimi. Szukając nowego wyrazu dla swoich uczuć, odmawia nie tylko zatarte style poetyckiego pisania, ale i tradycyjne zwrotki, które tak nużą swoją monotonnością pod piórem niedoświadczonych autorów. Prawda, młoda poetka błyskotliwie włada najtrudniejszą klasyczną strofą — sonetem, i to jeszcze raz dowodzi, jak profesjonalnie wysoko rozumie swoje zadanie autorka. Połączenie formy wiersza wolnego i sonetu daje efekt niezwykłości, poczucie związku czasów, zawarte w tym, wydawałoby się, tylko formalnym zabiegu. Dla Sofii Majdańskiej w ogóle charakterystyczne jest to poczucie związku różnych epok, to, można by rzec, jedna z filozoficznych linii jej jeszcze niewielkiej, ale już bogatej twórczości. Wstaję z przydrożnego kamienia, na którym przede mną siedziała mrówka, a jeszcze przed nią gasła tu gwiazda, bo ślad pozostał od kuli”. „Tak ona siebie myśli — „Gdzie mój początek” — „w zjawiskach przyrody i społeczeństwa, które rozwijają się, wpływając na siebie nawzajem, przy czym społeczne akcenty u Sofii Majdańskiej są wyraźnie oznaczone społeczną konkretnością. Widać to nie tylko w otwarcie deklaratywnych jej poezjach, ale i w subtelnie wyrzeźbionych miniaturach, gdzie mówi sama dusza, jakby nie słowami, a samymi gestami myśli…” W 1983 r. napisałem ponownie pochlebną recenzję wydawniczą do dwóch poematów dramatycznych Majdańskiej „Pojedynek” i „Powrót Orfeusza”. Te rzeczy już pewnie demonstrowały w naszej literaturze nie tylko poetkę, ale i pojawienie się w jej osobie dramaturga, osobę zdolną łączyć wydarzenia czasów Rusi Kijowskiej z wydarzeniami czasów XX wieku i nie byle gdzie, a w Ameryce Łacińskiej, w Chile. Tam występującego przeciwko Pinochetowi studenta Majdańska pokazała w obrazie antycznego śpiewaka Orfeusza. „Pojedynek” — to niezwykle wyrazisty obraz walki o człowieczeństwo między księżną Olgą a matką księcia Włodzimierza, syna Światosława, Małuszą. Pisałem: „Pojedynek toczy się między Małuszą, niewolnicą Olgi, a samą księżną, albo nawet szerzej — z okrutnymi okolicznościami życia, w których znajdowała się córka zabitego władcy drewlańskiego Mała”. Podkreślałem: „Pojedynek” — utwór, który odpowiada wszystkim wymaganiom, jakie może przed nim postawić historyk i psycholog, poeta i reżyser. Poemat napisany jest tak, że można go wystawiać w teatrze (na co warto mieć nadzieję), może stać się też podstawą filmu, czyli jest w nim poczucie dialogu, żywe rozmowy, choć całkowicie z natury ma cechy dramatu tylko do czytania”. Jednak dramat „Pojedynek” nie został wydrukowany. 32 lata ta rzecz, mistrzowsko napisana, czekała na swój czas. W czasopiśmie „Kijów” w 2015 r. się pojawiła. Majdańska przerobiła ją. Na nowo pisano niemało wersów, a co najważniejsze — autorka zredagowała scenę pożegnania zakochanych Małuszy i księcia Światosława. Piękna Małusza i Światosław, książę, ogień młody na tronie, para przez los wybranych, tajemniczą miłością połączonych ludzi. W nocy, w książęcej świetlicy, rozmawiają. Światosław przyznaje, że zdradza Małuszę, rano wyjeżdża swatać „żonę z drewiczów”. Małusza prosi: „Jeśli mnie kochasz, błagam — nie wyganiaj, nie porzucaj…, bo jutro ostatni strażnik i ostatni niewolnik w stajni będzie mógł mnie zgwałcić. Jeśli dowiedzą się, że zostałam nałożnicą księcia Światosława — nikt mnie tknąć nie ośmieli się”. Myślę, że Majdańska miała prawo nakreślić scenę pożegnania Światosława z Małuszą jako milczący, męski, na wpół wymuszony akt miłości. Ale ona, jako kobieta, nadaje dziewicy Małuszy śmiałość i prawo powiedzieć: „Daruj mi, mój książę, macierzyństwo, ono jedyne wyzwoli mnie z więzów, których zrzucić nie jestem w stanie”. A jej więzy — to niewolnicza pozycja na dworze księżnej Olgi. Dialog Małuszy i księcia Światosława — główna i najsilniejsza prawdą scena w dramacie „Pojedynek”. Ośmielę się powiedzieć — to poziom szekspirowskiego myślenia w naszej dramaturgii. Być może, macierzyńskim przeczuciem przepełniona Małusza wierzyła w to, że jej syn od Światosława będzie wybrany przez los. W 1986 r. ponownie napisałem pochlebną recenzję wydawniczą do książki poetyckiej Sofii Majdańskiej „Pełnoletność nadziei”. Dla mnie w tamtym czasie autorka tego zbioru była już przed moimi przyjaciółmi szestdziesiątnikami, stała na czele grupy siedemdziesiątników. „Sofia Majdańska — pisałem — weszła w ukraińską poezję jako ukształtowana mistrzyni i zajęła w niej poważne miejsce. Kultywując wiersz wolny i sonet, polarne, ale nie sprzeczne formy poetyckie, pokazała, jak mogą one współistnieć, uzupełniać się nawzajem, pracować na współczesną treść. Nowa książka Majdańskiej „Pełnoletność nadziei” odznacza się tą samą, już znaną nam, wysoką kulturą formy i języka, którą tak potrafi oczarować poetka. Zbiór jednak demonstruje rozwój tego talentu, tutaj obok jubilerskiej czystości kanonu fabularnego znajdujemy zwykłe wiersze wzniosłego tonu, obok wierszy wolnych — oryginalne i ciekawe przyswojenie formy ukraińskich dum kozackich. Sofia Majdańska ze wszystkich naszych poetów młodszego pokolenia najsilniejsza jest właśnie panowaniem nad formą, ona wie, co to jest władza stylu. U niej nie znajdziesz słownego braku smaku, rozczochraności, które niektórzy krytycy skłonni są wydawać za nowatorstwo tylko dlatego, że niezdarnym pisaniem wyróżniają się wiersze niektórych uznanych „klasyków”. Rzecz jasna, samą formą w poezji nie osiągniesz wiele, poezja — to myśl i uczucie, to stworzony świat w słowie, który nieodzownie pragnie wpływać na rzeczywistość, powstając z niej jako jej duchowe odbicie, ale tylko ten, kto włada formą, może władać i ogniem uczuć, i samym materiałem ducha. S. Majdańska — to przykład. Książka otwiera się poematem „Płótna”, filozoficznym utworem, który maluje obraz matki, uogólniając i rozwijając go do rozmiarów niezniszczalnych sił biosu i samego epickiego życia. Poemat ma mnóstwo odcieni i odejść od głównego tematu, lirycznych wstawek itd., ale mimo wszystko odbierany jest jako całość, jako dramat samotności i jako pieśń o niespełnionym szczęściu, jako tęsknota za minionymi czasami. To — hymn światu. Filozoficzne rozważania „Płócien” znajdują swoją kontynuację w następnym rozdziale książki „Wariacje na tematy ukraińskich dum”, ale przed wspomnianym rozdziałem stoi bardzo konkretny cykl „Ziemia moich ojców”, anfilada portretów ziomków poetki, portretów realistycznych, żywych i współczesnych. Te ziemskie poezje równoważą rozmyte niebiaństwo niektórych utworów tej książki. Osobny węzeł tematyczny stanowią wiersze o miłości „A wy byliście sami, jak dziwny cud”. To utwory o najbardziej intymnym uczuciu, przejmujące, szczere, z błyskiem napisane rzeczy. Znowu przed nami wyłania się obraz kobiety, która przemyśliwuje siłę spalającej i nieuchronnej miłości, męczy się jej tajemnicą, niesprawiedliwością, ale tuż śpiewa pochwałę jej szlachetnej i życiodajnej żywiołowości. Faktycznie wszystkie tematy, które porusza czy naświetla S. Majdańska w książce, nie są nowe, ale wszystkie one pod jej piórem są odnowione, zmaterializowane świeżymi myślami i metaforami. Zrozumiałe, książkę S. Majdańskiej można tylko witać, czekając na jak najszybsze jej wydanie”. II Śledziłem publikacje utworów Sofii Majdańskiej, ale pod koniec lat 80. pochłonęła mnie działalność polityczna. Pierwszą książkę poetycką Majdańskiej „Mój dobry świat”, wydaną w 1977 r., przeczytałem, napisałem o niej, a nawet wypisałem wiersze, które mi się spodobały. Zeszławszy na dno, zamknij oczy, by nie oślepnąć od szczęścia. Zeszławszy na dno śmiechu, zatkaj uszy, by nie ogłuchnąć od radości. Zeszławszy na dno bólu, zaciśnij usta, by nie zajęczeć z samotności. * * * Krzew głogu rok czekał na swoje kwitnienie. Mija dzień, I kwiat już opadł. Poleciałabym do ciebie, Tylko znowu Pragnienia szepczą mi: — Nie spiesz się. Im bliżej spotkanie, Tym rozłąka bliższa. Pamiętam, że oczarowały mnie jeszcze dwa wiersze z tej książki: „Skrzynia” i „Śpiewka o Wasylince”. Utwory te mają czysto huculski nastrój. Takich „skrzyń” widziałem wiele w Stopczatowie, miała taką „skrzynię” i moja matka. Tam chowała matka swoją dziewczęcą odzież, swoje wyszywane koszule i zielone „japońskie” chusty. A los Wasylinki, opisany przez Majdańską, widziałem na żywo w tych dziewczętach i kobietach z mojej wsi, które zgwałcili „przybłędy ołowianolicy”, albo zastrzelili na leśnych ścieżkach „wyzwoliciele” ze Wschodu. Wasylinka zasłaniała swoim ciałem „rzeźbione wrota” i „zielone lubczyki” Karpat, gdzie działała Ukraińska Powstańcza Armia… Moja sześcioletnia służba dyplomatyczna na Słowacji i w Polsce przerwała moje śledzenie charakteru rozwoju zdumiewającego, wielostronnego, jakby frankowskiego talentu pisarskiego Sofii Majdańskiej. Będąc w Polsce, spotkałem się w Poznaniu z profesorem, literaturoznawcą miejscowego Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, Bogusławem Bakułą. Zapytał mnie, co myślę o twórczości Sofii Majdańskiej. Nie mogłem mu gruntownie odpowiedzieć, powiedziałem tylko nieco o jej pierwszych utworach. A doktor Bakuła, krytyk literacki europejskiej rangi, powiedział mi: „Przecież to wielka ukraińska poetka, poziomu lub nawet wyższa od wszystkich szestdziesiatników. Jak wrócicie do domu, dowiedzcie się, kim ona jest, napiszcie o niej. Obiecajcie mi, że napiszecie!”. Nic nie obiecywałem, ale podziękowałem mu za uważne podejście do literatury ukraińskiej. Po powrocie do domu znów zacząłem interesować się twórczością Sofii Majdańskiej i jej niespodziewaną działalnością w dziedzinie kultury teatralnej. Przypominam sobie spektakl w Kijowskim Teatrze Opery i Baletu dla Dzieci i Młodzieży, w którym Majdańska oryginalnie przedstawiła poemat Iwana Franki „Iwan Wyszeński”. Nowo zabrzmiały słowa genialnego utworu, nasza tragiczna współczesność pojawiła się w losie wielkiego ukraińskiego teologa, mnicha, który wychodzi ze swojej pieczery i stąpa po falach morza do kozackiego statku jak do symbolu ukraińskiej państwowości. Scenariusze Sofii Majdańskiej to temat ważny i osobny. To dramatyczna poezja na scenie teatralnej. O niej jeszcze powiemy później. W 1979 r. Majdańska wydaje książkę poezji „Dłonie Kontynentów”, gdzie krzepnie rozumienie kobiecego, już macierzyńskiego życia. Rozbite światło pierwszej łzy Życie zetrze z dziecięcej dłoni I zaśmieje się w matczynym gronie Potężnej i czystej latorośli. W plastrach miodu dojrzeją głosy Ziemi miłości i ziemi rozłąki. Zapłonę od pierwotnej męki, Jak książęcy krutoczoły okręt, Żeby radość powróciła do domostw I grzała nad ogniem zdrętwiałe ręce. Czy istnieje i czy może być gdzieś w poezji silniejszy i lepszy od tego obraz kobiety, namalowany przez Majdańską? Tak myślałem, przeczytawszy tę rzecz, ale zaraz potem, w tej książce Sofii, przeczytałem jeszcze kilka takich kobiecych spowiedzi. W wierszu „Nad sklepieniem ognia” znów zobaczymy kobietę, która pragnie wiernej, niezdrady miłości i czuje, że Ziemia nabrzmiewa jej mlekiem, i „szorstkim” językiem liże ślepe nasiona. Ale coś takiego się stało, że na dzikim dnie dojrzewała żądza, dojrzewała w muszli błękitnej łza. Po rękach, jak po rzekach, płynęła nasza czułość”. Kobieta, która żyje w duszy Sofii Majdańskiej — to geniusz kobiecości, który nie boi się otworzyć: Ty brzegiem moim, moje ty bezbrzeże, Ty światłem i cieniem w pralesie milczenia, gdzie każde drzewo — struna w czekaniu. Powiedz, mój świecie, kto nakreślił granice, przez które stąpić nie śmiem, dlaczego nietknięta, jak dzwon, niemię? W 1981 r. Majdańska wydaje książkę poezji „Pochwała ziemi”. Tutaj ziemia miłości i rodzinna ziemia Bukowina połączone są w jedno istnienie. Poetka wysławia bukowińskie świty, ogrody, konopie, deszczowe ławy, krosna, wodę z rodzinnej studni, którą odczuwa jako „żywą i nietkniętą”, od której kobieta, co ją pije, „zanurza się w płodny sen”. Nic podobnego nie tylko w naszej, ale i w światowej poezji nie było i nie ma. W tej książce Majdańskiej, gdzie panuje intymna spowiedź, już pojawia się tak głęboki smutek, jakiego nikt z naszych wielkich poetów nie ma. Oto jak pisze Sofia o swojej „Pierwszej miłości”: Ja wciąż stawałam się mniejsza i mniejsza, jak odłamek lodu na dłoni. W pamięci twojej została po mnie kropla chłodu. Ty odwrócić się nie chciałeś, jak i wtedy, kiedy z potoku my nadzy wybiegliśmy na żwir. Ale teraz my nie śmialiśmy się. Kobiety bieliły płótno. My na trawie leżeliśmy obok. Końca nam nie było, jak zwojom. Czyjąże koszulą ty się stałeś? Narodzeniem dzieci liryczna bohaterka Majdańskiej marzyła. W wierszu „Narodzenie” plastycznie, zachwycenie, śmiało opisany jest akt pojawienia się niemowlęcia — człowieka, działania, którego ortodoksyjna religia i medycyna uczą bać się, jak śmiertelnej męki. Ciąg dalszy nastąpi.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn