Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 2strona oryginału ↗

Przewodniczący Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej, kandydat nauk historycznych Wołodymyr Wiatrowycz: «Hołodomor lat 1932—1933 to próba ostatecznego złamania Ukraińców…»

Слово Просвіти, №46 за 2018 рік

To jedna z najbardziej tragicznych kart w historii Ukrainy, która odebrała miliony ludzkich istnień. Kiedy patrzysz na fotografie, z których patrzą na ciebie głodne dzieci, krew w żyłach tężeje. Po co reżim komunistyczny urządził krwawy eksperyment nad narodem ukraińskim? Jak dawnym wodzom ZSRR udawało się ukrywać tę straszną zbrodnię przed swoimi rodakami i światową opinią publiczną? Na te i inne, nie mniej aktualne pytania, odpowiada przewodniczący Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej, kandydat nauk historycznych Wołodymyr Wiatrowycz. — Hołodomor zgładził miliony Ukraińców — mówi Wołodymyr Mychajłowycz. — Przecież tylko w czerwcu 1933 roku, kiedy osiągnął apogeum, na Ukrainie na dobę umierało ponad 34 tysiące ludzi, co godzinę — 1 420. — I dzisiaj, w 28 roku niepodległości Ukrainy niektórzy mówią, że Hołodomor został sprowokowany nieurodzajem… — Prawda o latach 1932—1933 jest tak oczywista, że nawet nie chce mi się dyskutować z tymi, którzy tak uważają. Ale odpowiem zwolennikom tego punktu widzenia słowami dawnych komunistycznych wodzów. Na przykład Stalin w liście do Kaganowicza z 11 sierpnia 1932 roku pisał: „Jeśli nie zabierzemy się teraz za naprawę sytuacji na Ukrainie, Ukrainę możemy stracić”. Podobnie „opiekowali się” Ukrainą inni bolszewiccy wodzowie. — A jak reagowali na wezwanie swoich kremlowskich panów ukraińscy partyjni funkcjonariusze? Nie sprzeciwiali się im? — Oczywiście, że nie: wszystkie pierwsze osoby tak zwanej ukraińskiej partii komunistycznej, ukraińskiego rządu, które w rzeczywistości były filiami rosyjsko-bolszewickiej partii komunistycznej i rosyjsko-bolszewickiego rządu, stały się wiernymi wykonawcami ich woli. Co więcej, gorąco ich wspierali. Na przykład jeszcze w 1930 roku przywódca ukraińskich komunistów Stanisław Kosior twierdził, że „chłop chce zgnoić ziarno, aby udusić radziecki rząd kościstą ręką głodu”. Jego kolega, drugi sekretarz KC KP(b) Ukrainy Mendel Chatajewicz, mianowany w październiku 1932 roku odpowiedzialnym za wykonanie dostaw zboża w obwodzie charkowskim, tak pouczał partyjnych aktywistów: „Waszym zadaniem jest zdobyć zboże wszelkimi sposobami. Wyciśnijcie je z nich, gdziekolwiek by je nie ukryli — z pieców, spod łóżek, z piwnic czy z podwórek. Wy, partyjne brygady, musicie nauczyć wieś, co oznacza bolszewicka stanowczość... Nie bójcie się stosować skrajnych metod. Za wami murem stać będzie partia... Lepiej zrobić za dużo niż za mało”. — Dlaczego ówczesna władza uciekła się do Hołodomoru? Przecież w tamtym czasie panowała już 10 lat na Ukrainie i czuła się dość pewnie. — Hołodomor był w oczach Stalina decydującym ciosem w odpowiedzi na to, co nazywał strachem przed utratą Ukrainy. To jest to, co czuł, że Ukraina powstaje, że wkrótce „Ukrainę możemy stracić”. Pisał o tym w liście w 1932 roku. I absolutnie nie na darmo. Koniec lat 20. i początek lat 30. XX wieku — Ukraina powstawała. Na Ukrainie było około 5 tysięcy powstań, w których, według dokumentów GPU, brało udział do miliona ludzi. Można tylko wyobrazić sobie, jak wielkoskalowe były te akcje protestacyjne, jak wielkoskalowa była walka, która rzeczywiście stawiała pod znakiem zapytania realizację planów Stalina dotyczących budowy światowego imperium. Doskonale rozumiał, że bez Ukrainy stworzenie takiego imperium jest niemożliwe. Doskonale rozumiał, że głównym czynnikiem, który może temu przeszkodzić, jest właśnie ukraiński ruch narodowy i ten opór. I dlatego zadano tak straszny cios — Hołodomor. Czyli zabójstwo głodem. Kremlowski tyran doskonale rozumiał, że sytuacji na połowę 1932 roku nie kontroluje. Tracił kontrolę nawet nad swoją Partią Komunistyczną, ponieważ tutaj miejscowi komuniści często byli gotowi stawać w pewnej opozycji do polityki, którą prowadzono w Moskwie. Badania ukraińskich demografów i historyków potwierdzają — najstraszniejszy Hołodomor był w tych regionach, gdzie Ukraińska Rewolucja i narodowy ruch powstańczy miały największe poparcie, a mianowicie na Podolu, Kijowszczyźnie, Czerkaszczyźnie, Połtawszczyźnie, Słobożanszczyźnie. — Ta karta naszej przeszłości do dziś pozostaje nieprzebadana jak należy… — Nie powiedziałbym tak. Na przykład historyk Bohdan Patrylak obronił pracę doktorską na ten temat, a Ludmyła Hrynewycz zajmuje się problematyką powstań i buntów, które poprzedzały Hołodomor. Mój zastępca, historyk Wołodymyr Tyliszczak, przygotował o tych powstaniach książkę popularnonaukową „1930. USRR. Powstanie”. Ukraiński Instytut Pamięci Narodowej zaprezentował specjalną wystawę poświęconą temu tematowi — „Opór przeciwko ludobójstwu”. Ale trzeba jeszcze bardzo dużo pracować nad tym tematem i badać tamten okres ukraińskiego antyradzieckiego ruchu. I w celu prowadzenia badań naukowcy będą musieli jeździć po różnych krajach, studiować tamtejsze materiały archiwalne... Musimy wyjaśnić, jak potężne były te wystąpienia, jak bardzo gotowi byli Ukraińcy bronić się przed radziecką władzą, za co Moskwa ukarała ich głodem. Temat chłopskich powstań w latach 20. i 30. jest aktualny dzisiaj, ponieważ znów znaleźliśmy się przed zagrożeniem zniszczenia naszej wolności, a nawet państwowości. — Sondaże socjologiczne świadczą, że z każdym rokiem coraz więcej Ukraińców uznaje Hołodomor lat 1932—1933 za ludobójstwo przeciwko narodowi ukraińskiemu. Pańska opinia w tej sprawie. — To bardzo obiecująca tendencja. Jeśli, powiedzmy, porównać rok 2018 z 1997, to zobaczymy istotne zmiany w postrzeganiu Hołodomoru przez Ukraińców. Obecnie około 80% uważa go za ludobójstwo. Wielu naszych rodaków przyznaje, że Hołodomor jest jedną z tych tragedii, która najbardziej jednoczy nas, obywateli Ukrainy, wokół naszej przeszłości. — Czy państwo ukraińskie dokłada wystarczających starań dla uznania przez społeczność międzynarodową Hołodomoru za ludobójstwo? — Na dzień dzisiejszy parlamenty 18 krajów uznały Hołodomor lat 1932—1933 za ludobójstwo narodu ukraińskiego. Ostatnią zrobiła to Portugalia, jest oświadczenie Watykanu (tam nie ma parlamentu), które można rozpatrywać jako uznanie. Uznanie niszczenia Ukraińców za ludobójstwo przez niewielką liczbę krajów w pewnym stopniu wiąże się z tym, że Ukraina jako państwo zaczęła prowadzić pracę w tym kierunku od połowy lat 2000., czyli za czasów prezydentury Wiktora Juszczenki. Wiktor Janukowycz, dochodząc w 2010 roku do władzy, na cały świat oświadczył, że żadnego Hołodomoru u nas nie było. W 2016 roku prezydent Petro Poroszenko ogłosił, że Ukraina wznawia wysiłki na rzecz międzynarodowego uznania Hołodomoru za ludobójstwo. I obecnie Instytut Pamięci Narodowej, Ministerstwo Spraw Zagranicznych starają się jak najwięcej opowiedzieć światu o tragedii, która spotkała nasz naród na początku lat 30., wyjaśniają, dlaczego warto kwalifikować ją jako ludobójstwo. Ważnym krokiem na drodze międzynarodowego uznania Hołodomoru za ludobójstwo stało się niedawne przyjęcie rezolucji Senatu USA. — Czy Ukraina w takim razie będzie mogła pociągnąć do sądu w Hadze następczynię Związku Radzieckiego — Rosję? — To pytanie musimy rozpatrywać zarówno w płaszczyźnie prawnej, jak i moralnej. Rosja również jest jednym z tych krajów, które ucierpiały od komunistycznego reżimu totalitarnego. I bardzo przykro, że tam odbywa się jego rehabilitacja. Uważam, że szkodzi to samej Rosji. Niezwykle ważne byłoby, gdyby Rosja, tak jak to było w latach 90., odcięła się od komunistycznego dziedzictwa. Ale sądzę, że to nie nastąpi bez moralnej i prawnej presji ze strony tych krajów, tych narodów, które ucierpiały od komunizmu. — Swego czasu kierował Pan archiwum SBU, gdzie przechowywanych jest niemało dokumentów, które rzucają światło na zbrodnie przeszłości. Proszę powiedzieć, czy te, które dotyczą Hołodomoru lat 1932—1933, są już w pełni zbadane przez historyków? Czy w rosyjskich archiwach też ich wystarcza? — Przez lata niepodległości faktycznie wszystkie dokumenty w ukraińskich archiwach, które dotyczą Hołodomoru, udało się nie tylko wykryć i zbadać, ale i opublikować. I właśnie oceniając te dokumenty, można z pewnością mówić o ludobójczym charakterze Hołodomoru. Prawdopodobnie materiały o Hołodomorze są także w Rosji. Ale Rosja stara się rehabilitować reżim radziecki, więc uczyniła niedostępnymi dokumenty o jednej z jego najbardziej wielkoskalowych zbrodni. Obecnie archiwa byłego KGB są oficjalnie utajnione do 2044 roku. Nawiasem mówiąc, w 2006 roku, kiedy zaczęło się aktywne międzynarodowe uznawanie Hołodomoru za ludobójstwo narodu ukraińskiego, Rosja zaczęła przeciwstawiać się rozpowszechnianiu prawdy o tragedii. Na przykład rosyjskie MSZ występowało z oświadczeniami, a nawet umieszczało na swojej stronie internetowej zbiory dokumentów, które miały zaprzeczyć skali głodu na Ukrainie. Z czasem, w 2008 roku, Duma Państwowa przyjęła oświadczenie, w którym Hołodomor nazwany jest takim, który „nie ma i nie może mieć międzynarodowo ustalonych znamion ludobójstwa”, a media zaczęły rozpowszechniać koncepcję, która rozszerza chronologiczne i geograficzne ramy głodu (Ukraina, Rosja, Kazachstan). Celem jest rozmycie skali ukraińskiego Hołodomoru w ogólnym kontekście. W celu przeciwstawienia tej tragedii naszego narodu tragediom innych narodów wykorzystywano dawne historyczne konflikty Ukraińców z Polakami i Żydami, stosowano drobne prowokacje na publicznych wydarzeniach poświęconych Hołodomorowi. Jednak doświadczenie dowodzi, że one sprawdzają się tam, gdzie brakuje wiedzy. Aby temu zapobiec, upublicznianie prawdy o tragedii narodu ukraińskiego musi być stałym zadaniem historyków i dziennikarzy. — Który to już rok z rzędu w społeczeństwie trwają dyskusje na temat liczby wymorzonych głodem Ukraińców: różne źródła podają różne liczby... — Jednolitego zdania w tej sprawie do tej pory nie ma: demografowie podają od 3,9 miliona do 4,5 miliona, niektórzy historycy mówią o 7—8, a nawet 10 milionach. Bez wątpienia ta dyskusja jest ważna, bo musimy maksymalnie dokładnie

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn