Strona · s. 4strona oryginału ↗
«Proświta» w kontekście ukraińskich permanentnych odrodzeń
Слово Просвіти, №46 за 2018 рік
Jurij KOWALIW, doktor nauk filologicznych, laureat nagrody im. T. Szewczenki, Kijów. Ciąg dalszy. Pocz. w nr 43, 44 z 2018 r.
Przerwany przez I wojnę światową, prześladowany przez władze polskie, „zlikwidowany” we Lwowie przez władze radzieckie (1939), ale zachowany dzięki naukowcom-emigrantom: pojawiły się nowe wydania, takie jak dwutomowe „Prace komisji filologii klasycznej” (1919), „Prace komisji szewczenkoznawstwa” (1931—1933), czasopisma „Stara Ukraina” (1924—1925), „Ukraińska książka” (1939), „Dzisiejsze i przeszłe” (1939) itd.; dalej były czwarty, emigracyjny (1945—89) oraz piąty, związany z odnowieniem NTSz we Lwowie i „Zapisków Towarzystwa Naukowego imienia Szewczenki” (od 1990 r.). Historia Towarzystwa Naukowego imienia Tarasa Szewczenki jest ściśle związana z działalnością naukową M. Drahomanowa, O. Konyskiego, I. Franki, W. Hnatiuka, W. Łewyckiego, F. Kołessy, S. Smal-Stockiego, M. Wozniaka, W. Szczurata i in. M. Hruszewski przez długi czas pełnił obowiązki przewodniczącego NTSz (od 1897 r.), przewodniczącego sekcji historycznej i komisji archeologicznej, prowadził pracę naukowo-organizacyjną i wydawniczą, zrealizowaną w wydaniach „Zapisków Towarzystwa Naukowego”, pracach źródłoznawczych („Źródła do historii Ukrainy-Rusi”, „Archiwum Ukraińskie” itp.). Po obronie pracy magisterskiej (1894) kierował katedrą historii Europy Wschodniej Uniwersytetu Lwowskiego, rozpoczął pracę nad monumentalną „Historią Ukrainy-Rusi”, zapoczątkowaną studencką pracą badawczą „Historia Ziemi Kijowskiej od śmierci Jarosława do końca XIV wieku”, która wywołała rezonans w kręgach naukowych, po raz pierwszy w sposób argumentowany dowodziła ciągłości historii narodowej od epoki kijowskoruskiej do państwa kozackiego (I. Łysiak-Rudnycki). Szczególne miejsce w historii ukraińskich wydawnictw periodycznych zajmuje zainicjowany przez Towarzystwo Naukowe imienia Tarasa Szewczenki „Wiestnik Literacko-Naukowy”. W podpisanym przez M. Hruszewskiego, I. Frankę, O. Makoweja odezwie do czytelników mowa była o tym, że nie przystając do żadnej „szkoły”, żadnej teorii, „trzymając się krytycznie wobec wszelkich kierunków politycznych i społecznych, redakcja chętnie otworzy swoje łamy dla każdej myśli, która będzie poparta rzeczowymi dowodami i wyłożona w sposób utalentowany”. Czasopismo skupiało talenty i „teraz ruch literacki zawrzał nie na żarty”, gromadząc się wokół I. Franki, który stał się „do pewnego stopnia propagatorem nowoczesnych kierunków” (M. Jewszan). Dzięki niemu regularnie przeprowadzano krytyczne przeglądy produkcji literackiej w ciągu lat 1898—1908. Własne studia i recenzje drukował w osobnych książkach w „Spółce Wydawniczej”. Do pracy redakcyjnej angażowano także innych pisarzy. Na przykład O. Makowej pełnił obowiązki jednego z redaktorów czasopisma (1897—1899), publikował na jego łamach studia krytyczne o twórczości I. Franki, T. Bordulaka, A. Czajkowskiego, P. Kulisza, S. Kowalewa, Olhy Kobylańskiej. Narodnictwo, którego wysiłkiem uformowało się Towarzystwo Naukowe imienia Tarasa Szewczenki, zdołało dokonać intelektualnego potwierdzenia w świecie ukraińskim. Stale znajdowało się w wirze dyskusji, które czasami przeradzały się w zacięte polemiki przy poszukiwaniu odpowiedzi na wyzwania życia, na zadania literatury. Świadectwem tego jest czasopismo „Prawda” (1867—1898), które powstało na rok przed założeniem „Proświty” i było z nią ściśle związane. Ten „miesięcznik polityki, nauki i piśmiennictwa” drukowany był pisownią fonetyczną z przerwami pod redakcją L. Łukaszewicza, I. Mykyty, N. Wachnianyna, później O. Ohonowskiego (1872—1878), W. Barwińskiego (1876—1880). Tutaj wybuchła zainspirowana artykułem „Literatura rosyjska, wielkoruska, ukraińska i galicyjska” M. Drahomanowa (pseudonim — Ukrainiec) dyskusja (1873—1878) o miejscu i perspektywach ukraińskiego piśmiennictwa, przeznaczonego, „aby posłużyć na korzyść naszemu narodowi”. Niestety, ta dyskusja nie rozwiązała poruszonych kwestii, ponieważ jej inicjator, omijając estetyczne kryteria piśmiennictwa, wymyśliwszy cztery literatury, sprowadził rozmowę „pod szeroki grunt kosmopolityczny” („Korespondencja M. Drahomanowa z M. Buczyńskim. 1871—1877”). Nalegał na uzależnienie literatury ukraińskiej jako… „dziecka Rosji XIX wieku” od rosyjskiej, która, jakoby, „musi żyć i rosnąć, dopóki Rosja jest Rosją”; radził pisarzom „za przykładem Gogola i Kostomarowa pisać po rosyjsku”, ponieważ... „literatura ukraińska — do użytku domowego”, zarzucał T. Szewczence… „brak wykształcenia”, brak „szkoły europejskiej”, usprawiedliwiał nawet wielkomocarstwowe potępienie twórczości poety przez W. Bielińskiego. W prozie Marko Wowczok dostrzegał jedynie naśladowczy odruch utworów I. Turgieniewa, ganił I. Neczuja-Łewyckiego za nacjonalizm w „Przyczepie”, radził Galicjanom zapomnieć o problemach narodowych dla walki z uciskiem społecznym, wzywał do jednoczenia się ze słowianofilami, moskalofilami i polonofilami itd. Próbował podważyć myśl A. Mickiewicza, który uważał „język rosyjski za język prawoznawstwa i administracji”, a nie literatury (M. Jewszan). Gruba zamiana pojęć, zastosowana przez M. Drahomanowa, uniemożliwiła dyskusję, „rozmowa o literaturze stoczyła się w koryto rozważań politycznych, które sprowadzają się do konieczności pogodzenia się z sytuacją, rozwoju w sferze działania każdej z czterech literatur”, wspólnej pracy i walki „przeciwko obskurantom i wyzyskiwaczom” (M. Najenko). Jego poglądy podzielali nie wszyscy Ukraińcy, dlatego artykuł „Literatura rosyjska, wielkoruska, ukraińska i galicyjska” wywołał burzliwą falę protestu. Tak, I. Neczuj-Łewycki, apelując do realnej, a nie zmitologizowanej historii literatury ukraińskiej, dowodził, że nigdy nie była ona młodsza od rosyjskiej, miała i ma „bogaty grunt narodowy”, na którym „rozwijała się i będzie dalej rozwijać”. Według jego przekonania, obie literatury realizują odmienne cele, uwarunkowane różną mentalnością, obyczajami i tradycjami narodów. W. Barwiński ostrzegał, że piśmiennictwo ukraińskie, przynajmniej galicyjskie, nie może wzorować się na Rosji, znając jej zacofanie ekonomiczne i kulturowe względem Europy, że idee głoszone przez M. Drahomanowa „prowadzą do zmoskalenia Ukraińców”. Najbardziej konceptualny był O. Konyski, który wydrukował artykuł „Nacjonalizm ukraiński” („Prawda”. — 1985. — Nr 19) bez podania swojego nazwiska. Obalił drahomanowską wymyśloną tezę o piśmiennictwie rosyjskim jako ogólnym, w skład którego miałoby wchodzić ukraińskie wraz z wielkoruskim, uzasadnił zasadność nacjonalizmu jako odpowiedzi na szowinistyczne tendencje moskiewskie, wkładając w niego „nie rasową, nie religijną, a socjalną” treść: „Ja nie wiem, czym tutaj nacjonalizm ukraiński jest wąski, kiedy występuje przeciwko wielkoruskości, która odgrywa socjalną rolę w naszym życiu, psując harmonię w naszym rozwoju, wnosząc moralny nieład w społeczne warstwy i ukraińską rodzinę, poniżając wszystko ukraińskie w oczach narodu ukraińskiego, zaplątując nas na drodze naszego wolnego rozwoju i zupełnie zbijając naszą wspólnotę z tropu”. Wewnętrzne niebezpieczeństwo dla zniszczonego przez niekorzystne okoliczności historyczne ukraiństwa w inwektywach M. Drahomanowa dostrzegł nawet pozbawiony sentymentu narodowego Iwan Biłyk, przekonany, że narodowość, „jeśli nie wzbudzimy w niej sympatii w kręgach inteligenckich, może bez śladu zniknąć; a tym, moim zdaniem, pozbawiamy ludzkość potrzebnego, dla naszych celów wyspecjalizowanego (w sensie narodowym) pracownika”. Dyskusja na łamach czasopisma „Prawda” zaświadczyła o duchowej dojrzałości ukraiństwa, zdolnego określić i uzasadnić swoją tożsamość narodową. Swoim artykułem M. Drahomanow przeczył samemu sobie, wszak w „Słowie wstępnym do „Hromady” 1878 r.” bronił przeciwnych myśli: „Każdy człowiek, wyszedłszy z Ukrainy, każda kopiejka wydana nie na sprawę ukraińską, każde słowo powiedziane nie po ukraińsku, jest wydatkiem z ukraińskiej chłopskiej skarbnicy, który przy obecnych porządkach nie wróci do niej skądkolwiek”. Zwolennik „labilnej stabilności”, zdawał sobie sprawę, że „ogólnoludzkie potrzeby” są niemożliwe bez czynnika narodowego, ale dawał pierwszeństwo „szerokim ogólnoludzkim zadaniom”, jako synonimowi internacjonalizmu i kosmopolityzmu. Niestety, nie spełnił nadziei współczesnych na odegranie integralnej roli w konsolidacji narodu. Początkowo widzieli w nim syntezę „świadomego, postępowego europeizmu i zarazem świadomego ukraiństwa” (I. Franko), a później byli zszokowani, słowami I. Franki, nawoływaniem „jakichś hybryd”, „czyli inteligentów, którzy dla szerokiego świata byliby Rosjanami, „ruskimi”, a dla „domowego użytku” wobec ukraińskiego chłopa — Ukraińcami”. Oczywiście, jedną z przyczyn nihilizmu narodowego M. Drahomanowa była próba znalezienia wspólnej dla wszystkich narodów „wszechświatowej prawdy”, niemożliwej między kolonizatorem a skolonizowanym. Dlatego przeciwstawiał wartości ogólnoludzkie narodowym, wprowadzał zasady kosmopolityzmu jako celu, co obalił O. Konyski jako „kazanie nicości, kazanie utopii”: „Czyż gdzieś jest naród kosmopolita? Nie ma człowieka bez twarzy, nie ma narodu bez narodowości...” (O. Konyski). Zaświadczone na łamach czasopisma „Prawda” rozbieżności w poglądach na rzeczywistość ukraińską między federalistą i kosmopolitą M. Drahomanowem a narodnikami, którzy uważali „naród rusko-ukraiński za samodzielny”, mający wszystkie przynależne mu prawa, zademonstrowała następna dyskusja lat 1892—1893. Rozpoczął ją B. Hrinczenko (B. Wartowyj), negując w „Listach z Ukrainy Naddnieprzańskiej” główne założenia M. Drahomanowa (Ukraińca), skłonnego nadal przeciwstawiać naród interesom ogólnoludzkim. Nie wytrzymywały krytyki epatujące ataki M. Drahomanowa przeciwko poematom T. Szewczenki, którym, jakoby, brakuje „doborowej formy”, w porównaniu z analogicznym gatunkiem A. Puszkina lub M. Lermontowa, wyobrażenie o utworach ukraińskiego poety, jakoby „mało wykształconego, choć utalentowanego człowieka”. B. Hrinczenko miał na myśli artykuł „Szewczenko, ukrainofile i socjalizm” (1879) M. Drahomanowa, który, obalając próbę Chw. Wowka powiązania twórczości T. Szewczenki z socjalizmem, bezpodstawnie oskarżał poetę o brak w jego poezjach „wiodącej idei” przyszłości Ukrainy, o mieszaninę „patriarchalnego biblijności” z petersburczyzną, żartu z niedbałością itd., o ignorowanie idei federalizmu, autonomizmu czy socjalizmu. Dyskusja ujawniła obecność w przestrzeni ukraińskiej polarnych psychotypów, reprezentowanych przez T. Szewczenkę, który skoncentrował w sobie „błyskotliwe tradycje swojego kraju”, i M. Drahomanowa, którego zahipnotyzowała „materialistyczna filozofia materializmu”. Przeciwnikowi B. Wartowego bronić się „nie było łatwo”, musiał przyznać rację rozważaniom inicjatora dyskusji, nawet zgodził się z nim, że bez woli politycznej niemożliwe jest rozwiązanie problemów narodowych, choć nadal uciekał się do „nie rozsądnych argumentów”, aby obronić błędną teorię „czterech literatur”. B. Hrinczenko, starannie analizując poglądy swojego oponenta, wykrył recydywy kosmopolityzmu „w ideach i celach” (w przeciwieństwie do narodowości w „formach pracy kulturalnej”), szkodliwej, bronionej jeszcze przez M. Kostomarowa teorii języka „do użytku domowego”. Pisarz dowodził, że „literatura ukraińska nie była, nie jest i nie będzie cząstką czy pędem od moskiewskiej, a była, jest i będzie samodzielną literaturą”, że ona już dawno, w szczególności dzięki twórczości T. Szewczenki, w której odzwierciedlono prawo „za każdym narodem słowiańskim do całkowitej samodzielności i przede wszystkim […] za narodem ukraińsko-ruskim”, pozbyła się „ram piśmiennictwa prostego ludu, zajmuje coraz szersze miejsce i będzie, bezsprzecznie, rozwijać się dalej i dalej w takim kierunku”. B. Wartowyj przekonująco obalał wymyślony drahomanowski schemat czterech literatur (ukraińska, galicyjska, wielkoruska, rosyjska), dowodząc, że historii nie są znane „podliteratury” oraz literatury „do użytku domowego”. Ważnym momentem dyskusji stało się zrozumienie immanentnej tożsamości narodowej, która nie ma nic wspólnego, jak przypuszczał M. Drahomanow w „Listach na Ukrainę Naddnieprzańską”, z „patriotyzmem etnograficznym”. Chodzi przede wszystkim o kod etnogenetyczny — język ojczysty, którego zastąpienie innym prowadzi nie tylko do reorientacji lingwistycznej, na co kładł nacisk B. Hrinczenko: „Bo jakim językiem mówimy i myślimy, — ten nam i ojczysty. Jaki język, takie i myśli u człowieka będą: język moskiewski — moskiewskie i myśli u człowieka będą”. Trzeba dodać, że analogiczne będą także działania, zachowanie, wszak myślenie jest ściśle związane z odpowiednim, za każdym razem unikalnym systemem znaków słownych, którego lekceważenie dla innego rodzi chaos struktur nieliniowych. B. Wartowyj występował za zachowaniem i rozwojem prawdziwego ukraiństwa, proponował optymalny program jego realizacji, zaświadczał o przezwyciężeniu ograniczających założeń ukrainofilstwa. Możliwe, że jedyne, w czym solidaryzowali się polemiści, — rozgraniczenie narodu na „dwa wyraźne obozy”, na „panów i chłopów”, „na inteligencję i lud”. Dyskusja lat 1892—1893 była zauważalnym zjawiskiem w rezystancji kulturalno-oświatowej, ujawniła jej różnorodne tendencje, zaświadczyła o dojrzałości narodnictwa, zdolnego poruszać istotne, perspektywiczne problemy życia narodowego. Ta dojrzałość zaświadczona jest przeglądem tradycyjnych wyobrażeń narodowych, wymaganiem podnoszenia gustów artystycznych prostego ludu, który powinien rozumieć utwory Homera, W. Szekspira, Miltona i in. Przekonania B. Hrinczenki zostały potwierdzone jego artykułem „Literatura małoruska” w „Wielkiej Encyklopedii”.
Ciąg dalszy nastąpi.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
