Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 6strona oryginału ↗

Uwagi i propozycje do projektu nowej redakcji Ukraińskiej pisowni, który (projekt) opublikowano 15 sierpnia 2018 roku (dalej — projekt Ukraińskiej pisowni)

Слово Просвіти, №46 за 2018 рік

Rostysław WORONEZKIJ A walka o ukraińską ukraińską pisownię — to właśnie walka o prawdę, której nie chcą uznać imperialni poplecznicy na Ukrainie. Światosław Karawanski 1. Uwagi i propozycje ogólne (syntaktyczne) 1.1. Projekt Ukraińskiej pisowni obfituje w konstrukcje syntaktyczne w rodzaju: „Słowa złożone mogą tworzyć się z dwóch i więcej podstaw (słów)...” (s. 31); „Słowa złożone tworzą się bez łączącej głoski...” (s. 32); „Wielką literą pisze się...” (s. 50–53); „Wielką literą piszą się...” (s. 53–56, 60, 61); „Znak akcentu stawia się na mało znanych słowach...” (s. 73); „Rzeczowniki I i II deklinacji dzielą się na trzy grupy...” (s. 74); „W narzędniku liczby mnogiej używa się form...” (s. 103); „W języku ukraińskim używa się imiesłowów...” (s. 124); „Według ustalonej tradycji przez y pisze się...” (s. 130); „W zapożyczeniach z języka starogreckiego <...> dopuszcza się warianty ortograficzne...” (s. 132); „Ukraińskie nazwiska oddaje się w piśmie...” (s. 136); „<...> odmieniają się niesłowiańskie odmienne nazwiska...” (s. 137); „Rosyjska litera e oddawana jest literą je...” (s. 145); „Łącznie pisze się...” (s. 151); „Nie tworzą się przymiotniki...” (s. 153); „W ukraińskiej interpunkcji wykorzystuje się następujące podstawowe znaki przestankowe...” (s. 166); „Podwyższona w stosunku do zwykłej intonacja pytająca może być przekazywana...” (s. 168); „Przecinkiem oddziela się...” (s. 174); „W przypadkach, gdy wielokropek łączy się w zdaniu z innymi znakami przestankowymi...” (s. 204); „W przypadkach specjalnych <...> używa się nawiasów kwadratowych” (s. 207); „<...> po cudzysłowie na końcu zdania te same znaki nie powtarzają się...” (s. 208); „W funkcji pierwszych zaleca się używać cudzysłowów ostrokątnych...” (s. 208); „Dialogi i polilogi mogą być podawane bez akapitów...” (s. 212); „Jeśli cytat przytaczany jest nie w całości...” (s. 213); „W razie potrzeby <...> stosuje się kombinowany system numeracji literowo-cyfrowej...” (s. 215); „<...> w takich przypadkach zamiast średnika może być wykorzystywany także przecinek...” (s. 216). 1.2. Konstrukcje syntaktyczne tego typu są niepoprawne. Ich niepoprawność determinują tak zwane „bierne formy czasownikowe na -sia”, które są składnikami wspomnianych konstrukcji (w zdaniu formy te pełnią funkcję prostego orzeczenia lub wchodzą w skład złożonego orzeczenia czasownikowego). Tak zwane „bierne formy czasownikowe na -sia” znajdują się poza granicami norm współczesnego ukraińskiego języka literackiego (zob. w szczególności: Teoretyczna morfologia języka ukraińskiego: akad. gramatyka jęz. ukr. / pod red. I. Wychowancia. Kijów, 2004. S. 243; Farion I. Norma językowa: niszczenie, poszukiwanie, odnowa (kultura mowy osób publicznych): monografia. Wyd. 3., uzupeł. Iwano-Frankiwsk, 2013. S. 250–253; Gramatyka współczesnego ukraińskiego języka literackiego. Morfologia / red. odp. K. H. Horodenska. Kijów, 2017. S. 446), i dlatego tych form obecnie nie wolno używać ani w mowie potocznej, ani w piśmie. Zatem Ukraińska pisownia, jako bezbłędny wzorzec poprawności językowej, nie może zawierać ani tak zwanych „biernych form czasownikowych na -sia”, ani konstrukcji składniowych, w których formy te są składnikami. 1.3. Obecne w projekcie Ukraińskiej pisowni konstrukcje składniowe, w których tak zwane „bierne formy czasownikowe na -sia” są składnikami, należy zastąpić albo 1) jednoczłonowymi zdaniami uogólniono-osobowymi, których główny człon wyrażony jest czasownikiem w formie 3. osoby liczby mnogiej czasu teraźniejszego, albo 2) zdaniami bezpodmiotowymi, których złożony główny człon wyrażony jest predykatywem modalnym (można, trzeba itp.) i połączonym z nim bezokolicznikiem, albo 3) zdaniami dwuczłonowymi (ale już z gramatycznie poprawnym orzeczeniem), albo 4) jednoczłonowymi zdaniami nieokreślono-osobowymi. Wybór właściwego zamiennika składniowego wskazanych niepoprawnych konstrukcji zależy od semantyki i budowy konkretnej zastępowanej konstrukcji. 1.4. Głównym zamiennikiem projektowych konstrukcji składniowych, w których tak zwane „bierne formy czasownikowe na -sia” są składnikami, są jednoczłonowe zdania uogólniono-osobowe, których główny człon wyrażony jest czasownikiem w formie 3. osoby liczby mnogiej czasu teraźniejszego. Przykłady: 1. „Wyrazy złożone tworzą z dwóch i więcej podstaw (wyrazów)...” [zamiast „Wyrazy złożone mogą tworzyć się z dwóch i więcej podstaw (wyrazów)...” (s. 31)]; 2. „Wyrazy złożone tworzą bez łączącej głoski...” [zamiast „Wyrazy złożone tworzą się bez łączącej głoski...” (s. 32)]; 3. „Wielką literą piszą...” [zamiast „Wielką literą pisze się...” (s. 50—53) czy „Wielką literą piszą się...” (s. 53—56, 60, 61)]; 4. „Znak akcentu stawiają na mało znanych wyrazach...” [zamiast „Znak akcentu stawia się na mało znanych wyrazach...” (s. 73)]; 5. „Podwyższoną w porównaniu ze zwykłą intonację pytającą przekazują...” [zamiast „Podwyższona w porównaniu ze zwykłą intonacja pytająca może być przekazywana...” (s. 168)]. Gdzieniegdzie w projekcie Ukraińskiej pisowni trafiają się wymienione wyżej zdania jednoczłonowe (s. 17, 18, 205, 207, 208). Jednak o wiele częściej trafiają się w nim jednoczłonowe zdania uogólniono-osobowe, których główny człon wyrażony jest czasownikiem w formie 1. osoby liczby mnogiej czasu teraźniejszego, na przykład: „I piszemy na początku poszczególnych wykrzykników...” (s. 6); „Apostrof używamy do przekazywania wymowy...” (s. 8); „Literą ь oznaczamy w piśmie miękkość...” (s. 20); „Drugi rzeczownik odmieniamy...” (s. 36); „Partykułę taki piszemy oddzielnie od tych wyrazów...” (s. 50); „Angielskie w przekazujemy zazwyczaj przez в...” (s. 127); „Liter na oznaczenie spółgłosek zazwyczaj nie podwajamy...” (s. 128). Z uwagi na absolutnie ogólny charakter zasad pisowni (dotyczą one absolutnie wszystkich, którzy posługują się (lub będą posługiwać się) językiem ukraińskim) używać w projekcie Ukraińskiej pisowni jednoczłonowych zdań uogólniono-osobowych, których główny człon wyrażony jest czasownikiem w formie 1. osoby liczby mnogiej czasu teraźniejszego, — nie można. Jednoczłonowe zdania uogólniono-osobowe, których główny człon wyrażony jest czasownikiem w formie 1. osoby liczby mnogiej czasu teraźniejszego, mają mniejszą uogólnioną osobę i właściwą ogólność w porównaniu z jednoczłonowymi zdaniami uogólniono-osobowymi, których główny człon wyrażony jest czasownikiem w formie 3. osoby liczby mnogiej czasu teraźniejszego. Te ostatnie mają zarówno maksymalną uogólnioną osobę, jak i maksymalną ogólność i w pełni odpowiadają charakterowi zasad pisowni. Właśnie dlatego, oprócz projektowych konstrukcji składniowych, w których tak zwane „bierne formy czasownikowe na -sia” są składnikami, należy nimi zastąpić także projektowe jednoczłonowe zdania uogólniono-osobowe, których główny człon wyrażony jest czasownikiem w formie 1. osoby liczby mnogiej czasu teraźniejszego. O tym, że jednoczłonowe zdania uogólniono-osobowe, których główny człon wyrażony jest czasownikiem w formie 3. osoby liczby mnogiej czasu teraźniejszego, mają większą uogólnioną osobę i właściwą ogólność w porównaniu z jednoczłonowymi zdaniami uogólniono-osobowymi, których główny człon wyrażony jest czasownikiem w formie 1. osoby liczby mnogiej czasu teraźniejszego, łatwo się przekonać, przekształcając takie zdania jednoczłonowe na dwuczłonowe z odpowiednimi podmiotami-zaimkami. Dla pierwszego rodzaju jednoczłonowych zdań uogólniono-osobowych właściwym podmiotem będzie zaimek wszyscy (na przykład: „Wszyscy piszą...”; „Wszyscy używają...”; „Wszyscy odmieniają...”), dla drugiego zaś rodzaju — zaimek my (na przykład: „My piszemy...”; „My używamy...”; „My odmieniamy...”). Całkowicie oczywiste jest, że wszyscy ze względu na swoją semantykę obejmuje szerszy ogół niż my, i ten ogół jest absolutny — bez wyjątku (zob.: Słownik języka ukraińskiego: w 11 t. Kijów, 1970. T. 1: A—W. S. 343; Tamże. 1973. T. 4: I—M. S. 699). Wskazana różnica semantyczna, bez wątpienia, odbija się zarówno na zdaniach dwuczłonowych o znaczeniu uogólniono-osobowym z wszyscy i my w roli podmiotu, jak i na odpowiadających im zdaniach jednoczłonowych uogólniono-osobowych. Z powyższym współbrzmi wniosek, do którego doszli autorzy znakomitego podręcznika „Ukraiński język biznesowy i zawodowy: praktyczny podręcznik na co dzień” (pod red. M. D. Ginzburga. Wyd. 2, popr. i uzupeł. Kijów, 2007. S. 536): „<...> konstrukcje z czasownikami w formie trzeciej osoby liczby mnogiej (stawiają, piszą, wypróbowują) nadają zdaniu bardziej ogólnego (bezosobowego) odcienia, podczas gdy formę pierwszej osoby lepiej używać w literaturze dydaktyczno-metodycznej, bo podkreślają one wspólność działań wykładowcy (instruktora) i ucznia (studenta, słuchacza)”. 1.5. Jeszcze jednym zamiennikiem projektowych konstrukcji składniowych, w których tak zwane „bierne formy czasownikowe na -sia” są składnikami, są zdania bezpodmiotowe, których złożony główny człon wyrażony jest predykatywem modalnym można i połączonym z nim bezokolicznikiem. Tymi zdaniami bezpodmiotowymi należy zastąpić: 1) poszczególne projektowe konstrukcje składniowe, które mają czasownikowe złożone orzeczenie, wyrażone osobową formą czasownika modalnego móc i połączonym z nią bezokolicznikiem tak zwanej „biernej formy czasownikowej na -sia”; 2) poszczególne projektowe konstrukcje składniowe, w których tak zwane „bierne formy czasownikowe na -sia” pełnią funkcję prostego orzeczenia. Takie zastąpienie nazwanych niepoprawnych konstrukcji wiąże się przede wszystkim z ich modalnością. Przykłady: 1. „W nazwiskach i imionach ludzi można przekazywać dźwięk [g] dwoma sposobami...” [zamiast „W nazwiskach i imionach ludzi dopuszcza się przekazywanie dźwięku [g] dwoma sposobami...” (s. 127)]; 2. „Dialogi i polilogi można podawać bez akapitów...” [zamiast „Dialogi i polilogi mogą być podawane bez akapitów...” (s. 212)]; 3. „<...> w takich przypadkach zamiast średnika można używać także przecinka...” [zamiast „<...> w takich przypadkach zamiast średnika może być używany także przecinek...” (s. 216)]. Oprócz można, do złożonego głównego członu wskazanych wyżej zdań bezpodmiotowych mogą wchodzić także inne predykatywy modalne, w szczególności trzeba. Wybór zaś właściwego predykatywu modalnego zależy od modalności zastępowanej projektowej konstrukcji składniowej. 1.6. Niektóre projektowe konstrukcje składniowe, w których tak zwane „bierne formy czasownikowe na -sia” są składnikami, należy zastąpić zdaniami dwuczłonowymi z gramatycznie poprawnymi orzeczeniami (w odróżnieniu od gramatycznie niepoprawnych projektowych). Takie zastąpienie wskazanych niepoprawnych konstrukcji zależy, w szczególności, także od „domniemanej” semantyki ich orzeczeń. Przykłady: 1. „W wyrazach, przyjętych w języku ukraińskim z f, możliwa jest wariantywność ortograficzna na wzór: anáfema i anátema...” [zamiast „W wyrazach, przyjętych w języku ukraińskim z f, dopuszcza się wariantywność ortograficzną na wzór: anáfema i anátema...” (s. 127)]; 2. „W zapożyczeniach z języka starogreckiego, w których połączenie liter au zazwyczaj przekazywa-

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn