Strona · s. 12strona oryginału ↗
Pamięć rodu
Слово Просвіти, №46 за 2018 рік
30 września br. w Narodowym Wydawnictwie „Weselka” koledzy, przyjaciele, wielbiciele żegnali Człowieka, który przez ponad 25 lat był szefem jednego z najważniejszych ośrodków kultury w Kijowie. Dziennikarz, pisarz, historyk sztuki, wydawca, gorący patriota Ukrainy Jarema Hojan pozostawił wybitny dorobek twórczy. Swego czasu, przygotowując do emisji audycje literacko-dramatyczne na podstawie utworów Jaremy Hojana, uważnie studiowałem stylistykę autorską pisarza i doszedłem do wniosku, że wyraźnie określił się on własnym unikalnym, eksperymentalnym stylem — pisarstwem artystyczno-modlitewnym. Wasyl MARUSYK, zasłużony dziennikarz Ukrainy. Fotografia Jaremy HOJANA-młodszego. Pamiętam, jak na przykład zaczynała się jego cotygodniowa autorska audycja „Światła ziemi ukraińskiej” w radiu „Kultura” w dniach Bożego Narodzenia 2000 roku: „Wiara chrześcijańska jednoczy ród nasz i naród ukraiński. Jestem szczęśliwy, że wiara ta uświęciła mój ród i świeci, niczym słowo modlitwy, w pokoleniach, i nie zagubi się w wiekach nasza wiara, jak i skarby duchowe, które rodzą się w jej promiennej aureoli. ...Objawił się ze świtem dwudziestego wieku akwaforta „Golgota”, znana jeszcze pod nazwą „Ukrzyżowanie” i cudem uratowana jako rarytas ukraińskiego skarbca sztuki. Wydobył ją z głębi duszy jeszcze całkiem młody rodzony brat mojej mamy, a mój wuj Wasyl Kasijan. Artysta wyniósł ten pełen cierpienia obraz ogólnoludzkiego bólu, modlitwy i łkania nad ukrzyżowanym Chrystusem ze swojej chrześcijańskiej rodziny i chłopskiego dzieciństwa, z pełnych smutku frontów wojny światowej, z synowskiej goryczy oraz ukrzyżowanej na krzyżu bratobójstwa obywatelskiego rodzinnej Ukrainy i jej narodu, zamęczonego wojnami, zarazami, głodem”. W takim samym kluczu językowo-stylistycznym autor przedstawiał wszystkie rozważania — teksty do księgi-foliantu „Zmartwychwstańmy!”, współbrzmiące z Ewangelią. Zilustrowana unikalnymi dziełami graficznymi W. Kasijana, książka ta wyrosła z korzeni rodu i rozwinęła się w drzewie życia rodu. W tym prezentowym, eleganckim tomie z dobrą setką trafnie dobranych ilustracji talentownie połączono słowo pisarskie i graficzną kreskę Kasijana. Swój literacko-historyczno-artystyczny serial o wybitnym artyście, akademiku Wasylu Kasijanie, pisarz i wydawca Jarema Hojan rozpoczął od akademickiego wydania „Kobziarza” (1998) z ilustracjami Wasyla Kasijana. Z czasem pojawił się tom „Autoportret” z rysunkami i biograficznymi rozważaniami W. Kasijana oraz badaniem literackim J. Hojana, które zgłębia życiorys wybitnego artysty oraz jeden z jego kierunków twórczych — autoportretowanie, które towarzyszyło artyście przez całe życie. Dochodzi on do wniosku, że artysta jest jednym z tych nauczycieli, u których „trzeba uczyć się miłości do Ukrainy”. Książka „Światło z nieba” wyszła z dedykacją dla mamy Ołeny i taty Petra: „Klękam w świetlanej pamięci Waszej, Mamo i Tato, i widzę blask z niebios miłości — to świecą gwiazdami niegasnącymi Wasze prawe dusze”. W tych słowach — zagadka miłości autora do bliskich ludzi, których uważa za świętych. To święta synowska miłość, która przechodzi w prawdziwą modlitwę do tych, którzy dali mu życie: „Dziękuję Wam, Tato, za słowo prawdziwe, jak spowiedź. Wiem, to z Waszego poetyckiego słowa, wykołysanego na pieśniach narodu i nie zgrubiałego na twardych zagonach życia, zrodziły się i idą w świat moje książki, idą w dobrej godzinie, kiedy Ukraina zdobywa wolność, szczęście i dobry los. I modlę się, aby dusza i tej książki była tak czysto nastrojona, jak struny i dusza Waszych, Tato, skrzypiec, które umiały odpowiedzieć nawet na cicho wypowiedziane słowo i w ton mu zabrzmieć-zagadać, bo skrzypce są żywe”. I dalej: „Dziękuję Wam, Mamo, za rodzimą ukraińską mowę. Ona zaświeciła mi w Waszym słowie, jak cały świat w porannym słońcu. Słowo Wasze opromieniło nas, dzieci, miłością — wielką jak słońce, świętą jak niebo, rodzimą jak ziemia. Słowo Wasze wyłaniało się z pieśni, uśmiechu i łzy, a łza skropiła nadzieję: z rosy i wody morzem-oceanem rozleje się po rodzimej ziemi nasza mowa. Słowo Wasze święte stało się świętym Testamentem: nie zdradzisz maminej mowy — nie zdradzisz Matki, nie zdradzisz Ukrainy”. Wszystkie teksty Jaremy Hojana, przepełnione miłością do matki-ojca, rodziny i Ukrainy, trzeba czytać recytatywem, to poematy prozą o zgłębianiu swojego Rodu. Oto niektóre rozdziały: „Światło z nieba” (które jaśnieje z niebios na ukraińskich ikonach), „Modlitwa za Szewczenkę”, „Korzeń Rodu”, „Cud Kasijana”, „Tytani narodu” (Prorok — T. Szewczenko, Jasnowidz — I. Franko, Zwiastunka — Łesia Ukrainka), „Wierzę”, „Spowiedź przed Mamą”, „Modlitwa w rodzinnej świątyni”, „Przysięgam Wam, Ukraino!”, poezje-dedykacje dla rodziny, żony Ołenki, synów Ołesia i Jaremy. Jarema Hojan: „Ja połączyłem w książce-ptaku „Zmartwychwstańmy!”, jak w książkach „Autoportret”, „Prorok” i w tej — „Światło z nieba”, swoje szczere słowo i żywą kreskę Kasijana, jak zrośnięte we mnie dwa skrzydła i serce mojego drogiego rodu. Będę szczęśliwy, jeśli światełko zmartwychwstania pozostawi w duszach czytelników i ta książka z rodzinnego korzenia”. Książkę esejów „Prorok”, jako literat i artysta, Jarema Hojan poświęcił losom życiowym Tarasa Szewczenki oraz artystycznemu interpretatorowi jego życia i twórczości Wasylowi Kasijanowi. Autor znów występuje tu jako poeta prozy: „Jak w wiecznie żywym słowie Szewczenki, tak i w żywej graficznej kresce Kasijana słyszymy, widzimy, rozpoznajemy Ukrainę, bo i w słowie, i w graficznej kresce jaśnieją nieśmiertelne dusze Poety i Artysty”.
Praca Jaremy Hojana — książka esejów o dwóch geniuszach, Szewczence i Kasjanie — została godnie uczczona w Radiu Ukraińskim „Kultura” w autorskim programie pisarza „Szewczenkiana Wasyla Kasjana”. W ciągu trzech lat wyemitowano całą książkę w 20 audycjach. Czytali ją autor oraz artyści Zinaida Żurawlowa i Petro Bojko. W tych pięćdziesięciominutowych programach radiowych kompozycyjnie wmontowywano pieśni do słów Tarasa Hryhorowycza w wykonaniu B. Hmyri, I. Kozłowskiego, D. Hnatiuka oraz innych genialnych ukraińskich śpiewaków. Będąc obecnym na jednym z nagrań jako redaktor tych audycji, pewnego razu usłyszałem, jak zasłużony artysta Ukrainy, protojerej Petro Bojko mówił autorowi: „Powinien był pan zostać księdzem, a znacznie wzbogaciłby pan ukraińską teologię. Oto jak w takich wierszach: „Modlitwa i słowo przyszły razem, jak Bóg, i Niebo, i Mama, i Tata, i Mowa, i Ukraina”. Gdyby to zależało ode mnie, uczyłbym języka ukraińskiego z pana utworów!”. Jarema Hojan jako przyszły mistrz ojczystego słowa wyrósł w środowisku językowym klasyków literatury ukraińskiej — ziomków Jurija Fedkowycza, Olhy Kobylańskiej, Wasyla Stefanyka, Lesia Martowycza, Marka Czeremszyny, Natalii Kobrynskiej. Jako literat i publicysta, wykształcił się w „kuźni Franki” Uniwersytetu Lwowskiego. Właśnie tym klasykom J. Hojan, jako wydawca serii „Lekcja literatury” wydawnictwa „Weselka”, poświęcił swoje badania literaturoznawcze z perspektywy dzisiejszej niepodległej Ukrainy. Jako literat i publicysta, Jarema Hojan należy do lwowskiej szkoły mistrzów słowa. Tam ukończył uniwersytet, potem pracował jako dziennikarz w „Wilnej Ukrainie”. Stamtąd zaczął pisywać do kijowskich gazet, więc wkrótce został korespondentem własnym na obwód lwowski, a później kierownikiem działu kultury gazety „Radianśka Ukraina”, której oddał dwadzieścia lat życia. A ponad ćwierć wieku Jarema Hojan spędził w codziennej, pełnej poświęcenia pracy nad tworzeniem książek dla dzieci Ukrainy w wydawnictwie „Weselka”, początkowo jako redaktor naczelny, a potem „weselczanie” wybrali go na swojego dyrektora. Właśnie tutaj najbardziej rozwinął się jego talent jako literaturoznawcy i historyka sztuki oraz, co nie mniej ważne dla wydawcy, menedżera wrażliwego na wartościowe słowo literackie. Do wielkiej publicystyki i literatury Jaremę Hojana wprowadziły książki szkiców i opowiadań z lat 70.—80.: „Wohni jaworowi”, „Persteń werchowyncia”, „Rusznyky”, „Sławyczi” i inne. Już w dojrzałym wieku w pełni świadomie określił się w artystyczno-modlitewnym stylu swoich głównych książek. To dzięki staraniom Jaremy Hojana w serii „Lekcja literatury” ukazały się zaadaptowane do dziecięcej percepcji eseje o światłach ukraińskiej kultury: Hryhoriju Skoworodzie, Iwanie Kotlarewskim, Markijanie Szaszkiewiczu, Tarasie Szewczence, Iwanie France, Łesi Ukraince, Mychajle Kociubynskim, Panasie Myrnym. Przypadło mu w udziale twórcze szczęście interpretowania w szkicach i powieściach losów wybitnych współczesnych, którzy stali się już klasykami, krzewicieli ukraińskiej kultury — malarzy Oleny Kulczyckiej, Marii Prymaczenko i Mychajła Derehusa, kompozytorów Stanisława Ludkewycza, Mykoły Kołessy, Anatolija Kos-Anatolskiego, Platona Majborody, artystów Natalii Użwij, Anatolija Mokrenki, Bohdana Stupki... Za powieść „Tajemnycia Łesykowoji skrypky” Jarema Hojan z rąk Olesia Honczara (1993 r.) otrzymał Nagrodę Szewczenkowską. Symbolicznie: od Mistrza dla Ucznia. Przy tym zaznaczę — większość książek O. Honczara publikowano w „Weselce”. Żona Olesia Terentijowycza, Wałentyna Danyliwna, kilka lat temu wydała, znowuż w „Weselce”, trzytomowy i obecnie już rarytasowy „Dziennik” tego ukraińskiego klasyka i wielkiego patrioty-obywatela Ukrainy. Oles Terentijowycz zaznaczył w swojej książce „Pysmennyćki rozdumy”: „Najważniejsze, wydaje mi się, dla pisarza przez całe jego życie, to nie stracić poczucia jedności, wspólnoty swojego osobistego losu z losem narodowym”. W czasach niedostatku, braku uwagi ze strony władzy wobec ukraińskiego słowa, w czasie kryzysu ekonomicznego niezapomniany dyrektor wydawnictwa „Weselka” udowodnił ukraińskiemu światu, że patriotyczna książka dla dzieci i młodzieży żyje. Wielu wie, że Jarema Petrowycz potrafił pięknie śpiewać, znał setki pieśni od początku do końca, z wariantami. Jeszcze nic nie powiedziałem o nim jako o organizatorze spraw wydawniczych, szczególnie dla dzieci i młodzieży, poza tym — wielkim propagatorze i obrońcy ukraińskiej książki, aktywnym działaczu społecznym, żarliwym „proświtianinie”. Liczne nagrody literackie uwieńczyły jego osiągnięcia pisarskie. Został zasłużonym działaczem sztuki Ukrainy. Jeśli widzieliście Jaremę Petrowycza w wyszywance wśród uczniów czy na spotkaniach z nauczycielami, uczestnikami zespołów „Zerniatko” (Kijów) i „Kałynonćka” (Niemiszajewe na Kijowszczyźnie), w bibliotekach, na wystawach, to dokładnie wiedzieliście: idzie do ludzi jak na święto. Był szczęśliwy. Jeśli człowiek wyniósł z dzieciństwa modlitwę oraz bajkę i przeniósł je przez całe życie aż do swoich późnych lat, — ten człowiek jest szczęśliwy, bo w nim żyje pamięć Rodu! W ostatnich latach, przebywając na emeryturze, mimo chorób, Jarema Hojan stworzył wspaniały pomnik-foliant w trzech tomach o Markijanie Szaszkiewiczu: „Apostoł Duchu. Portret”, „Czytanka dla ditoczok” oraz „Czytanka dla ditoczok”, w których udowodnił duchowe pokrewieństwo naddnieprzańskiego Tarasa Szewczenki i galicyjskiego Markijana Szaszkiewicza, którzy tworzyli w tym samym czasie historycznym jedną ukraińską kulturę i literaturę. Dzięki cudownym rysunkom Wasyla Kasjana, które trafnie wkomponowały się w tkankę trzytomnika, oraz myślącemu słowu Jaremy Hojana ta literacko-historyczna pamiątka stała się wspaniałym prezentem dla bibliotek uniwersyteckich. …Darem Bożym, błogosławionym był Jarema Hojan dla Ukrainy. W gościach u ziomka Jaremy Hojana 7 kwietnia 2017 roku. Po prawej Wasyl Pyłypjuk, Jarema Hojan oraz Wasyl Marusyk
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
