Daryna SUCHONIS-TABACZKA, gazeta “Misto”, m. Dniepr – Chociaż znaczenie postaci D. I. Jawornyckiego dla Ukrainy i naszego regionu jest znane, wznowienia prac wybitnego ukraińskiego historyka, archeologa, folklorysty, etnografa, leksykografa, krajoznawcy, pisarza, członka rzeczywistego NTSz (1914) i akademika AN USRR (1929), badacza historii Siczy Zaporoskiej, fundatora Muzeum Jekaterynosławskiego (obecnie – Dnieprowski Narodowy Muzeum Historyczne im. D. I. Jawornyckiego (dalej – DNIHM) odbywają się niezwykle rzadko. Niektóre jego prace od ponad wieku pozostają niewydane ponownie. Powiedzmy, spuścizna poetycka D. I. Jawornyckiego jest mało znana szerokiemu ogółowi z tego powodu, że jedyny zbiór poetycki uczonego nie był wznawiany od 1910 roku. Prezentowane wznowienie, dokonane po raz pierwszy od 110 lat po pierwszej publikacji, podyktowane jest przede wszystkim dążeniem do zwrócenia tej części twórczej spuścizny uczonego czytelnikowi. Zbiór jest reprintem, który odtwarza wydanie jekaterynosławskie z 1910 roku bez zmian tekstu autorskiego i z zachowaniem pisowni, uzupełnionym wierszami napisanymi po 1910 roku, a także popularnonaukowymi przedmowami i indeksem biograficznym, ponieważ znaczna część wierszy to dedykacje – zaznacza kierowniczka Domu-Muzeum Pamięci D. I. Jawornyckiego (oddział DNIHM) Jana Tymoszenko, która jest redaktorem wydania. Według słów redaktorów książki, obecnie na Ukrainie panuje bardzo tragiczna sytuacja w sferze kultury, skoro tak niesamowite skarby literackie pozostają na półkach muzeów i nie znajdują wsparcia państwowego w zakresie wznowień. Mówili o tym podczas prezentacji, która odbyła się 4 listopada 2020 roku w mieście Dniepr. Książka ukazała się w limitowanym, numerowanym nakładzie w wydawnictwie “Gerda” (redaktor artystyczny Mychajło Kysłow).
Tłumaczenie maszynowe
W Dnieprze, dzięki funduszom mecenasów, dokonano wznowienia unikalnego zbioru poezji Dmytra Jawornyckiego „Wieczorne zorze”, wydanego z okazji 165. rocznicy urodzin wybitnego uczonego. Wszystkie cechy oryginału zostały zachowane dzięki nowoczesnym technologiom drukarskim, a okładka otrzymała nową, wykwintną oprawę. Co ciekawe, na jednej z pierwszych stron książki znajduje się portret Jawornyckiego – w pierwszym wydaniu został on zamieszczony w taki sposób, że można go wyciąć i oprawić w ramkę. W tamtych czasach popularną praktyką było ozdabianie domu fotografiami znanych osób. Tak samo zrobiono w nowoczesnej wersji książki. Obecne wznowienie zostało zainicjowane przez krąg osób zatroskanych o dziedzictwo uczonego-pioniera Dmytra Iwanowycza Jawornyckiego, zrzeszonych w „Krajoznawczo-Kulturalnym Towarzystwie »D.I.JA.«”. Misją wspólnoty jest wspieranie kompleksowych badań naukowych oraz popularyzacja historii i kultury Ukrainy w ogóle, a w szczególności naukowo-kulturowego dziedzictwa znanego historyka Dmytra Iwanowycza Jawornyckiego. Jana Tymoszenko podkreśla, że wydanie z 2020 roku zawiera 60 wierszy: – To nie tylko wiersze ze zbioru z 1910 roku, ale także rękopisy. Faktycznie zaprezentowano całe dziedzictwo literackie jubilata. Pierwszy zbiór wydano na 55. rocznicę urodzin D. Jawornyckiego, a nasz ukazuje się na 165. rocznicę. Część książek trafi do bibliotek miasta. Współczesną wersję książki przygotowali znani specjaliści-jawornyckoznawcy: Jana Tymoszenko – kierowniczka Domu-Muzeum Pamięci D.I. Jawornyckiego (oddział DNIW), przewodnicząca organizacji społecznej „Krajoznawczo-Kulturalne Towarzystwo »D.I.JA.«”, Natalia Wasyłenko – literaturoznawczyni, starsza pracownica naukowa DNIW oraz Anatolij Popowśkyj – językoznawca, doktor nauk filologicznych, profesor. Książka została wznowiona dzięki mecenackiemu wsparciu Jurija Jakuby – działacza społecznego, założyciela „Ruchu na rzecz Narodowego Hetmanatu”, współzałożyciela organizacji społecznej „Krajoznawczo-Kulturalne Towarzystwo »D.I.JA.«”. Wersja wydania z 1910 roku kosztowała zaledwie 50 kopiejek. Naukowcy zaznaczają, że została ona wydana „dla swoich” i miała miękką oprawę, ponieważ w zamożnych rodzinach przyjęte było oprawianie całej biblioteki w jednym stylu i zamawianie okładek osobno. – Wszystkie środki z rozpowszechniania książki zostaną reinwestowane we wznowienie innych prac Dmytra Jawornyckiego, skierowanych do szerokiego grona odbiorców. To znaczy, że książki nie można kupić, ale można przekazać pewną sumę według własnego uznania, aby wesprzeć nasze kolejne projekty. Łącznie książka ukazała się w nakładzie 100 egzemplarzy. Ale jej znaczenie jest bezcenne! – podkreślił Jurij Jakuba. Organizatorzy pragną w ten sposób przyczynić się również do popularyzacji kultury mecenatu w społeczeństwie. ANATOLIJ PAŁAMARENKO
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
jednego roku. Mamy nadzieję, że uda nam się zapewnić możliwość eksponowania tego fantastycznego artefaktu nie tylko w Kijowie. Lesia WORONIUK, kuratorka wystawy Przyjaciele, a od jakiego okresu każdy z was prowadzi A czy wiecie, że co najmniej 6000 piętrowe domy, głęboką kulturę duchowo-religijną. Dzisiaj, w stanie wojny hybrydowej, kiedy wróg codziennie zamierza się na naszą świadomość i narzuca propagandowe interpretacje historii, próbuje uczynić absolutnie płytkim nasze postrzeganie samych siebie jako narodu, musimy jeszcze bardziej wytrwale studiować naszą historię dla naszego własnego przyszłego dobra. A zwłaszcza — jeśli ta historia może tak inspirować. Zdjęcie Heorhija Łukianczuka Tak inspirować, jak „Trypilska Uśmiech” ciągłości ukraińskiej historii i kultury. „Trypilska Uśmiech” — najstarszy uśmiech na świecie. Według oceny doktora nauk historycznych Mychajła Widejki, wiek „Trypilskiej Uśmiechu” — 4100 — 4000 lat p.n.e. Eksponat jest stożkową misą z dwustronnym malowaniem ciemnobrązową farbą na jasnobrązowym angobie. Według różnych wersji, w formie uśmiechu przedstawiono różne fazy księżyca lub byki. Narodowe Muzeum Ukrainy przekazało „Trypilską Uśmiech” do Muzeum Powstania Ukraińskiego Narodu na ekspozycję w ciągu W przeddzień GS „Narodowe Muzeum Jednym z zadań GS „Narodowe Muzeum Nadcel Społecznego Związku „Narodowy — unikalny artefakt, którego nazwa jest bezpośrednio związana z przedstawieniem na nim — wizualnie 4 owale przypominające twarz z uśmiechem. Jestem przekonana, że taki życiodajny symbol jest aktualny i potrzebny współczesnym Ukraińcom w kontekście antyukraińskiej wojny cywilizacyjnej, której zadaniem jest nie tylko zajęcie terytoriów, ale i zniszczenie ukraińskiej tożsamości, kilkutysiącioletnie odliczanie ukraińskiej historii? Jak często słyszycie, że Ukraina — to od 1991 roku, czy Ukraina — z czasów kozaczyzny lub Rusi Kijowskiej? Ukrainy” przekazano część trypilskiej kolekcji „Kolebka cywilizacji” do Muzeum Wikentija Chwojki, które znajduje się we wsi Chałepja w obwodzie kijowskim. lat temu tutaj, na terytorium współczesnej Ukrainy, żyli trypilczycy — wysoko rozwinięta cywilizacja (starsza niż egipska i grecka), która miała miasta-megapolis, dwu- Ukrainy” — być platformą dla interakcji prywatnych kolekcjonerów z publicznymi państwowymi i społecznymi przestrzeniami w celu prezentacji eksponatów, które są historycznie, artystycznie i społecznie ważne. Także NMU dąży do zwrócenia uwagi na konieczność odnowienia ustawodawstwa w dziedzinach muzealnictwa, archeologii, kolekcjonerstwa w celu stworzenia synergicznej płaszczyzny ustawodawczej, która będzie sprzyjać nie tylko zachowaniu i ochronie, ale i publicznemu szerokiemu demonstrowaniu najwybitniejszych osiągnięć naszego dziedzictwa kulturowego. Nawiasem mówiąc: niedawno NMU przekazało do muzeum Wikentija Chwojki we wsi Chałepja w obwodzie kijowskim 11 artefaktów i planuje przekazać kolejne. Muzeum Ukrainy” — poprzez badania i publiczną prezentację fundamentalnych osiągnięć ukraińskiej kultury kształtować aktualne, odpowiadające historycznej przeszłości wartości oraz ideowo-mentalne priorytety współczesnych Ukraińców.
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
do naszych czytelników, prenumeratorów, członków Proświty. Przyjaciele! Tygodnik „Słowo Proświty” – jedna z niewielu istniejących obecnie wysp niezależnego ukraińskiego słowa w informacyjnym morzu – przy pewnym „wsparciu” naszej władzy znalazł się na granicy zakończenia swojego istnienia. I tylko my sami – ci, którzy kochają, szanują i cenią ukraińskie prawdziwe i obiektywne słowo, możemy pomóc tygodnikowi. Każde wsparcie finansowe wydawnictwa to znaczący wkład w ukraińską sprawę. Dlatego podajemy Państwu nasze dane bankowe: AT „Alfa-Bank”, r/r UA 30 300346 0000026002016994001; odbiorca: GO „Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki; kod EDRPOU/INN: 00031756. Tytuł płatności wypełnia płatnik tak, aby przekazać pełną informację o płatności. W zeszłym tygodniu na naszą prośbę o pomoc dla gazety „Słowo Proświty” odpowiedzieli: 1. Fil Pawło Iwanowycz – 300 hrywien. 2. Blyzniuk Ołeksij – 500 hrywien. 3. Bursztynska – 1000 hrywien.
Tłumaczenie maszynowe
W sobotę zaduszną, 7 listopada, w Połtawie odbyła się panichida, którą odprawił arcybiskup połtawski i krzemieńczucki Teodor wraz z duchowieństwem diecezji. Zwierzchnik diecezji połtawskiej Prawosławnego Kościoła Ukrainy podczas litii wspomniał imiona każdego z OŚMIU żołnierzy wojny rosyjsko-ukraińskiej, zabitych przez moskiewskich okupantów i prorosyjskich separatystów. Dołączyli do nich kadeci Połtawskiego Wojskowego Kolegium Szeregowych Wojskowego Instytutu Telekomunikacji i Informatyzacji imienia Bohaterów Krut, wierni i kapelani PKU, pracownicy Połtawskiego Obwodowego Oddziału Ministerstwa do spraw Weteranów Ukrainy. Podczas nabożeństwa żałobnego kadeci i parafianie świątyni trzymali w rękach portrety 8 Bohaterów poległych we wrześniu i październiku. „Prosimy w modlitwie do Boga, aby darował im wieczne błogosławione życie. Cerkiew nieustannie modli się za nich – obrońców Ukrainy, którzy odeszli do wieczności” – powiedział arcybiskup połtawski i krzemieńczucki Teodor. „Obecnie w mediach nierzadko napotykamy manipulację, jakoby na froncie rosyjsko-ukraińskim od lipca utrzymywał się „reżim ciszy”. Ale w rzeczywistości fakty świadczą o czymś przeciwnym. Dowództwo Operacji Połączonych Sił oficjalnie odnotowało we wrześniu 60 ostrzałów ukraińskich pozycji i dziesięć zranień obrońców Ukrainy, zginęło pięciu. W październiku nie było ŻADNEGO DNIA bez ostrzałów (oficjalnie odnotowano 97), czterech naszych żołnierzy doznało ran i urazów bojowych, a trzech wojskowych zginęło. Nie da się przemilczeć wzmożenia rosyjskiej wrogiej aktywności, ignorować realnych śmierci żołnierzy. Zachowajmy o poległych Bohaterach trwającej wojny rosyjsko-ukraińskiej jasną pamięć” – zwrócił się do obecnych regionalny przedstawiciel Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej w obwodzie połtawskim Ołeh Pustowhar. Opowiedział on o poległych Bohaterach: Witalij Hrycyszyn urodził się 21 lipca 1982 roku w Pawłohradzie w obwodzie dniepropetrowskim. W 2015 roku został powołany w ramach mobilizacji, a kiedy w następnym roku miał zostać zdemobilizowany, podpisał kontrakt i pozostał w wojsku. Starszy żołnierz, wojskowy 46. samodzielnego batalionu szturmowego „Donbas” 54. samodzielnej brygady zmechanizowanej Sił Zbrojnych Ukrainy. Na kamizelce kuloodpornej, którą Witalij zakładał do służby bojowej, było wielkimi literami napisane „Nazar”. Tak miał na imię syn, którego żołnierz bardzo kochał. 5 września podczas gaszenia pożaru w pobliżu osady Werchniotorećke w rejonie jasynuwackim dwóch – starszy żołnierz Hrycyszyn i starszy sierżant Wołodymyr Chomenko – zostało odciętych płomieniami od reszty personelu. Następnego dnia dowództwo Operacyjno-Taktycznej Grupy „Wschód” poinformowało, że omijając ognisko ognia w „szarej strefie”, weszli na nieznane urządzenie wybuchowe na polu minowym przeciwnika. Pochowano 38-letniego żołnierza w Pawłohradzie. Pozostali rodzice, brat, żona i syn. Wołodymyr Chomenko – 35-letni starszy sierżant, dowódca plutonu karabinów maszynowych 46. samodzielnego batalionu szturmowego „Donbas” 54. samodzielnej brygady zmechanizowanej, poszedł na wojnę w 2015 roku. Walczył za ojczystą ziemię, gdyż urodził się 18 sierpnia 1985 roku w Dobropillu w obwodzie donieckim, gdzie przeżył całe życie. Pracował w kopalni. I kategorycznie nie akceptował „noworosyjskich” idei, narzucanych ukraińskiemu wschodowi zza rosyjskiej granicy. Zawsze bowiem kochał Ukrainę i przejmował się nią. Szczególnie bolała Wołodię zdrada wielu rodaków, którzy, jak mówił, stali się „separatuchami”. Natomiast rodzina w pełni podzielała i wspierała jego poglądy, „błogosławiąc” Wołodymyra na podpisanie kontraktu z Siłami Zbrojnymi Ukrainy. Wołodymyr zginął 5 września wraz z towarzyszem broni z batalionu „Donbas” Witalijem Hrycyszynem, podczas tak zwanego „wszechogarniającego reżimu ciszy”. Wrogim minom pojęcie „ciszy” nie jest znane. Pochowano Wołodymyra Chomenkę w rodzinnym Dobropillu. Pozostali ojciec i dwie siostry. Taras Kubijowycz. O „ciszy” i „pokoju”, którymi tak niektórzy się chwalą, nie słyszały nie tylko rosyjskie miny, ale i wrodzy rosyjscy strzelcy. Jeden z nich 6 września w pobliżu Krymskiego w obwodzie ługańskim celnym strzałem w skroń zastrzelił ukraińskiego żołnierza Tarasa Kubijowycza, któremu nieco ponad półtora miesiąca zabrakło do 50. urodzin. Urodził się 24 października 1970 roku we wsi Wilchiwci w rejonie horodenkowskim obwodu iwanofrankiwskiego. Mieszkańcy wsi opowiadają, że dobrze uczył się w szkole, dużo czytał, pasjonował się sportem. I od młodych lat interesował się historią ukraińskiego ruchu wyzwoleńczego. Po ukończeniu szkoły odbył służbę w wojsku, ożenił się, zaczął zajmować się przedsiębiorczością. A kiedy zaczęła się wojna, poważnie zastanowił się nad tym, by pójść na ochotnika bronić integralności terytorialnej Ukrainy. Dobrze przemyślawszy, wcielił ten zamiar w życie. Po raz pierwszy Taras znalazł się na pierwszej linii frontu we wrześniu 2015 roku. Walczył, był ranny, ale po leczeniu powrócił do służby wojskowej – tym razem już na kontrakcie. Po jego zakończeniu w 2018 roku pojechał do domu do rodziny. Ale wojna trwała i w maju 2020 roku mężczyzna ponownie poszedł do wojska jako kontraktowy. Pochowano Kubijowycza w rodzinnej wsi Wilchiwci. Pozostały matka, brat, siostra, żona i córka. Rusłan Wołkow, piechociarz morski, miał zaledwie 20 lat. Urodził się 4 stycznia 2000 roku w mieście Ananiw w obwodzie odeskim. Sąsiedzi wspominają go jako „przyjaznego, jasnego i grzecznego chłopaka, który zawsze się witał”. Jak piszą w mediach społecznościowych koledzy ze służby, „służbę zasadniczą” Rusłan odbył w wojskach pogranicznych. A potem podpisał kontrakt i poszedł na pierwszą linię. 6 września 2020 roku marynarz, miotacz ognia plutonu miotaczy ognia kompanii ochrony radiacyjnej, chemicznej, biologicznej 35. samodzielnej brygady piechoty morskiej im. kontradmirała Mychajła Ostrogradskiego Rusłan Wołkow wraz z towarzyszem broni jechał gasić pożar lasu w strefie prowadzenia Operacji Połączonych Sił – w pobliżu osady Nowhorodśke w obwodzie donieckim. Jednak samochodowa stacja rozlewcza ARS-14 (bardziej znana jako maszyna-„polewaczka”), w której żołnierze zmierzali do ognisk płomieni, najechała na urządzenie wybuchowe. Obaj wojskowi zostali hospitalizowani z licznymi obrażeniami i oparzeniami. Mimo wszystkich działań reanimacyjnych i wysiłków, Rusłana, który doznał oparzeń prawie 90% powierzchni ciała, medykom nie udało się uratować. Następnego dnia zmarł w szpitalu w Torećku. Pochowano piechociarza morskiego na cmentarzu im. Szóstej Sotni w Ananiwie. Pozostali rodzice.
Kostiantyn Overko, starszy marynarz, żołnierz 503. batalionu piechoty morskiej, walczył o życie przez ponad trzy miesiące. Zawsze był silny i wytrwały, więc do końca miał nadzieję na zwycięstwo w tej walce. Jednak wroga kula okazała się silniejsza. Kostiantyn urodził się 3 sierpnia 1982 roku w Zaporożu. Zdobył wykształcenie średnie, ożenił się. Urodziła mu się córeczka, którą kochał ponad wszystko. Prawdopodobnie na wojnę poszedł właśnie dla niej – aby zapewnić swojemu dziecku pokojową przyszłość… Służbę kontraktową w piechocie morskiej pełnił od 30 października 2017 roku. Choć nosił się z tym zamiarem już wcześniej – co najmniej od 2015 roku. Z jakichś powodów nie udało się go zrealizować od razu, jednak kiedy Kostia w końcu trafił do zżytej rodziny piechoty morskiej, od razu dał do zrozumienia: do zwycięstwa nie zamierza zwalniać się z wojska. 20 czerwca w pobliżu Piwdennego pod Gorłówką rosyjski wrogi snajper trafił Kostiantyna w brzuch. Rana okazała się ciężka, a co najgorsze – skomplikowała się żółciowym zapaleniem otrzewnej, które bardzo trudno leczyć. Aby zwiększyć szanse na ratunek, specjalnym lotem medycznym żołnierza przetransportowano do Głównego Klinicznego Szpitala Wojskowego w Kijowie. Łącznie Kostiantyn przeszedł ponad 30 operacji. Niedługo przed śmiercią Kostiantyna Overkę przeniesiono do Narodowego Instytutu Chirurgii i Transplantologii imienia Szalimowa. 23 września po raz kolejny położono go na stole operacyjnym. Najlepsi chirurdzy operowali Kostiantyna od 9:30 rano do 17:00… A około godziny 3 w nocy 24 września wielce doświadczone serce wojownika przestało bić. Kostiantyna Overkę pochowano w Zaporożu. Pozostawił matkę, młodszego brata, żonę i córkę. Ołeksandr Faryna, 26-letni żołnierz 128. samodzielnej brygady górsko-szturmowej, walczył ze skutkami ciężkiego zranienia prawie pół roku. Liczne rany w okolicach brzucha i nóg żołnierz otrzymał 20 kwietnia i od tego czasu przeszedł ponad 20 interwencji operacyjnych. Urodził się 20 maja 1994 roku w rejonie Jarmolińców w obwodzie chmielnickim, mieszkał w Chmielnickim. Sąsiedzi i znajomi opowiadają o nim jako o bardzo porządnym i uczciwym, niezwykle zdeterminowanym człowieku. Służył w 8. samodzielnym pułku specjalnego przeznaczenia. Po demobilizacji Ołeksandr wrócił do domu i wstąpił do formacji społecznej „Podolska Sicz”, aby chronić porządek w Chmielnickim. Jednak wojna trwała, a Faryna nie mógł długo pozostawać z boku. Więc podpisawszy kontrakt z Siłami Zbrojnymi Ukrainy, Ołeksandr znów poszedł na linię frontu – tym razem ze 128. brygadą. Zranienie otrzymał niedługo przed zakończeniem kontraktu. 26. urodziny spędził na łóżku szpitalnym, mężnie znosił wszystkie operacje i zabiegi, jednak śmierć okazała się silniejsza. Ołeksandra zabrakło 11 października. Wojownika pochowano na Alei Sławy cmentarza w Rakowie pod Chmielnickim. Pozostawił ojca. Mychajło Starostin „Tychyj” urodził się 14 czerwca 1990 roku we wsi Noworajśk w rejonie berysławskim obwodu chersońskiego. Jego nauczycielka, Iryna Reheda, opowiada, że Mychajłyk marzył o zostaniu wojskowym jeszcze w szkole. Swoje marzenie spełnił: został piechociarzem morskim, przechodząc szczeble kariery od marynarza-celowniczego operatora BMP-2 do głównego sierżanta plutonu. Od 2010 roku Starostin służył na Krymie. I kiedy rozpoczęła się rosyjska okupacja, nie zdradził przysięgi. „Miał pseudonim Tychyj (Cichy). Bo Mychajło nigdy na nikogo nie krzyczał. Na rejsie bywało ciężko, wtedy potrafił spokojnie z uśmiechem powiedzieć, co trzeba zrobić” – opowiada Dmytro Hłowa, który wychodził z Krymu razem ze Starostinem. Po wyjściu z okupowanego półwyspu chersończyk właściwie od razu trafił na linię frontu wojny rosyjsko-ukraińskiej – na Donbas. Starszy sierżant 36. samodzielnej brygady piechoty morskiej im. kontradmirała Mychajła Biłyńskiego, Mychajło Starostin, zginął 30 października niedaleko osady Wodianne w rejonie wołnowaskim obwodu donieckiego. Podczas tego samego tak zwanego „wszechogarniającego reżimu ciszy” rosyjska dywersyjna grupa snajperska podstępnie podkradła się do ukraińskich pozycji i z bliska rozstrzelała Tychyja. Jeszcze jeden żołnierz został wtedy ranny. Mychajła Starostina pochowano w rodzinnym Noworajśku. Pozostawił matkę, żonę i trzy siostry. Wołodymyr Bondariuk, sierżant, żołnierz 36. samodzielnej brygady piechoty morskiej im. kontradmirała Mychajła Biłyńskiego, urodził się w 1993 roku we wsi Kamianyj Mist w rejonie perwomajskim obwodu mikołajowskiego. Po centrum szkoleniowym trafił do służby na Krymie, jako karabinowy w batalionie górsko-piechotnym. I, podobnie jak poległy razem z nim Mychajło Starostin, nie zdradził przysięgi, po okupacji wychodząc na terytorium kontynentalnej Ukrainy. W swoim ostatnim w życiu wywiadzie przyznawał, że do dziś marzy o oczyszczeniu półwyspu z okupantów i pójściu w góry razem z rodziną. „Rosjanie bali się, że ktoś z nas nie wytrzyma i otworzy ogień do celu. Ten strach czytaliśmy w ich oczach, mimo całej brawury. Nasz batalion właśnie wrócił ze szkolenia. Poziom przygotowania personelu, zgranie pododdziałów, morale – wszystko było na wysokim poziomie. Ale być może było za dużo wojskowej biurokracji, brakowało inicjatywy i zdecydowania. Do tego duża liczba zdrajców w wyższych szczeblach dowodzenia. Podczas gdy nasz batalion trzymał obronę, niektórzy przedstawiciele wyższego dowództwa całowali trójkolor, stali w kolejce po moskiewski mundur i prowadzili kacapów do bani. Tfu, obrzydlistwo…” – wspominał Wołodia wydarzenia wiosny 2014 roku. Po wyjściu z Krymu ich batalion sformowano na nowo i wysłano walczyć na Przyazowie. Tak się złożyło, że wszystkie jego rotacje na linię frontu były właśnie na ten kierunek… Wołodymyr Bondariuk zginął od wrogiej kuli 30 października w pobliżu Wodiannego w rejonie wołnowaskim obwodu donieckiego. Piechociarza morskiego pochowano w Kamianym Moście. Pozostawił rodziców, brata, żonę i córkę. Północno-wschodni międzyregionalny oddział Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej. W połtawskim katedralnym soborze Zaśnięcia Matki Bożej Prawosławnej Cerkwi Ukrainy (PCU) panichidą uczczono poległych w wyniku agresji Federacji Rosyjskiej na wschodzie Ukrainy. Połtawianie wspomnieli żołnierzy, którzy zginęli we wrześniu i październiku tego roku.
Tłumaczenie maszynowe
Georgij ŁUKIANCZUK
15 listopada świat obchodzi Dzień Uwięzionego Pisarza, czyli Dzień Pustych Krzeseł (#EmptyChairDay). Puste krzesła podczas akcji obrony praw człowieka symbolizują tego dnia autorów, którzy nie mogą być z nami z powodu uwięzienia, prześladowania, zaginięcia lub zabójstwa. Na znak poparcia dla obywateli Ukrainy, więzionych w Rosji i zaanektowanym przez nią Krymie, a także przetrzymywanych na okupowanych terytoriach obwodów donieckiego i ługańskiego, tego dnia w stolicy odbyła się akcja „Puste krzesła” – w obronie ukraińskich więźniów politycznych. Na Placu Sofijskim ustawiono puste krzesła z imionami uwięzionych Ukraińców: Denysa Kaszczuka, Walerija Matiuszenki, Marlena Asanowa, Oleny Piech, Osmana Arifmemetowa, Tymura Ibrahimowa i Jurija Hordijczuka. Wydarzenie zorganizowało Centrum Wolności Obywatelskich wspólnie z Ukraińskim PEN-klubem. Podczas niedzielnej akcji znani ukraińscy dziennikarze, aktorzy, muzycy i pisarze opowiedzieli historie 7 uwięzionych osób. W wydarzeniu wzięli udział m.in. pisarz Andrij Kurkow, aktorki Antonina Chyżniak, Olesia Żurakiwska oraz reżyser Achtem Seitablajew, muzyk Oleksandr Sydorenko (Fozzi), dziennikarze Jurij Makarow i Wachtang Kipiani. Akcja wsparcia ukraińskich więźniów politycznych odbyła się już po raz trzeci w ramach globalnej kampanii #PrisonersVoice. Celem wydarzenia jest przypominanie Ukraińcom i światowej społeczności o Ukraińcach bezprawnie uwięzionych z przyczyn politycznych w Rosji i na Krymie, a także wzywanie przedstawicieli władz do wykorzystywania każdej okazji do ich uwolnienia. „Każda z takich akcji to próba wezwania wszystkich, by nie opuszczali rąk i kontynuowali walkę o naszych Ukraińców” – powiedziała Tetiana Teren, dyrektorka wykonawcza organizacji pozarządowej „Ukraiński PEN”. Według informacji Centrum Wolności Obywatelskich, na dzień dzisiejszy co najmniej 134 Ukraińców przebywa w niewoli na terenie ORDŁO. Ponadto w więzieniach Federacji Rosyjskiej i Krymu przetrzymuje się niemal 100 obywateli Ukrainy z przyczyn politycznych. Wśród więźniów są dziennikarze: Serwer Mustafajew, Tymur Ibrahimow, Marlen Asanow, Sejran Saliew, Remzi Bekirow, Ruslan Sulejmanow, Osman Arifmemetow i Rustem Szejchalijew.
...ołową Konotopskiej Rejonowej „Proświty”, kiedy pracował w Diepcewce. I, nawiasem mówiąc, dokonał nieocenionej rzeczy dla sprawy ukraińskiej — odnalazł i odszyfrował zapisy lekarzy, którzy w 33. roku szyfrowali dane o umieralności z głodu — dokumenty w Muzeum Hołodomoru... Nagle zdiagnozowano u niego raka trzustki z przerzutami. W Instytucie Szalimowa przeszedł dwa kursy chemioterapii i, zaznaczę, lekarzy za darmo się nie leczy. Tym, którzy mogą — proszę o pomoc: 4149499123145235 — to numer jego karty. A najważniejsze — pomódlcie się za sługę Bożego Olega! Bo obiecywał swoim pacjentom, że będzie pracował do 90. roku życia. A mężczyzna musi dotrzymać słowa.
…nauk filologicznych, profesor, dyrektor Instytutu Języka Ukraińskiego NANU. Iryna Farion, doktor nauk filologicznych, profesorka Narodowego Uniwersytetu „Politechnika Lwowska”, przewodnicząca rady nadzorczej konkursu im. P. Jacyka. Oleksandr Ohorodnijczuk, członek Ligi ukraińskich mecenasów. Włodzimierz Serdiuk, członek Ligi ukraińskich mecenasów. Swietłana Koronenko, pisarka, dziennikarka. Ljubow Hołota, pisarka, redaktorka gazety „Słowo Proświty”. Serhij Kozak, doktor Ukraińskiego Wolnego Uniwersytetu (Monachium, Niemcy). Serhij Kulida, redaktor gazety „Literaturna Ukraina”.
Biuro prasowe Ligi ukraińskich mecenasów
Tłumaczenie maszynowe
Taras Szewczenko wybrał jako epigraf do swojego niewydanego „Drugiego «Kobzarza». Poezje 1843–1847” przede wszystkim słowa moskiewskiego dyplomaty i dramaturga A. Gribojedowa, a dokładnie do jego przedmowy, które doskonale pasują do dzisiejszej niezrozumiałej anglicyzacji: „Czy kiedykolwiek zrzucimy jarzmo cudzych mód? Żeby mądry, dobry nasz naród choć po języku nie uważał nas za Niemców”.
Zatem o słowie look w takim kontekście: „Prowadząca «Śniadania 1+1. Wolny dzień» zaprezentowała ładny look od ukraińskiego brandu”. Na zdjęciu widzimy panią w zwyczajnej sukience (nic szczególnego), ale bez łuku i strzał… Oto w naszej niedorzecznej przestrzeni informacyjnej, zepsutej obcymi słowami, zaczęto tworzyć międzyjęzykowe homonimy, które prowokują śmieszne sytuacje. Angielskie słowo look to wieloznaczna leksema różnej części mowy, która w tym kontekście ma znaczenie „wygląd zewnętrzny” (WAUS), co po naszemu brzmiałoby jak образ, вигляд, стрій (obraz, wygląd, strój). Ale dziennikarzom z 1+1 do rodzimych form daleko: od swojego odbili się, do obcego nie przylgnęli. Lepiej już byłoby, gdyby pani miała automat, a nie łuk. Przynajmniej odpowiada to potrzebom czasu.
Swego czasu wybitny niemiecki językoznawca, folklorysta i baśniopisarz Jakob Grimm zaproponował wyważone podejście metodologiczne: „Wszystkie języki, dopóki są w zdrowym stanie, mają naturalne dążenie do usuwania od siebie obcego, a kiedy ono już się wdarło, wypychać je z powrotem albo przynajmniej łagodzić rodzimymi elementami. Nie ma narodu zdolnego do rozwoju wszystkich możliwych dźwięków, i każdy język unika tych, które mu są obce lub przeciwne. Co jest słuszne o dźwiękach, to tym bardziej dotyczy słów”.
Jednocześnie językoznawca i pisarz występował przeciwko bezrefleksyjnemu usuwaniu zapożyczeń i zastępowaniu ich niezwykłymi słowami, wydobytymi z dawności lub wąskich gwar, nazywając takie puryzm „strojem wywróconym na lewą stronę siłą”. W naszej sytuacji suknia jest jeszcze gorsza niż „na lewą stronę”: bo ani suknia nie jest ciekawa, ani łuku ze strzałami za plecami.
Od redakcji: Prosimy czytelników o kierowanie swoich pytań do Iryny Dmytriwny Farion, profesorki, doktor nauk filologicznych, stałej autorki „Słowa Proświty”.
Tłumaczenie maszynowe
Wasilij CZEPURNYJ
Proszę wszystkich, którzy mają dobrą wolę, o modlitwę za zdrowie złotego człowieka — Ołeha Kalynjaka. Poszedł na wojnę jako ochotnik, ale w tym chaosie 2014 roku przydzielono go do granatników, a potem zobaczono, że przecież jest lekarzem. I Ołeh Kalynjak został medykiem 41. czernihowskiego batalionu. Był lekarzem takim, że nawet miejscowa ludność Donbasu szanowała ukraińskiego doktora. Ołeh Kalynjak mieszka obecnie w Rubance w rejonie bachmackim. Tylko dzięki niemu zachowano rubankowski szpital — aby go zamknąć, główny lekarz otrzymywał nawet łapówki, ale kiedy setki chłopów z okolicznych wsi podpisały się za swoim doktorem, prześladowania bachmackich hrojsmanów skończyły się na niczym... Pan Ołeh jest założycielem parafii naszego Kościoła w Rubance. Jest naprawdę ludowym lekarzem. Wraz z kolegą Szymkiem walczyli o zachowanie w Bachmaczu szpitala przeciwgruźliczego. A do tego jest on także przewodniczącym Bachmackiego Rejonowego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki. Był go-
Tłumaczenie maszynowe
Tych dni we wsi Sołonyca Zasulskiej wspólnoty terytorialnej Łubenskiego rejonu na fasadzie miejscowego domu kultury odsłonięto tablicę pamiątkową ku czci rodaka ze wsi, wybitnego poety i tłumacza, prozaika, nominowanego do Nagrody Nobla, Wasyla Kostiantynowicza Barki (prawdziwe nazwisko artysty – Wasyl Kostiantynowicz Ocheret). Autorem tablicy pamiątkowej jest członek Narodowego Związku Artystów Ukrainy, laureat literackich i artystycznych nagród im. Wasyla Symonenki oraz Wołodymyra Malika Wołodymyr Myroszniczenko.
„Nareszcie w rodzinnej wsi Wasyla Barki odsłonięto tablicę pamiątkową. Rok temu wspólnie z Instytutem Pamięci Narodowej prosiliśmy przewodniczących OTG, żeby to zrobili, i oto nas wysłuchano. Dalej, moim zdaniem, powinien stanąć także pomnik w Łubnach” – skomentował to wydarzenie jeden z inicjatorów odsłonięcia, przewodniczący organizacji pozarządowej „Switanok” Wadym Pozdniakow. „Stworzenie miejsca pamięci Wasyla Barki na jego małej ojczyźnie to kolejny ważny krok w upamiętnianiu jego pamięci na Połtawszczyźnie. W 2016 roku z inicjatywy Połtawskiej Miejskiej Społeczno-Naukowej Grupy Toponimicznej, w której miałem zaszczyt i okazję zrealizować szereg ważnych inicjatyw, nazwisko bolszewickiego wojskowego działacza Mykoły Szczorsa zostało w ramach procesów dekomunizacyjnych usunięte z mapy toponimicznej: ulicę w pobliżu „kolejowej bramy Połtawy” – Dworca Kijowskiego przemianowano na cześć Wasyla Barki. A ponadto jestem wdzięczny losowi, że w 2014 roku, jako kierownik Departamentu Działalności Informacyjnej i Komunikacji z Społeczeństwem Połtawskiej Obwodowej Administracji Państwowej, miałem zaszczyt zrealizować projekt „Obrońcy niepodległości”. Wśród 22 krótkometrażowych filmów o losach bohaterów urodzonych na Połtawszczyźnie powstała także historia o Wasylu Barce” – tak na wydarzenie odpowiedział jeden z inicjatorów odsłonięcia, regionalny przedstawiciel Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej Oleh Pustowgar. Wyraził wdzięczność przewodniczącemu OTG Serhijowi Bondarence oraz deputowanym miejscowej rady wiejskiej, którzy poparli inicjatywę społeczności i UINP, głosując za przeznaczeniem środków na upamiętnienie swojego rodaka.
Uczestnicy uroczystości przeszli szlakami życia i godnie uczcili Człowieka głębokiej samotności, oryginalnego myśliciela, pisarza i poetę, tłumacza, działacza ukraińskiej diaspory w Stanach Zjednoczonych Ameryki, literaturoznawcę i filozofa, dwukrotnie nominowanego do Nagrody Nobla. Do nowego miejsca pamięci w Zasulskiej OTG złożono żywe jesienne kwiaty. Serdeczne i ciepłe słowa, pieśni i muzykę poświęcono rodakowi, który zyskał ogromny autorytet, szacunek i poważanie wśród współwieśniaków.
„Dziś wybitne wydarzenie w kulturalnym życiu malowniczej kozackiej wsi Solonyca na Łubeńszczyźnie! Wsi o wielowiekowej przeszłości! Wsi, która ma swoje bohaterskie i tragiczne karty, na których, jak haft czerwonym i czarnym na ukraińskim ręczniku, splotły się ludzkie losy! To losy godnych i utalentowanych ludzi ziemi posulskiej, których imiona na zawsze zapisano na tablicach historii. Wiadomo, że »historia – nie jest nauczycielką, lecz strażniczką. Nie poucza, lecz boleśnie karze za niewiedzę o swoich lekcjach«. Ożywić w pamięci ludowej i skierować na drogę poszukiwania historycznej sprawiedliwości młode pokolenie – oto ten skromny wkład, jaki możemy wnieść. Wzruszające i niezwykle przyjemne jest to, że tę wdzięczną misję możemy spełnić właśnie my, współcześni” – powiedział przewodniczący Zasulskiej OTG Serhij Bondarenko.
Podczas ceremonii odsłonięcia przemawiali również Hryhorij Uhlanycia – przewodniczący Łubeńskiej Rady Rejonowej, pracownicy wykonawczego komitetu Zasulskiej Rady Wiejskiej oraz miejscowi mieszkańcy.
Północno-wschodni międzyregionalny oddział UIRN
Tłumaczenie maszynowe
7 lipca 2021 r. minie 100 lat od urodzin wybitnego ukraińskiego mецената, pierwszego prezesa Ligi Ukraińskich Mecenasów i działacza społecznego Petra Jacyka, którego imię już należy do historii narodowej. Jego biografia to jasny przykład służby ideii ukraińskiej i patriotycznego dobroczynnictwa. Dla uczczenia jubileuszu wielkiego Ukraińca utworzono komitet społeczny w następującym składzie: Wołodymyr Zahorij, prezes Ligi Ukraińskich Mecenasów, przewodniczący. Mychajło Słaboszpyćkyj, dyrektor wykonawczy Ligi Ukraińskich Mecenasów, zastępca przewodniczącego. Mykoła Żulynski, akademik NANU, dyrektor Instytutu Literatury NANU. Paweł Hryćenko, doktor fi-
Tłumaczenie maszynowe
Wadym PEPA, pisarz. Zwracam uwagę na globalne zjawisko, które rozprzestrzenia się w Internecie: „Ukraina jest jedną z kolebek cywilizacji żydowskiej we współczesnym świecie judaistycznym, oświadczył w swoim przemówieniu do uczestników Kyiv Jewish Forum 2020 prezydent Izraela Reuwen Riwlin… Kijowskie Forum Żydowskie (Kyiv Jewish Forum) rozpoczęło się wieczorem we wtorek. W tym roku odbywa się ono w trybie online z powodu pandemii koronawirusa. Wydarzenie potrwa dwa dni – 8 i 9 września. Organizatorem Kyiv Jewish Forum jest Żydowska Konfederacja Ukrainy… Wcześniej w ramach forum prezydent Ukrainy Wołodymyr Zełenski wspomniał o projekcie „Sprawiedliwi mojego miasta”, który ma na celu upamiętnienie Ukraińców ratujących Żydów podczas Holokaustu w czasie II wojny światowej. Projekt, zainicjowany przez szefa Żydowskiej Konfederacji Ukrainy Borysa Łożkina, przewiduje przemianowanie ulic w miastach na cześć Sprawiedliwych wśród Narodów Świata, badanie ich historii, kręcenie filmu dokumentalnego itp.”. Czyż w zakończeniu cytatu nie razi słuch słowo „konfederacji”? Co to za miraż, jak w bezwodnej pustyni? Widmowe marzenie o „konfederalizacji” Ukrainy? I w czyjejż chorobliwej wyobraźni? Eks-szefa Administracji przy prezydencie P. Poroszence, a obecnie partnera Rinata Achmetowa w firmie medialnej United Online Ventures. Wieczność, jak drwiła od wieków z ludzkości, tak i nie pozostawia w spokoju „ziemskiego robactwa”, jak chrzcili wzdłuż i wszerz „wyższe stworzenia” starożytni greccy mędrcy. Nie daje wieczność ani najmniejszej taryfy ulgowej również prastaremu ukraińskiemu rodowi. Rodził się on wraz z pierwszymi słowami swojego języka w znanej na całym świecie kulturze archeologicznej w Mizinie, na wyższym brzegu bystrej rzeki Desny, dopływu Dniepru. Czas trwania tego okresu – ponad XXIII – XIV tysiąclecie przed nową erą. Myśliwi na mamuty, renifery, nosorożce, tury-jelenie pozostawili imponujące ślady swojej działalności materialnej i początków duchowej w dorzeczach wszystkich większych i mniejszych rzek na dotychczas etnicznych ziemiach ukraińskich, a zwłaszcza na brzegach pełnowodnego Dunaju, opiewanego w zachowanej do dziś ukraińskiej twórczości ludowej z takim wysokim natchnieniem, jak przez nikogo, nigdzie i nigdy. Spośród unikalnych artefaktów archeolodzy odkryli, a muzykologom na czele z kompozytorką Łesią Dyczko udało się wydobyć i nagrać na płycie firmy „Melodija” w Moskwie, bo w Ukrainie takiej możliwości nie było, rytmy najstarszej na świecie orkiestry instrumentów perkusyjnych z kości mamuta. Co więcej. Znalazł się grzebień, na szerszej części którego wyrzeźbiono tancerkę z „bransoletą szumową” na uniesionej w górę ręce. Coś w rodzaju kastanietów, przy dźwiękach których czarują widzów i słuchaczy hiszpańskie wykonawczynie tradycyjnego, zachowanego od dawna tańca. I w kulturze archeologicznej w Mizinie piękności starały się przyciągnąć spojrzenia płci przeciwnej do swojej urody. Wśród wyrobów z kości archeologów dziwią nie tylko szydła i igły z uszkiem, ale i zawieszki z ciosu mamuta, paciorki-zawieszki, bransolety z płytek ciosowych z ornamentem meandrowym. Takie samo, jak w Mizinie, długotrwałe osiedle „środkowej epoki górnego paleolitu” w 1897 r. odkrył na ulicy Kuryliwskiej w Kijowie pochodzący z Czech Wikientij Chwojka. Materialne i duchowe osiągnięcia okresu mizińskiego w pełni dziedziczy kultura archeologiczna trypolska. Echa jej rozkwitu przynoszą do współczesności czarującym językiem ukraińskim kolędy i szczedriwki oraz pieśni dotychczas zachowanych obrzędów kalendarzowych na Boże Narodzenie, Wielkanoc, Zielone Świątki, Kupałę, Spasa, Pokrowę, nie mówiąc już o dożynkach jednych z pierwszych rolników, oraczy na trzeciej od Słońca życiodajnej planecie. Gdzieś siedem tysięcy lat temu przeszli oni od zbierania darmowych płodów ziemi oraz polowań i rybołówstwa do orania-siania, uprawy żyta-pszenicy i wszelkiego zboża oraz młócenia złotego ziarna. Wszędobylscy Hellenowie, którzy duchowo wzbogacili ludzkość jak nikt inny, nazwali tych, którzy zginali się na wolnych wtedy polach tak, że aż pot zalewał oczy, skawi – kopacze. A także – georgos. Rolnicy. W języku ukraińskim bliżej do rzeczywistości, a znaczy to – i do prawdy: chłopi. Z biegiem wieczności nieżyczliwym, których na białym świecie – jak psów, zamroczyła rozum zazdrość. Wstawili w naturalne słowo jedną jedyną literę „l”. I coż wyszło? Sklawi. A to po grecku – niewolnicy. Odrażająca definicja wystawiła rogi spod pióra tak zwanego Pseudo-Cezariusza. Drugie imię męskie. Pochodne od „cezara”, zapożyczonego z łaciny przez Greków. Dlatego równolegle – Pseudo-Cezarius. Pozostawił 16 rękopisów. A co to za jeden – tak i nie wyjaśniono. Dlaczego Pseudo? Bo podejrzenie padało na Cezariusza z Nazjanzu, rzymskiego lekarza i polityka na dworze cesarzy Konstancjusza II, zwolennika arianizmu i nienawistnika pogan, oraz Juliana Apostaty. Przydomek przykleiła mu chrześcijańska cerkiew, bo odradzał pogaństwo na podstawie neoplatonizmu. W tym wirze Nazjanz razem z jego bardziej sławnym bratem Grzegorzem z Nazjanzu zdołali zachować się tak, że obaj są czczeni jako święci przez prawosławnych i katolików. Po żmudnych poszukiwaniach moskiewscy badacze zgodzili się na tym, że Pseudo-Cezariusz zabiera głos od połowy VI w. Chociaż w napisanym przez niego można zabłądzić jak między trzema sosnami, niektóre przebłyski budzą pewne zainteresowanie. Wykład jest zagmatwany, lecz mimo wszystko widać, że skłania się ku efemerycznej „astrologicznej etnografii”. Czyli charakter narodów określają gwiazdy, pod którymi żyją różne plemiona. Odpowiednio wyróżnia się „siedem klimatów” lub stref. „Sklawini” są skazani na istnienie właśnie w „niewolniczej” strefie. Przez następne stulecia niby tak właśnie wychodziło. Nie tak kiedyś, jak teraz ukraińska elita, jakby nabrawszy wody w usta, milcząco godzi się z tym, że przy ślubach w prawosławnych cerkwiach błogosławieni są „niewolnik Boży” i „niewolnica Boża”. Tak samo przy odprowadzaniu zmarłych na łono Abrahama. To przy tym, że ani w greckich nabożeństwach, które naśladuje prawosławie, ani w katolickich, ani w obrzędach innych wyznań nie słychać żadnych „niewolników”. „Pytanie w zadaniu” – mówi się w szkolnych podręcznikach matematyki. W modlitwach zwracamy się „Ojcze nasz…”. U jakiegoż ojca rodzone dzieci to „niewolnicy”? Ukraińskiej elity podobne pytania z żadnej strony nie pieką. Instytut Archeologii NAN Ukrainy „bez wahania” chwali się „periodycznym wydawnictwem naukowym” pod nazwą „In Sclavenia Terra”. Zbiór prac naukowych „jest serią w całości poświęconą problemom archeologii i wczesnej historii Słowian drugiej połowy I tys. n. e. (druga połowa V-X w.)”. Przesadzili wielce mądrzy. Zamglili, z któregoż wieku jest Pseudo-Cezariusz – z V czy z połowy VI? Po prawdzie, co ich to obchodzi? Nie tylko uświęcają to, co zniesławiające, ale i narzucają to społeczności naukowej. Przy tym niby szczycą się, że zatruwają świadomość milionów nieświadomych „wielką siłą” obcych słów – „Sclavenia Terra” – „Ziemia Niewolnicza”. Co zaś tyczy się „Słowian” w serii „In
Sclavenia Terra”, to sprawka moskiewskich akademików B. Rybakowa i D. Lichaczowa. Upierali się, by osłodzić gorzką pigułkę. Nie przejmowali się tym, by łamać sobie głowę, skąd i kiedy pojawiło się to wstrętne fatum oraz jak odżegnać się od upokarzającego, a w pośpiechu przechrzcili „sklawinów” na „słowian”. Brzmi to niby melodyjnie. Ależ w dawnych źródłach pisanych łacina kłuje w oczy: Sclavenia – niewolnicy. Ponadto, według moich rozważań, mędrcy spośród ukraińskich przodków, a byli to okrutnie prześladowani i w całości wybijani przez wrogów wołchwowie, zdołali jednak zaprzeczyć Pseudo-Cezariuszowi. Obalili „teorię siedmiu klimatów” z niewolniczą „strefą” od gwiazd na nocnym niebie. Za ich błogosławieństwem ukraińska twórczość ludowo-poetycka na wszystkie przyszłe wieki oświeca przyszłe pokolenia i wzywa zniewolonych do wyrywania się z haniebnej niewoli „na czyste wody, na jasne zorze”. Rozważajmy śmiało. Czyż nieosiągalnym jest marzenie ziemian, by żyć wolno pod słonecznym i gwiaździstym niebem, a nie dusić się w „strefach” za kolczastymi drutami? Według moich rozważań, burzliwe wydarzenia IV–VI w. n.e. odzwierciedlone są w wszechobecnej twórczości ludowo-poetyckiej. Lecz przez niedopatrzenie naukowców stało się tak, że ten pieśniarski zasób utonął, niczym legendarna Atlantyda, w morzu kolęd i szczedriwek. A one przecież w ogóle są echem rozkwitu trypolskiej kultury archeologicznej, która zasługuje na prawdziwe miano – Cywilizacja Trypolska. O tym szczegółowo i, mam nadzieję, jak najbliżej prawdy w moich książkach: „Przed oczami prawdy” (2015 r.), „Złoto wnuków Dażboga” (2015), „Master-class z imperatorem” (2017), „Szczedryk leci z Kijowa” (2018), „Twarzą w twarz z wiecznością” (2019), „Słowo o anckim królu Bożu” (2019), „Władca Gromu” (2020). W swoich wydaniach przekonuję niewiernych, że ukraiński etnos istnieje „od stworzenia świata”, jak i „synowie Izraela” w Biblii. Nie biorę tego z sufitu i nie wysysam z palca. Wierzę w to, co zapowiedział Taras Szewczenko. Na kilka miesięcy przed ostatnim tchnieniem nasz Prorok w wstępie do poematu „Saul” wskazał potomnym: W nieprzebudzonych Chinach, W Egipcie ciemnym, u nas I ponad Indusem i Eufratem Swoje jagnięta i cielęta Na polu wolnym wolno pasł Pasterz będąc w swoim raju. Zgodnie mówi też Łesia Ukrainka: „Ludzie i pokolenia – to tylko ogniwa w łańcuchu wielkim wszechświatowego życia, a ten łańcuch zerwać się nie może”. Niestety, ukraińska elita prawdziwie doniosłymi sprawami się nie przejmuje, nie wykrzesuje wszystkich swoich sił dla zachowania własnego narodu. Lecz mniejsza z tym, w świetle poznania stopnieje mgła bezsensu. Nieśmiertelna duma ludowa zapewnia: „Wszystko zginie, tylko prawda zostanie”. Byle tylko do niej garnęły się, jak do uzdrawiającego źródła, milionowe masy. Oświecać je – święty obowiązek elity. Tatarsko-mongolskiej zaczynki carska imperia, u podnóża tronu której przy przechrzczonych wieńconośnych Katarzynach „kudłaci Niemcy węzłowaci”, słowami T. Szewczenki, „bieluniem zasiedli”, przywłaszczyła, jak złodziej, prehistoryczną i historyczną pamięć ukraińskiego narodu. Te same ślady deptali komuniści-internacjonaliści. Zabrali się za kołysanie trzech „bratnich narodów” w kołysce, w której z pojawieniem się na świat Boży nóżkami przebierała „starsza siostra” – Rosja. Na to wychodzi, że obecni przywódcy w korytarzach kremlowskiej władzy naśladują Pseudo-Cezariusza ze „Sclavenia” spod jego rylca. Natomiast Reuwen Riwlin łącznie z rodzimym Łoszkinem podwiesza nie do nieba z jasnymi gwiazdami, a do niepamiętliwego sufitu „kolebkę cywilizacji żydowskiej”. Prezydent W. Zełenski zatwierdza zainicjowany przez B. Łoszkina „projekt Sprawiedliwi mojego miasta, który przewiduje przemianowanie ulic w miastach na cześć Sprawiedliwych wśród Narodów Świata, studiowanie ich historii, kręcenie filmu dokumentalnego itp.”. Na mój los, jako aktywnego dziennikarza, przypadło niezliczenie wiele spotkań z różnymi ludźmi. Pamiętając usłyszane szczere opowieści, wnoszę propozycję honorowania Sprawiedliwych Ludobójstwa – Hołodomoru 1932-1933 lat. Przemianowywać, przynajmniej we wsiach, ulice na cześć przewodniczących kołchozów, którzy na własny strach i ryzyko po pierwszych pokosach wydawali głodującym jakąś cząstkę ratującego ziarna na zarobione tak zwane „dniówki”. Syn jednego z nich użądlił mnie w samo serce, opowiadając, jak aresztowanego ojca uzbrojeni w karabiny strażnicy wywozili na stację kolejową. A życzliwy rozejrzał się wokoło i wykrztusił z gardła, powstrzymując łzy: „Żegnajcie. Więcej się nie zobaczymy”. I nie pomylił się. Potem żadnego śladu. Żadnej wieści. Wtedy na ulicach w tymczasowo przekształconym w stolicę Charkowie i w prastarym Kijowie pokotem, nie podnosi się ręka napisać walały się, niech będzie leżały, martwe ciała. Konających nie wszyscy omijali albo przekraczali. Poza wszelką wątpliwością, byli i tacy, którzy dzielili się z „umierającymi” ostatnią skórką chleba. Znajdowali się i tacy, którzy dawali schronienie nieszczęsnym. Brali wygnanych i głodnych pomocnikami do swoich mieszkań. Czyż nie są oni również Sprawiedliwymi wśród Narodów Świata i zasługują na studiowanie ich historii, kręcenie filmu dokumentalnego itp.? Nie dzielmy ludzkości na żadne „siedem klimatów”, na żadne strefy. Bądźmy prawdziwie wyższymi stworzeniami! 14.09.20.
Tłumaczenie maszynowe
W piętnastotomowym zbiorze dzieł Olesia Woli, który obecnie otrzymuje błogosławieństwo na wejście w świat, znajduje się różnorodna paleta artystyczna, a także los mistrza, którego ustami przemawia prawda i naród. Najboleśniejszą częścią jest dwuksiąg „Bezkrwawa wojna”.
Ołeksandr KAWUNENKO
1. Przez dziecięcą łzę „Z wielkiego ucisku i udręki serca pisałem wam z obfitymi łzami nie po to, aby was zasmucić, lecz byście poznali miłość, jaką mam do was” – zdaje się, że słyszę te biblijne słowa z ust samego autora; widzę, jak Oles chwyta ból-żałobę w oczach cierpiących, nie będąc w stanie ukoić jej we własnej duszy. Szarpie duszę ta godzina sroga, zmarli spadają jak liście z gałęzi, bezgłośny płacz stoi we wsi za tymi, którzy opuścili świat… Teraz nie do zniesienia jest to nawet słyszeć, a im dane było to przeżyć. Żadne przestrogi i strachy nie powstrzymywały dobrotliwego pielgrzyma (choćby dla całkowicie uzasadnionego samozachowania), przeciwnie – zanurzały go w życie męczenników tak, że czuł się jednym z tych, których opowieści notował. Dlatego nie przypadkowym, jak to bywa u pisarzy, lecz wycierpianym, znakomitym dziełem Olesia Woli stała się narodowa epopeja „Bezkrwawa wojna” – o Hołodomorze 1932–1933 roku, tragedii wyniszczenia i bezpaństwowej tułaczki Ukraińców na przestrzeni minionego stulecia. Tysiące przerażających świadectw naocznych świadków tamtych przeklętych lat legły u podstaw opowieści, bezprecedensowej nie tylko w literaturze krajowej, ale i światowej. Aby chłonąć coraz bardziej palące historie tamtej niemiłosiernej epoki, Oles wyruszał w drogę; szedł wbrew groźbom „aktywistów”, przestrogom nie tylko kolegów, ale i własnej matki; szedł, mimo niepogody i ciemności, które zagradzały drogę, szedł i szedł, upadając i podnosząc się, i znów idąc krętymi, niebezpiecznymi ścieżkami – wydawało się, że nic nie mogło powstrzymać śmiałka. Wkraczał nieustraszenie w każdy kąt, gdzie jeszcze żyły widziadła-cienie, aby ukazać z cierpiących ust w wieczność spowiedzi nieśmiertelne. Na prezentacji węgierskojęzycznego przekładu powieści „Zawieja”, która odbyła się niedawno w Budapeszcie, Wola zaznaczył, że pierwszą osobą, która wzywała go do opowiedzenia prawdy o tamtych niemiłosiernych latach, była jego matka. „Pamiętam, przyszła z buraków, a ja już chodziłem do starszych klas szkoły, i mówi: »Synku, ty piszesz do gazety o przodownikach kołchozu, jak oni pracują. A ty napisz o głodzie«. Potem, chwilę pomyślawszy, smutno westchnęła i dodała: »Nie, na razie za wcześnie, bo nie dadzą ci nigdzie drogi«”. I opowiedziała, jak pojawiły się cztery krzyże pod dziką gruszą na ich podwórku, gdzie pochowano dziadka i siostry; jak czternastoletnia Marijka w kołchozie zarobiła sobie na czerwone buciki, a nie zdążyła ich ponosić, choć marzyła, by na Boże Narodzenie pochwalić się przed koleżankami. „Pokażcie mi je, mamo…” – ledwo słyszalnie poprosiła w przeddzień, ale nacieszyć się bucikami nie zdążyła: tak i zastygły w jej martwiejących dłoniach... Poznawanie ogólnonarodowej klęski Oles zaczynał od rodzinnych Wynnykiw i innych miejscowości swojego rodzinnego rejonu kozelszczyńskiego na Połtawszczyźnie. Breusiwka, Serdiuky, Ułyniwka, Ołeksandriwka, Rybałki, Wasyliwska, Telatnyky, Czeczuszynne, Ołeniwka, słoboda Sucha, gdzie urodził się Oles Honczar, wielki człowiek w ukraińskiej literaturze, który nie wypierał się chłopskich korzeni i na wszelkie sposoby wspierał swojego młodego imiennika. Dość często spotykali się w Kijowie, wspominali rodzinne strony i niezapomniane wydarzenia, rozmawiali o dniu dzisiejszym i przyszłym, o życiu w literaturze; podczas jednej z takich spokojnych, rozważnych rozmów Honczar poradził Saszkowi rozszerzenie geografii swoich dalekich od romantycznych podróży na całą Ukrainę, a z czasem niemal nalegał: „O wszystkim zapomnijcie, Olesiu: o śnie i odpoczynku, o spokoju duszy i dniu ułożonym – żyjcie jak na froncie, a książkę o trzydziestym trzecim napiszcie. Niech wiedzą potomni: kto, jak, za co i dlaczego męczył nasz ukraiński naród…”. Zagraniczni dziennikarze, którzy zebrali się na konferencji prasowej pisarza w węgierskiej stolicy, chcieli między innymi dowiedzieć się, kim on jest, Wola, z jakich myśli, świąt i dni powszednich, prawd i krzywd, sympatii i antypatii, z jakich odczuć i nastrojów utkany jest jego świat, jego los, biografia dobrotliwej, a zarazem buntowniczej natury, wrażliwej i obolałej duszy; wreszcie, jakie są jego relacje ze Słowem?.. Skłaniali gościa do szczerości granicznej, a to jest właśnie to, bez czego Oles nie wyobraża sobie komunikacji. Rozmowa płynęła długo i niespiesznie, rozszerzając swoje brzegi pytaniami, którym zdawało się nie być końca; jeśli zaś krótko, to życie, odpowiadał gość z Ukrainy, mija jak chwila i czasem urywa się tam, gdzie najmniej się spodziewasz. Rzeczywiście: w wielokrotnie czytanym przeze mnie dzienniku Woli przytoczone są przypadki, kiedy tylko cud, który ma imię Boga, tylko opatrzność Pańska wyrywała z biedy autora „Bezkrwawiej wojny”; śmierć z kosą w rękach goniła Olesia od dzieciństwa, za każdym razem niemal go doganiając i już jakby triumfując. Działo się to na sankach
NIEPRZEMIJAJĄCE
Autorowi narodowej epopei „Bezkrwawa wojna” Olesiowi Woli, przekonanemu, że najdokładniejszy pogląd na rzeczy daje pamięć.
1. Przedzimie 1933 roku
Szalał Lucyfer: ten żywy, kto jeszcze nie umarł.
Dzwon cerkiewny nie bije, nieszczęście-bieda wędruje.
Wzdłuż dróg starcy i dzieci, dusze ich – w zaświatach.
Prawdy-prawdeńki – nigdzie, wszystko, powiadają, wokół kwitnie.
Rodzinna partia prowadzi, pogania KGB
na Sybir, jak na egzekucję – gorzej niż zbrojni najeźdźcy.
Komnezamowcy-brygady szaleją jak bestie,
rodzinę za rodziną wyganiają z chat na zimę
całą chłopską Ukrainę.
2. Listopad 2020 roku
Wszystko to samo na starej planecie,
i świta, i przygasa świat.
W sercu nie mija trzydziesty trzeci,
choć minęła niemal setka lat.
Lud gasł skazany na zagładę, bezgłośny,
był ziarnu, jak zbawieniu, rad.
Do dzisiaj we mnie wojna bezkrwawa –
za krwawe zgubniejsza stokroć.
A co we wsiach, niedawno pięknych?
Znowu stado wron kracze,
i chaty chwieją się puste,
jakby na zatracenie idąc.
Cichną strzały z okopów,
odbrzmiało Stalinowi „hura”,
i nie chce wiedzieć Europa,
że Ukraina-siostra umiera.
Swój los zraniła o ciernie,
Boży duch błaga, by zmartwychwstał.
Co ją czeka – trzydziesty trzeci
czy jeszcze podstępniejszy „postęp”?
2020 r.
„karuzeli”, urządzonej przez znacznie starszych, pijanych samogonem winnikowskich łobuzów; niejednokrotnie – na BAM-ie: tonął, wpadłszy pod cienki lód syberyjskiej rzeki Czara, gdy śpieszył się do szkoły wieczorowej, gdzie wykładał literaturę; tamże, na Bajkalsko-Amurskiej Magistrali, kiedy – również cudem – uratował się przed przystawionymi do gardła bandyckimi nożami, a spadłszy z mostu, gdzie brygada montowała tor kolejowy, skończył na obrażeniach, choć bardzo ciężkich. Śmierć ścigała Wolę także w Kijowie, kiedy pracował jako konduktor w pociągach dalekobieżnych, a później zarabiał grosz na księgarskim targu Petriwka – sprzedawał cudze książki, by wydać własne. Tutaj zderzył się z rekieterami, bo „pisarz”, widzicie, odmówił płacenia haraczu, i to, zdawało się, było starcie nie na życie, a na śmierć… Zarabiał, żeby przeżyć, wycieńczał się do omdlenia, do rozpaczy, jednak rozpacz dla silnych jest jakby krótkotrwałym odpoczynkiem, po którym kontynuują swoją drogę. Oto i Wola dochował wierności Słowu; a gdyby przyszło „skonać”, to, jak obrazowo mówił klasyk – tylko w pracy, przekonanym, że jest ona zbawienna, a cel osiągalny, kiedy nie zdradzasz samego siebie. Tworzenie dla Olesia nie jest zabawką, nie jest hobby, choćby najbardziej pasjonującym, a terytorium ducha, bez którego nie wyobraża sobie swojego życia. Jeśli chodzi o wycieńczenie, to w sztuce z reguły istnieje tragiczna równowaga między bytem a twórczością, i za prawdziwe dzieło pisarz musi zapłacić odpowiednim ekwiwalentem własnego bytu. Przede wszystkim – zdrowiem. Wiecie, jaka jest „nagroda” Woli za pełną poświęcenia pracę? Dwa ostre zawały i pięć naczyniowych bajpasów; cieszy się, że obecnie jest w stanie odpowiadać na pytania dziennikarzy, bo nierzadko traci głos, a przed prezentacją „Zawirjuchy” w węgierskiej stolicy tak się denerwował, że błagał Boga, aby nie „siadła” dusza. Odpowiadać na pytanie, dlaczego nawet teraz na Ukrainie za temat Hołodomoru bierze się niewielu literatów, Oleś rozpoczął od myśli nieco paradoksalnej jak na pisarza, dalej ją wyjaśniając. – Kiedy coś piszesz, to jeszcze nie znaczy, że napisałeś: nie ja piszę, mną piszą. Początkowo i ja się wahałem, myśląc, że artystyczne odtworzenie głodu jest niemożliwe, bo to – niezwykle bolesny materiał. Nawet wymyślanie jakichś epizodów, jakichś zwrotów myśli dla mnie wygląda tak, jakbyś szedł przeciwko sumieniu i prawdzie. To już pisarstwo niższego rzędu, nomenklaturowe. A ja jestem zwolennikiem pisania według zasady „mocno, aż strach!”. To przede wszystkim Wasyl Stefanyk, nasz geniusz-nowelista. Oto dla mnie wzór! Takim jest Mychajło Kociubynski w jego „Małym grzeszniku”. Siła przejęcia była tak wielka, że w trzeciej klasie u nas dwaj mali chłopcy płakali. I ja razem z nimi. Bóg kocha trójcę”. Więc za przykładem klasyków Oleś Wola ukazał tragedię Hołodomoru głównie oczami dziesięcio-dwunastoletnich dzieci, aby przez dziecięcą łzę następowało katharsis naszych dusz. Wysłucha, na przykład, trzydziestu opowieści, i jeśli zrobi z nich dwie-trzy historie – czuł się szczęśliwy; ale te nowele musiały piec jak wulkaniczna magma. Tak wytworzyła się „Bezkrwawa wojna”, tak, w ciągu dwóch miesięcy, rodziła się „Zawirjucha”, a następnie pojawiła się druga część powieści o dalszych losach jej postaci, które wyrwały się z hołodomorowego piekła. Zamierzenia artysty potwierdzają jego czyny. Wola jest dumny z tego, że nawet w totalitarnych czasach zbierał świadectwa o Hołodomorze, „którego nie było”, według twierdzeń ówczesnych przywódców i ich popleczników-sługusów, wyszukiwał materiały archiwalne i dokumenty fotograficzne, aby ukazać prawdę, i tylko prawdę, o Hołodomorze 1933 roku; i obecnie, stworzywszy monumentalną epopeję narodową, powtarza dla siebie jak modlitwę, jak mantrę niemal codziennie: gdyby Ukraina nie wpadła pod sowiecką piętę, gdyby Moskwa nie rządziła, a było odrębne Państwo Ukraińskie, nigdy taka ogromna straszna tragedia by się nie wydarzyła. Jak dla mnie, tym właśnie silne jest to dzieło artystyczne, że nie ma w nim ani jednego słowa zmyślenia, każda spowiedź naocznych świadków ludobójstwa jest niepowtarzalna, znakowa, jak niepowtarzalne i znakowe są linie życia na dłoni człowieka, jak błaganie do Boga, jak ostatnie krzyki umierających w męczarniach. Kto ma oczy, ten zobaczy i zrozumie. Kto ma uszy, ten usłyszy. 2. „Nogi nie opuszczają strzemion…” Kto co zasieje w młodości, tak zbierze w starości – jakby o nim, moim pobratymcu, prorokował kiedyś wędrowny filozof Hryhorij Skoworoda. O nim, bo jeszcze od czasów studenckich Sasza Miszczenko zachwycał współstudentów pełnym poświęcenia służeniem Słowu; od tamtej pory miłością do niego niezdradliwą uświęcone są wszystkie jego utwory. Najpierw – „Bezkrwawa wojna”, nad którą nie przestawał pracować w najcięższych okolicznościach, uzupełniając, niejednokrotnie redagując, weryfikując każde słowo, i ukończył dopiero teraz. Skąd brał siłę, zwłaszcza w dojrzałości, naznaczonej zmęczeniem od przeżytego. I nawet teraz, przekroczywszy swoje drugie trzydziestopięciolecie, artysta nie daje swojemu Pegazowi się rozluźnić, twórcza moc jego jest wystarczająca, by poruszać się dalej, nie „opuszczać strzemion”. Siło moja ty młodzieńcza, Czemu żałośnie rozwiała się dawno? Na duszy mojej ciasne wędzidło, Nogi nie opuszczają strzemion, – powiada w jednym z „Ukraińskich katrenów”; z wysokości lat swoich uświadamia sobie, że choć nie ta już siła, ale wyścigi losu są nieustanne, i nieuchwytna dusza jego „to wulkanicznie kipi, to kwiatem delikatnie lśni” – takim otwiera się czytelnikowi w innym czterowierszu. Nadchodzi pora na przemyślenie stworzonego, a nie na robienie ostatecznych podsumowań. Dlatego, jak i wcześniej, Oleś Wola idzie do samego siebie, pamiętając, że wszystko na świecie – to czas i przypadek. A jeszcze – praca. Praca zawsze zwycięża. Z latami przekonał się, że strata czasu – najcięższa, i prawidłowo go wykorzystuje ten, kto wie, czego trzeba dochodzić, a czego unikać. W jednej z porównywalnie niedawnych notatek dziennikowych zaznaczył: „Patrzę, poruszam się naprzód, ile ducha starczy. Myślę, że nie przypadkiem wyciągają dni przyszłe obiecujące, niezdradliwe ręce swoje, niczym dawnemu wypróbowanemu przyjacielowi. Walczyłem, walczę i będę walczył, bo wierzę w mój ukraiński naród. Ja jeszcze zacznę się w sobie odnowionymi bryzgami śmiałości, i my rozkwitniemy razem z moją cierpliwą, oświeconą Bożym duchem i oporem przeciwko kłamstwu matką Ukrainą”.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Przypominam sobie taki epizod. Czerwiec 1986 roku. Ogólnozwiązkowy zjazd pisarzy w Moskwie. Wśród pierwszych przemawiających, z Ukrainy, występuje Borys Olijnyk. O czym mówił poeta? Oprócz wszystkiego innego, związanego z procesem literackim, także o kwestii języka. „I to naturalne, bo problem rozwoju ojczystego słowa zawsze niepokoił i będzie niepokoił pisarza już choćby z tego powodu, że słowo jest jego materiałem budowlanym”. A dalej: „Ale oto problemy ojczystego języka w szkole, w teatrze, w przedszkolach – to już kwestia naszej polityki narodowej, a naruszenie jej zasad boleśnie rani”. Wygłaszając tę tezę, Borys Iljicz mógłby rzucić kamieniem w Kreml. Ale on dokładnie zna układ współrzędnych i działa dyplomatycznie – przestawia zwrotnicę w dół. „Z reguły – mówi mówca – ideologiczni dywersanci wszystkie nasze domowe niedociągnięcia w tych sprawach starają się zrzucić na „rękę Moskwy” […]. Wygodnie im zrzucić na Moskwę wypaczenia, dokonywane przeważnie przez miejscowych, swoich, rodzimych gorliwców naszej politycznej czystości, którzy odziedziczyli zapewne psychologię lokajską po tych, którzy za przekręconą rosyjszczyznę otrzymywali od cara przydziały ziemi jego własnej ojczyzny”. I jeszcze dwie znaczące tezy. Pierwsza: „broniąc swojego ojczystego języka i kultury, bronimy honoru i godności narodu rosyjskiego”. Druga: „tylko jedno chciałbym prosić rosyjskich pobratymców – by łagodnie sprawdzili pełnomocnictwa tych, którzy w republikach narodowych bez opamiętania działają w imieniu narodu rosyjskiego – choćby po to, by przekonać się o genialności leninowskiej definicji, że najzaciekleszymi wielkomocarstwowymi szowinistami zawsze byli obcokrajowcy”. Przeczytajmy te wiersze, nie zapominając o czasie, w którym je ogłoszono: wciąż mocna i jedynowładna KPZR, wciąż epicentrum polityki – w Moskwie, a dopiero co powiało świeżością „pierestrojki”, a więc i nadzieją, że ktoś cię usłyszy. Obecny na zjeździe sekretarz generalny M. Gorbaczow gorąco klaskał, Ołesz Honczar, przewodniczący obrad, promieniał, od kolegów z całego Związku – owacje. A w Kijowie – sięgam po wspomnienie aparatczyka KC KPU: „Pierwszy sekretarz odebrał tę tezę jako wyrzut pod własnym adresem i, według słów Wrublewskiego, bardzo to przeżył”. „Jeśli chodzi o język, […] powinien brzmieć pełnym głosem w przedszkolach, szkołach, technikach, uczelniach, teatrach, kinach, w urzędach. Jednym słowem, nasz język jest niepowtarzalny, zachwyca cywilizowany świat, wymaga państwowej ochrony, abyśmy nie musieli się rumienić przed tym samym cywilizowanym światem”. Tego postulatu Borys Olijnyk nie wypowiedział w jakimś zakątku. Ogłosił tę tezę na wysokim, oficjalnym zebraniu w stolicy – na konferencji Kijowskiej Miejskiej Organizacji Komunistycznej Partii Ukrainy jesienią 1989 roku. Co więcej, z niepokojem przestrzega nas przed procesami i walkami wokół języków, których świadkami i uczestnikami się znaleźliśmy, a także przed tym, co działo się trzydzieści lat później – w 2020 roku. Posłuchajmy: „Od tego nikt nie jest wolny – ani jedna osoba”. I tam też: „ostatnio w republice poszły plotki, że rzekomo rozważana jest propozycja nadania statusu państwowego dwóm językom – ukraińskiemu i rosyjskiemu”. „Uważam, że ze względu na znane obiektywne przyczyny ten model byłby odstępstwem […]. Bo nadanie statusu państwowego językowi narodu tytularnego w warunkach Ukrainy i Białorusi to przede wszystkim państwowa ochrona naszych kalinowych języków, które – bądźmy szczerzy! – znalazły się na granicy potocznej gwary wiejskiej, na krawędzi istnienia w niektórych teatrach i tylko w części w związkach twórczych”. „Co tu dużo mówić, skomplikowane węzły zawiązało nam życie, a także my sami sobie. Ale rozwiązać je trzeba natychmiast, i to „przy ludziach”, przy pełnej jawności i poinformowaniu”. Zauważmy: to wszystko powiedziano ponad trzydzieści lat temu, i przykładajmy to do naszych dni – a te węzły wciąż nie są rozwiązane. Czy nie za wcześnie staramy się odciąć od Borysa Olijnyka? I jeśli jakiś tam Ołeksandr przemianuje się na Ołeksandera, to już i przed nim wielki poeta i państwowy oraz społeczny działacz staje się takim sobie „nikim”, a my jeszcze długo będziemy brnąć w bagnie małorosyjstwa. A na zakończenie – optymistyczny osąd 27-letniego Nazara Danczyszyna, opublikowany w „Słowie Proświty” (nr 12–13, 19 marca – 8 kwietnia 2020 r.): „Ustawa o języku z 1989 roku, uchwalona jeszcze za „sowka”, była niemal maksymalnie proukraińska jak na warunki, w których ją pisano, i obowiązywała na Ukrainie aż do 2012 roku, dopóki reżim donieckiej mafii nie przepchnął w Radzie Najwyższej sławetnej ustawy Kiwałowa–Kolesniczenki”. A dalej – przestroga młodego Ukraińca, która w istocie brzmiała z ust B. Olijnyka ponad 30 lat temu: „Im dłużej ociągano się z uchwaleniem adekwatnego ustawodawstwa językowego, które utwierdzałoby ukraińskość, tym bliżej byliśmy utraty suwerenności (a ta utrata rzeczywiście nastąpiła w 2014 roku, wraz z początkiem wojskowej agresji Moskali). Nawet w środowisku proukraińskim są zwolennicy i przeciwnicy nowej ustawy o języku, uchwalonej 25 kwietnia 2019 roku. Jednak ten parlament, który mamy teraz, moim zdaniem, może zaproponować tylko coś gorszego. Dlatego musimy bronić tej ustawy przed prawdopodobnymi zamachami agentury w poselskich odznakach”. Wśród obrońców ustawy niezależnej Ukrainy z 25.04.2019 r. mamy wszelkie podstawy, by postawić też imię Borysa Olijnyka. Nie upraszczając problemu, wskazanego już w czasach sowieckich (powtórzę cytat): „skomplikowane węzły zawiązało nam życie, a także my sami sobie”. I – jako wezwanie do swoich rówieśników i natarczywa rada dla dzisiejszej młodzieży: „a rozwiązywać je trzeba natychmiast, i to „przy ludziach”, przy pełnej jawności i poinformowaniu”. A tę misję dziś wypełnia – najgłębiej i najkonsekwentniej, systemowo – gazeta „Słowo Proświty”.
Przygotował, nieco komentując, Wołodymyr BILENKO
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
dokąd nie zniknie. I daremne są próby powstrzymania tego procesu. Bo wtedy wspomniane problemy stają się przedmiotem kupna-sprzedaży swoistych spółdzielni ideologicznych [...]”. I w tym samym miejscu niestandardowa ocena panującego wówczas „internacjonalizmu”, który i dziś kultywuje na Ukrainie piąta kolumna pod maską słowiańskiego braterstwa, zaplątanego w „ruski mir”. „U nas zaczęły (? — W. B.) rozwijać się zjawiska przeciwne naturze, kiedy nihilistyczny stosunek do swojego, rodzimego, wydawał się niemal oznaką superinternacjonalizmu, szerokości natury i poglądów. Jeszcze raz doprecyzujmy — podkreśla ukraiński poeta — beznarodowy internacjonalizm to mistyka, filozofia niematerialistyczna, mit, który sprowadza młodego człowieka na manowce kosmopolityzmu, formuje psychologię legionisty, któremu wszystko jedno, w jakich krajach żyć, za kogo i przeciw komu walczyć, jaki system społeczno-polityczny wyznawać — byle dobrze płacili. Oto gdzie jest problem, szanowni towarzysze, którego korzenie tkwią w bezkorzenności”. (Czyż to nie odpowiedź na niesławną tezę obecnego gwaranta Konstytucji?!) I wniosek z tych pasaży: „A zatem nadanie językowi ukraińskiemu statusu państwowego będzie najwyższym przejawem mądrości państwowej [...]”. Kwestie języka ojczystego zawsze (!) były w centrum uwagi Borysa Olijnyka. To właśnie jemu powierzono kierowanie przygotowaniem ustawy i wygłoszenie referatu na sesji Rady Najwyższej Ukraińskiej SRR w październiku 1989 roku, kiedy język ukraiński został ogłoszony jedynym językiem państwowym na terytorium Ukrainy. (Opublikowany pod tytułem „Język to głos narodu”). W nurcie niezwykle aktualnej rozmowy na łamach „Słowa Proświty” przytoczę niektóre tezy z tamtego referatu, wygłoszonego w sali, gdzie zasiadał jeszcze niby to jednomyślny „blok komunistów i bezpartyjnych”, naładowany owym „superinternacjonalizmem”. Oto jego daleki od urzędowego początek: „Język to nie po prostu dźwięki, wytworzone przez odpowiednie mięśnie odpowiednich organów. To głos narodu, o niepowtarzalnej barwie i intonacji, który jest jednym z czynników mechanizmu dziedzicznego, wyróżniającym tę czy inną wspólnotę w światowym wielogłosie jako samodzielną indywidualność. Utrata słuchu prowadzi do utraty barwy, a więc własnego głosu, co w ostatecznym rozrachunku niweluje naród jako niepowtarzalne, oryginalne zjawisko. Ponieważ zaś język, jako stanowa cecha samego pojęcia narodu, jest tą swoistą kartą perforowaną, w której zakodowana jest pamięć wszystkich pokoleń, historia narodu, jego rodowodowa ankieta, niezmienne wartości duchowe, prawa praprzodków, biorytmy instynktu narodowego, psychofizyczna struktura typu narodowego, to zrozumiałe, że utrata języka, z woli czy z niewoli, prowadzi do zniknięcia samego narodu. Niestety, deformacje okresu kultu i czasów zastoju, a zwłaszcza patologiczna teoria zlania się, zdeformowały leninowską politykę narodowościową swobodnego rozwoju wolnych narodów do tej granicy, kiedy, powiedzmy, na Ukrainie język ludności rdzennej zwęził się do potocznej gwary wsi, komunikacji jakiejś części inteligencji miasta, częściowego funkcjonowania w szkołach wiejskich i uczelniach humanistycznych i niemal całkowicie został wyparty z użytku naukowego, urzędowego i partyjnego kancelaryjnego”. „Nie zawadzi jeszcze raz przypomnieć niezaprzeczalną prawdę: język narodu, narodowości czy ich diaspory to kod genetyczny kultury narodowej, gwarancja odrębności i samozachowania. Zatem chodzi o trwałe zakorzenienie języka ukraińskiego w sferach życia społecznego, gdzie on obecnie działa, oraz o ożywienie go w tych obszarach użytku społecznego, skąd został, w istocie, wyparty. To samo dotyczy innych języków narodowych”. „Określić fundamentalne zasady prawnego uregulowania problemów rozwoju języka ukraińskiego oraz języków innych narodowości, jasno nakreślić sfery ich oficjalnego użycia, kierując ten proces w jedno koryto — w tym sens, powołanie ustawodawstwa radzieckiego, w tym także projektu Ustawy”. „Te idee położyliśmy jako kamień węgielny pod projekt Ustawy Ukraińskiej SRR o językach i z pewnym moralnym prawem odpowiedzialnie oświadczamy, że jest on na dziś optymalny. Podstawę dla tego optymistycznego twierdzenia daje nam doświadczenie z prac nad tym wyjątkowo ważnym dokumentem. Jak wiadomo (a wszystko czyniono jawnie!), dla jego przygotowania została stworzona grupa robocza, w skład której weszli przedstawiciele różnych narodowości, wśród nich deputowani ludowi ZSRR i Ukraińskiej SRR, robotnicy, urzędnicy, pracownicy organów radzieckich, literatury, uczeni-prawnicy, współpracownicy instytucji naukowo-badawczych Akademii Nauk republiki. Praca ta była i niełatwa, i bardzo długa: nad dziesiątką wariantów projektu pracowano prawie siedem miesięcy z rzędu”. „Zatem na nasz adres wpłynęło ponad 50 tysięcy listów różnych warstw ludności, które poruszały praktycznie wszystkie artykuły projektu”. „Oprócz tego do Prezydium Rady Najwyższej Ukraińskiej SRR wpłynęły cztery alternatywne projekty Ustawy o języku: od członków Lwowskiej Obwodowej Rady Towarzystwa Języka Ukraińskiego imienia Tarasa Szewczenki, grupy międzynarodowej z Dniepru, od kijowskich naukowców, od mieszkańca Kijowa Łunka Bronisława Iwanowicza, które również rozpatrywano na posiedzeniach grupy roboczej i stałych komisji Rady Najwyższej Ukraińskiej SRR. Analiza tych i wszystkich innych propozycji świadczy: najbardziej niejednoznacznie przyjęto postanowienie cz. I art. 2 dotyczącego statusu języka ukraińskiego jako państwowego. Nie przecząc mu w zasadzie, wielu obywateli opowiedziało się za uznaniem w republice także języka rosyjskiego jako państwowego”. „Zatem, przystępując do pracy, zdawaliśmy sobie sprawę, że żyjemy w wielonarodowym kraju, że pod niebem Ukrainy żyje niemal setka innych narodowości i każda z nich ma takie samo historyczne prawo, jak i Ukraińcy, na zaspokojenie pragnienia swoich potrzeb narodowych, na swobodny rozwój języków ojczystych. A zatem, walcząc o status państwowy swojego, przewidzieliśmy, że na takim samym poziomie państwowym musimy wspierać rozwój języków wszystkich bez wyjątku narodowości, które żyją i pracują na cześć, na chwałę Ukrainy”. Kończąc referat na tamtej sesji RN, Borys Illicz, wzywając deputowanych do jednomyślnego przyjęcia Ustawy, ogłosił: „Zapewniam: dokonacie szlachetnego aktu, który na wieki pozostanie we wdzięcznej pamięci narodu ukraińskiego”. „Zatem — wzywał poeta — zagłosujcie za naszym projektem. Ale — podkreślam: my nie prosimy, my po prostu korzystamy, jak każdy z narodów wspólnoty światowej, z nadanego nam przez naturę i samą historię prawa — pisać, mówić, śpiewać i wywalczać swoje interesy narodowe językiem macierzystym”. „W ideale — oświadczał B. Olijnyk, już z innej, kompartyjnej trybuny — to nienaruszalne, międzynarodowe prawo, jedna z podstawowych składowych wolności”
Tłumaczenie maszynowe
Wasyl LYZANCZUK, profesor honorowy Lwowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Iwana Franki, laureat nagrody imienia Wiaczesława Czornowoła w dziedzinie dziennikarstwa i publicystyki. Mam nadzieję, nie – jestem pewien, że każdy, kto weźmie do rąk „Kobziarza”, który jest szczerze nasycony grafiką Wasyla Semeniuka, natychmiast zapłonie estetyczno-poznawczą ciekawością. Nie tylko dlatego, że w oczy rzucą się znane słowa Tarasa Szewczenki „Cóż by, zdawałoby się, słowa…” z atrakcyjnej biało-czarnej obwoluty. Ludzka ciekawość będzie przewracać strony nowej książki, a pytania będą cisnąć się do głowy: „Cóż takiego szczególnego stworzył Semeniuk, żeby zadziwić, uzupełnić bogatą twórczość plastyczną Szewczenkiany? Czy ktokolwiek jest w stanie pokonać psychologiczną barierę intelektualno-duchowej skali postaci Kobziarza?”. Mogą pojawiać się myśli innego rodzaju. Swoje wątpliwe pytania pokonałem dość szybko. Ponad dwieście kompozycji graficznych do utworów Tarasa Szewczenki ożywało w moim sercu i wyobraźni, czyste myśli otwierały zagadkę miłości, cud jedności myśli i ręki artysty. Pomogła w tym poznaniu „Przedmowa” Wasyla Semeniuka do zilustrowanego przez niego „Kobziarza”. Wczytajmy się w ten tekst razem – a świat talentu zagra niepowtarzalnymi barwami twórczych poszukiwań, mąk, niegasnącej, niepowtarzalnej pracy: „Marzec 2011 roku Bożego był dla mnie znaczący. Tak, znaczący! Nie wiem, czy ktoś częściej otwierał „Kobziarza” niż ja w tym miesiącu. Jeśli tak, to chciałbym zobaczyć tę osobę. Czego ona szukała tam? I co znalazła? Szewczenko swoimi myślami, jak rozżarzona magma wulkanu, nakrył mnie całego, nie zostawiając nic dla mnie. To już nie byłem ja. Nie! Nie ja. Biegłem. Upadałem. I jeszcze raz wznosiłem swój wzrok do góry. A jak tam na świecie Bożym? Świat milczał. A ja byłem jak na wyścigach po pionie. I to było jak w boju. Jutro znowu będzie to, co dzisiaj. Bój. Tylko naprzód. Słowo w linię. Linię w słowo. Płacz. Rozpacz. Krew. Szable. Jestem coraz bliżej i bliżej… Ale gdzie tam! Im bliżej jestem do niego, tym dalej on jest ode mnie. Brakowało mi linii. Myśli. I bezradne moje marzenia… I gdzie te punkty orientacyjne? To – tak można. A to – tak. Tak – nie wypada. U kogo prosić o pomoc? Na moje pytania nikt nie odpowiedział. Tylko prawda siedziała na swoim tronie i uśmiechała się. A koło niej kłamstwo w złoto słowo niosło. Czysta prawda chciała usłyszeć o sobie czystą prawdę, a podstępne kłamstwo nie chciało tego. Nie rób tego! Idź ode mnie! Po co ci Szewczenko? Komu ty chcesz udowodnić? Wszystko jedno, od nich wdzięczności żadnej nie czekaj. A koło mnie! Jak na maminej piecy. Pomyśl! Jeszcze nie za późno… I tak każdego dnia walczyłem z samym sobą. Leniuchowanie wielkie rosło, jakby na drożdżach rozczynione było. Leniuchować – to grzech, pomyślałem i wplatałem linię w linię”. Uduchowienie Wasyla Semeniuka wylewało się w czystość graficznych linii, w kontrastowe przelewy czerni i bieli, bieli i czerni, ale nie tylko technika grafiki władała artystą, a przede wszystkim pragnienie uświadomienia sobie głębi narodowej prawdy każdego utworu Tarasa Szewczenki. Kipiący zator swojej energii z dotykiem do wielkości Szewczenki artysta przekształcał w nieordynarne dzieła graficzne, w ukraińską estetyczną swoistość, źródło narodowej godności, wieczności Szewczenki. Ale odczucie istoty ukraińskiego, ogólnoludzkiego świata Tarasa Szewczenki nie nagle weszło w dobroczynną naturę Wasyla Semeniuka. Ziarna jasnej, boskiej miłości do ukraińskich wartości narodowych, szacunku do uczciwej ludzkiej pracy zasiewały w duszę ciekawskiego chłopca babcia i dziadek, mama i tata, życzliwi mieszkańcy wsi Czornyj Potik w rejonie nadwórniańskim obwodu iwanofrankiwskiego, gdzie za Bożym błogosławieństwem i rodzicielską miłością 19 września 1957 r. przyszedł na świat ziemski Wasyl Semeniuk. Babcia Teodozja-Wasylina choć była niepiśmienna, ale mądrością swoją zachwycała. Często mówiła, że niedziela święta jest dla Pana i trzeba iść na Liturgię do cerkwi. Nauczyła wnuka Wasylka „Ojcze Nasz”, „Bogurodzico Dziewico”, „Wierzę”, liczyć do tysiąca, znać dni i miesiące, balladę o legendarnym Oleksie Dowbuszu „Oj pod gajem zielonym…”, żeby on wiedział i pamiętał: ród Semeniuków pochodzi z Peczeniżyna. Chyba sercem czuła i dlatego szczerze się modliła, prosiła Boga, żeby wnuczek jej wyuczył się na artystę. Dziadek Mychajło pielęgnował w Wasylku siłę woli, wytrwałość, wojskową bystrość, bo był strzelcem siczowym, walczył z najeźdźcami o niepodległość Ukrainy. Choć za komunistycznego reżimu było bardzo niebezpiecznie, ale opowiadał w cztery oczy o zrywach siczowców, cicho-cicho podśpiewywał: Hej, tam na górze Sicz idzie, Hej, malinowy sztandar niesie. Hej, malinowy! Nasze sławne towarzystwo, Hej, maszeruje – raz, dwa, trzy! Uważnie wpatrywał się w oczy wnuka, przytulał do siebie, ostrzegał, żeby, nie daj Boże, nikomu nie mówił, bo może być wielka bieda, i z gardła wyrywały się na wolność do serca Wasylka słowa: Za Ukrainę! Z ogniem zapału. Ruszajmy, bracia, wszyscy naprzód! Słuszny czas woła nas: Nuże w raz Spełnić święty rozkaz! Za Ukrainę, Za jej wolność, Za cześć i sławę, Za naród! Tata Iwan, jak u nas mówią, był rozwiniętym człowiekiem, miał dobre ręce, czułe serce, we wszystkim była zgodność. Dobrze znał „Biblię”, był wiejskim dentystą. Bardzo kochał konie huculskie, które go słuchały, bo nie tylko dawał posmakować owsa, ale i, co dziwne, pieścił je pieśniami. Nad Czornym Potokiem płynęły kołomyjki Semeniuka, ukraińskie pieśni ludowe. Mieszkańcy wsi zafascynowani słuchali: Werchowyno, świecie ty nasz! Hej, jak u ciebie tu miło! Jak igraszki wód, płynie tu czas Swobodnie, szumnie, wesoło. Oj nie ma kraju, kraju Na tę Werchowynę! Gdybym mógł sobie pohulać Choć jedną godzinę! Kiedy gościła cała rodzina Semeniuków, Iwan Mychajłowycz obdarowywał obecnych „Marszem siromańców”. Ale przedtem dobrze zamykali okna, drzwi, żeby pieśń nie trafiła do uszu nieżyczliwych, bo czas sowiecki był niepewny. Dopiero za odzyskanej niepodległości Ukrainy swobodnie dzwoniła pieśń Iwana Semeniuka: Z gór Karpat niesie się pieśń wolności, Z gór Karpat rozbrzmiewa wolności zew. Tam niebiesko-żółte powiewają flagi, Tam już zagrała ukraińska krew. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, rodzony bracie, Zachodu i Wschodu Jednocz się w jeden uderzeniowy monolit.
Wywalczymy Ukrainie wolność, obalimy świat najeźdźców! Życzliwy, rodzinny klimat Semeniuków jednoczył duchowo, a i dziś, w 90. roku życia, wspiera go mama Maria Mychajliwna wielką miłością, którą czerpie z poezji Tarasa Szewczenki. To właśnie od mamy mały Wasylko po raz pierwszy usłyszał „Sad wiśniowy koło chaty”, „Trzynasty rok mi mijał”, „Za słońcem chmurka płynie”, „Iwan Pidkowa”, „Słońce zachodzi, góry czernieją”, przejmującą „Hamalię”… Liryczno-filozoficzny, narodowo-humanistyczny światopogląd, zrodzony w dzieciństwie, kształtował się i utwierdzał podczas nauki we Lwowskiej Szkole Sztuki Użytkowej imienia Iwana Trusza oraz Ukraińskim Instytucie Poligraficznym imienia Iwana Fedorowa (obecnie Ukraińska Akademia Drukarstwa). Tematem pracy dyplomowej była seria litografii według motywów ukraińskich pieśni ludowych o miłości. Pracując w dziedzinie malarstwa, grafiki i sztuki dekoracyjno-użytkowej, W. Semeniuk stworzył „Dni powszednie mojej wsi”, cykl „Obrzędowy”, serie „Ukraińskie pieśni ludowe”, „Pieśń o niezniszczalności materii”. O wielowymiarowości jego twórczości świadczą liczne kompozycje malarskie i graficzne według motywów utworów B.-I. Antonycza, W. Symonenki, O. Olżycza i innych poetów. Wasyl Semeniuk zilustrował cztery książki autora tego artykułu: „Słowo Szewczenki”, „Historia rusyfikacji Ukraińców” (współautor M. Rożyk), „Bezpieczeństwo informacyjne Ukrainy”, „Tak! Jestem Ukraińcem!”. Ilustracje graficzne wykonane przez artystę do tych wydań istotnie przyczyniają się do pogłębienia odbioru ich treści przez czytelników, skłaniają do refleksji nad aspektami wojny hybrydowej Federacji Rosyjskiej przeciwko Ukrainie, nad istotą wartości narodowych. Celowa, wytrwała, twórcza praca Wasyla Semeniuka została uznana przez specjalistów i ukraińską społeczność. Jest docentem Lwowskiej Narodowej Akademii Sztuki, członkiem Narodowego Związku Artystów Plastyków Ukrainy. Dekretem prezydenta Ukrainy w 2009 r. Wasyl Semeniuk otrzymał tytuł zasłużonego działacza sztuki Ukrainy, od 2018 r. jest ludowym artystą Ukrainy. Do obecnego, niezwykle oryginalnego, ilustrowanego grafiką wydania „Kobziarza” (2019 r.) Wasyl Semeniuk twórczo zbliżał się od lat młodzieńczych. Istotnie zaczął zgłębiać utwory Tarasa Szewczenki jeszcze w czasach studenckich. Były to kompozycje kolorowe, grafika różnych okresów, linoryty i, zwłaszcza, malarstwo na szkle. Potężnym impulsem do jego twórczych, swoistych poszukiwań był list-prośba Tarasa Szewczenki (1 października 1844 roku) do czernihowskiego gubernatora cywilnego P. I. Hessego o wsparcie w rozpowszechnianiu akwafort „Malownicza Ukraina”. Wasyl Semeniuk z poruszającym wzruszeniem czytał: „Historia Południowej Rosji zachwyca każdego swoimi czynami i półbaśniowymi bohaterami, naród jest cudownie oryginalny, ziemia piękna. I wszystko to do tej pory przez nikogo nie zostało przedstawione oczom oświeconego świata, podczas gdy Małorosja dawno miała swoich kompozytorów, malarzy i poetów. Czym się zachwycili, zapominając o swoim rodzimym, nie wiem; wydaje mi się, gdyby moja ojczyzna była najbiedniejszą, najmniejszą na ziemi, i wtedy wydawałaby mi się lepszą od Szwajcarii i wszystkich Italii. Ci, którzy widzieli choć raz nasz Kraj, mówią, że chcieliby żyć i umrzeć na jego pięknych polach. Cóż nam powiedzieć, jej dzieciom? Trzeba kochać i szczycić się swoją przecudowną matką. Ja, jako członek jej wielkiej rodziny, służę jej jeśli nie z istotną korzyścią, to przynajmniej na chwałę imienia Ukrainy. Taras Szewczenko”. – Szewczenko jest jak słońce: wystarczy, że wzejdzie – i to boskie światło będzie świecić w twojej duszy przez cały wiek – szczerze, z wielkim pietyzmem powiedział Wasyl Semeniuk. Gruntownie przestudiował piękną grafikę akademika-grawera Tarasa Szewczenki, który wyznawał romantyzm, odrodzoną przez niego w swojej twórczości technikę akwaforty, w której wykonano sześć arkuszy wchodzących do albumu „Malownicza Ukraina”. Dobrze zna źródła ukraińskiej grafiki – sztukę miniatur czasów staroukraińskiego państwa Ruś,
twórczość S. Hordynskiego, P. Kowżuna, L. Łewyckiego, I. Ostafijczuka, z którymi wiąże się wysoki poziom lwowskiej szkoły graficznej. Wasyl Szternberg stworzył akwafortę do pierwszego „Kobziarza” (1840 r.), która znajdowała się przed stroną tytułową książki po lewej stronie, jako szmuc-tytuł. Na rysunku przedstawiono kobziarza z kobzą i chłopcem-przewodnikiem. W 1844 r. Jakiw de Balmen i Mychajło Baszyłow zilustrowali prawie wszystkie utwory, które w tamtym czasie zostały wydrukowane w „Kobziarzu”. Na nowo przepisali jego utwory w transkrypcji łacińsko-polskiej, ozdabiając je winietami, inicjałami i rysunkami. Tak pojawiła się bogato zdobiona rękopiśmienna książka „Wirszy Szewczenka. 1844. Kobzar. T. Szewczenka”. Wysyłając ten zbiór do W. O. Zakrewskiego, J. de Balmen pisał w liście do niego z 20 lipca 1844 r.: „Wszystkie główne dzieła Tarasa z winietami. Są one pisane łacińskimi literami po to, aby w razie fantazji Tarasa wydać to za granicą; – wszyscy mogliby czytać, – zwłaszcza Polacy. To dla ciebie nie prezent, a jedynie przesyła się pod twoją opiekę, na wypadek przyjazdu samego Tarasa, któremu ta praca jest dedykowana, i robić z nią On może, co mu się żywnie podoba”. Taras Szewczenko, dowiedziawszy się, że Jakiw de Balmen zginął w lipcu 1845 r. w wojnie na Kaukazie, poświęcił mu smutny wiersz: I ciebie zagnano, mój przyjacielu jedyny, Mój Jakiwie dobry! Nie za Ukrainę, A za jej kata przyszło przelać Krew dobrą, nie czarną. Przyszło wypić Z moskiewskiej czaszy moskiewską truciznę! O przyjacielu mój dobry! przyjacielu niezapomniany! Żywą duszą na Ukrainie przebywaj, Lataj z kozakami ponad brzegami, Odkryte mogiły w stepie doglądaj. Zapłacz z kozakami drobnymi łzami I mnie z niewoli w stepie wypatruj. Wasyl Semeniuk opanował osobliwości twórczości ilustratorów „Kobziarza”: I. Jiżakewycza, K. Trutowskiego, O. Słastiona, M. Mykeszyka, B. Smyrnowa, I. Riepina, S. Karaffy-Korbut, W. Sedlara, W. Kasijana, W. Łopaty, M. Stratiłata, O. Iwachnenki, M. Storożenki, I. Marczuka i innych. Awangardowa twórczość Wasyla Semeniuka niezwykle ilustruje poezje Tarasa Szewczenki, daje wizje – własnymi środkami tworzy oryginalne prace, do których inspiruje go poezja. Emocjonalno-wyrazista zasada charakteryzuje się tym, że w każdej jego kompozycji cytat z poezji Szewczenki jest kwintesencją myśli Proroka. Na przykład: „Dzieła dobrych odnowią się, dzieła złych zginą”, „Mój Boże miły, jakże mało świętych ludzi na świecie zostało”, „Objmijcie się, bracia moi. Modlę was, błagam!”, „Nie ma na świecie Ukrainy, nie ma drugiego Dniepru”, „W swojej chacie swoja i prawda, i siła, i wolność”, „Swoją Ukrainę kochajcie, kochajcie ją… W czasie srogim”, „Walczcie – zwyciężajcie, wam Bóg pomaga”, „I na odnowionej ziemi wroga nie będzie, surowego przeciwnika”… Czerń i biel, biel i czerń przeplatają się ze słowem Kobziarza, tworząc jedną całość kompozycji, gdzie nie ma granicy w przestrzeni i czasie. Tylko tak, bo twórczość Tarasa Szewczenki jest na wszystkie czasy jak modlitwa przed Świętym Obrazem. Charakteryzując twórczość Wasyla Semeniuka, krytyk sztuki Lidia Trochym podkreśliła, że nowatorską osobliwością prac graficznych artysty jest połączenie liniowych konturów i wypełnienie płaszczyzn chromatycznym lub achromatycznym tonem. Emocjonalne nasycenie tych prac najbardziej przejawia się poprzez achromatyczne kontrasty, lekkość, „wirtuozostwo” linii. Głęboki związek między ilustrowaną poezją w „Kobziarzu” Tarasa Szewczenki a jej interpretacją przez artystę-grafika Wasyla Semeniuka jest wyraźnie wyrażony poprzez ukraiński etnopsychologizm, który opiera się na moralno-duchowych, narodowych wartościach. Wasyl Semeniuk całą swoją cnotliwą istotą dziękuje czystej, nieśmiertelnej Duszy Tarasa Szewczenki, która pozwoliła poprzez graficzną oprawę „Kobziarza” dotknąć fenomenalnej twórczości światowej sławy ukraińskiego Proroka oraz poprzez jej promienność zobaczyć, gdzie spoczywa nieśmiertelna Porada Święta…
Tłumaczenie maszynowe
Halyna KYRPA Dmytro CZEREDNYCZENKO
To prawda. Nasza bliska znajomość z Leonidem Uszkałowem zaczęła się od naszej kotki Wołoszki. Po tym, jak tak niespodziewanie dla nas napisał recenzję do opowiadania Dmytra Czerednyczenki „Czego Wołoszka się nadymała” (Kijów, Hrani-T, 2012). Znany profesor, pisarz, literaturoznawca okazał się nie lada znawcą kotów. Czytanie tej recenzji byłoby interesujące nie tylko dla autora „Wołoszki”, ale i dla tych, którzy kochają niepodrobiony ciepły humor i dowcip. Chce się zacytować fragmencik, po którym stanie się jaśniejsze, jakiego planu jest ta recenzja niewielkiej książeczki dla dzieci:
„Koty i kotki – wieczni bohaterowie literatury. Dlaczego pisarze tak je kochają? Po pierwsze, dlatego, że są piękne. Nie darmo wielki Leonardo da Vinci nazywał to plemię „arcydziełem przyrody”. Tak właśnie jest. Przynajmniej kiedy patrzę, jak gracyjnie przechodzi obok mojego komputera prawdziwy gospodarz naszego mieszkania kot Enej (nawiasem mówiąc, jest rówieśnikiem Wołoszki: siedemnasty rok leci), szczególnie ostro odczuwam swoją ludzką marność... Po drugie, pisarze kochają koty dlatego, że patrząc na nie, można choćby odrobinę zrozumieć samego siebie. Pamiętacie „Pouczenie o kotach” Aldousa Huxleya? Tam młody autor pyta mistrza, co trzeba zrobić, aby zostać prawdziwym pisarzem. Na to mistrz odpowiada: „Jeśli chcecie zostać pisarzem-psychologiem i rozmyślać o ludzkiej naturze, najlepsze, co możecie zrobić, – to sprawić sobie parę kotów”. Oto dlaczego w literaturze jest tak dużo kotów”.
To stało się powodem, by poznać adres e-mail recenzenta i podziękować. Nie zwlekał z odpowiedzią. I od tego czasu powody pojawiały się same z siebie, zawiązała się przyjemna korespondencja. Pytanie Uszkałowa: „Jak wy tam żyjecie?” nastrajało duszę na twórczy ton, i my radośnie wymienialiśmy się nowinami. Więc teraz w folderze „Listy Uszkałowa” jest prawie 60 stron. I to nie są po prostu jakieś odpowiedzi na szybko. Te listy – to też twórczość. A wyobrazić sobie Uszkałowa poza twórczością – jest niemożliwe. Ogólnie listy niemało mówią o ludziach i ich relacjach. Chyba nawet wszystko to, co najważniejsze.
Od jego pierwszego listu nasze życie wzbogaciło się o dwoje bliskich nam duchem ludzi – Leonida i Ołeksandrę Uszkałowów. Oni zawsze w tej korespondencji byli we dwoje. I dla nas tak już zawsze będzie – dwoje.
Te listy nie można streszczać. Mają swój styl i nie ma tu drobnostek. Niełatwo było wybierać do upublicznienia, choć wszystkie warto czytać. Mimo całej ich prywatności, dopełniają literacki portret samego Uszkałowa. A zarazem ludzki portret. Żeby widzieć, jak szczerym i unikalnym w swojej ludzkiej prostocie i głębi wiedzy oraz odczuć był ten człowiek. Potykasz się o słowo „był”, do tej pory ciężko przyjąć ten wstrętny czas przeszły.
A widzieliśmy się zaledwie dwa razy. Jeśli dokładniej, to każde z nas widziało się z nim po razie. Halyna – na Książkowym Arsenale, a Dmytro – na Uniwersytecie im. Borysa Hrinczenki, dokąd pan Leonid przyjeżdżał czytać wykład. Na Książkowym Arsenale Leonid i Ołeksandra stali przy stoliku wydawnictwa Starego Lwa, gdzie odbywała się prezentacja wydania „Szewczenko od A do Ja”. Poznaliśmy się od pierwszego wejrzenia, a od pierwszych słów odniosło się wrażenie, że znamy się nie listownie, a całą wieczność. On z żalem powiedział: „Tutaj taka krzątanina, już chce się za swoje biurko”. Widać było, że to – „czystej wody samotnik”, jak pan Leonid siebie kiedyś charakteryzował.
Dalej nasza nić znajomości stawała się coraz dłuższa i dłuższa, i przez osiem lat nawinął się gęsty kłębek prawdziwej przyjaźni. Leonid Wołodymyrowycz od czasu do czasu przesyłał to swoje poetyckie „obrazki” (jak sam je nazywał w liście z 31 marca 2012), to rozdziały z zamierzonych badań literackich (różnorodność zainteresowań i zakres tego zadziwiały), to po prostu odzywał się, bo nie mógł się nie odezwać. Umiał wszystko dostrzegać, wszystkiego wysłuchiwać duszą, hojnie darować książki. Na dzisiaj to rzadki talent.
U nas bardzo często ludzie, którzy piszą o literaturze, robią to z wielką miłością do siebie (i im, zapewne, wydaje się, że z boku to niezauważalne!). Uszkałow był jednym z niewielu, którzy umieli robić to z miłością do literatury. Dokładniej, do Literatury przez wielkie „L”. I ta unikalna Uszkałowowska miłość budzi szacunek i zachwyt. On z talentem umiał przekazywać swoją miłość czytelnikowi i mimowolnie przemieniał go w współmyśliciela. Szczęśliwi byli ci studenci, którzy słuchali jego wykładów! Nie mniej szczęśliwi będą teraz ci, którzy będą brać do rąk jego, powiedzmy, książkę „Czym jest literatura ukraińska”, gdzie otworzył swoje zdumiewające postrzeganie literatury. On tak chciał, żeby „u ludzi, którzy będą czytać moje eseje, pojawiało się uczucie radości, zdziwienia, nadziei, szczęścia... no, czegoś takiego” (list z 17 października 2014).
Tak, listów od Leonida Uszkałowa jest dużo. On zawsze był w nich taki naturalny, bezpośredni, szczery. Tutaj wybrano tylko trochę tych listów – od pierwszego do ostatniego. Bez nich stało się pusto i goło w naszym prywatnym, mało ludnym świecie, gdzie przypadkowych ludzi nie bywa. Choć spojrzysz na przysłaną fotografię jesienią 2018, gdzie Leonid Wołodymyrowycz siedzi na ławce pośród jesieni, uśmiecha się do swojej Ołeksandry i cieszy się nowymi okularami, i na chwilę zapominasz, że jego teraz tam nie ma. Albo też, jeśli i jest, to obok niego człowiek, z którym on wreszcie rozmawia twarzą w twarz – Mychajło Drahomanow.
Piękne zdjęcie. Cały czas przed oczami. A na stole – książka, którą on tak długo nosił w duszy i bardzo czekał, – „Urok energii: Mychajło Drahomanow”. Pierwsza książka, podarowana nam nie przez autora.
PIERWSZY LIST
28 lutego 2012, 22:28:15
Dobry wieczór, drogi Dmytro Semenowyczu! Bardzo dziękuję Panu i Pana domownikom za dobre słowa i za portrety kotek. Kotki – cudowne. Właśnie prosiłem swojego Saszkę, żeby przerzucił mi fotkę Eneja, żeby pokazać ją Panu, ale Saszko teraz gdzieś w kawiarni (pisarska bohema!), więc to będzie długa historia. Słowem, nasz Enej z maści – wykapana Pana Śnieżka, przynajmniej całkiem biały. A Enejem nazwaliśmy go dlatego, że on nie po prostu rozpieszczony, a prawdziwy łobuz))
Miło mi było bardzo i czytać Pana opowiadanie o Wołoszce, i napisać o nim kilka słów. Życzę Panu zdrowia, natchnienia i nowych cudownych książek.
Proszę przekazać najcieplejsze pozdrowienia Pana rodzinie i ode mnie, i od moich Ołeksandry i Saszki, i, jasna sprawa, od naszego „Pana Kockiego”))
Z szacunkiem – Leonid Uszkałow.
31 marca 2012, 13:25:52
Dzień dobry, drogi Dmytro Semenowyczu! Dziękuję Panu za ciepły list,
a jeszcze bardziej za to, że przyszedł Pan na mój wykład. Miło mi było nadzwyczajnie widzieć Pana i choć trochę z Panem pogadać.
Gdzieś tydzień temu czy, może,
już i więcej przeczytałem Pana „Nawystkę”. Jakie cudowne ma Pan miniatury! To ta poezja, która kładzie mi się na duszę. Czysta, jak pierwszy śnieg.
Ja Panu mówiłem, że kiedyś – nie wiem już, z jakiej racji – i sam próbowałem pisać takie małe obrazki. I obiecałem Panu pokazać, żeby nie powiedzieli, że skłamałem))) Więc przesyłam odrobinę. Jak będzie czas, proszę zerknąć. Tylko nie sądźcie bardzo surowo, bo jaki ze mnie poeta! Tak, zabawa jedna.
Pański – L. U. Proszę przekazać najcieplejsze pozdrowienia wszystkim Pana domownikom.
8 kwietnia 2012
Drodzy Dmytro Semenowyczu i Halyno Mykołajiwno! Dziękuję Wam za dobre słowa.
Bardzo mi miło, że moje miniaturki przypadły Państwu do gustu. Nie wiem, czy kiedykolwiek znajdę czas, by zebrać to wszystko w całość. Przynajmniej teraz raczej nie – chcę w najbliższym czasie wreszcie dopisać swoją Encyklopedię Szewczenkowską, a w kolejce już „stoi” Drahomanow. To pierwszorzędny myśliciel. Zapomniany, niestety. Nawet ci, którzy o nim dzisiaj piszą, w większości chodzą wokół tematu jak kot wokół gorącej kaszy. Drahomanow miał kiedyś zamysł napisania historii literatury ukraińskiej. Nigdy jej nie napisał. A ja chcę pomedytować nad tym, jaka mogłaby być. Ale to nieco później. Życzę Państwu szczęścia i zdrowia. Wasz — L. U. 26 października 2013, 18:38:01 Dobry wieczór, drogi Dmytro Semenowyczu! Proszę przekazać Halynie Mykołajiwnie, że jestem jej bardzo wdzięczny za podarowaną książkę Hamsuna i za dobre słowa. Hamsuna lubię od młodości. Zresztą w ogóle Norwegowie są mi bardzo, bardzo sympatyczni. Z poprzednim ambasadorem Norwegii na Ukrainie Olavem Berstadem byłem znajomy, a kiedy wracał do siebie do ojczyzny, podarowałem mu na pamiątkę o naszej Słobożanszczyźnie swojego „akademickiego Skoworodę”. I oczywiście nigdy nie zapominam, że kiedy nasi „towarzysze” niszczyli głodem naród, Nansen i Quisling go ratowali. Nie zapominam o tym choćby dlatego, że – zgodnie z planami „towarzyszy” – nie powinno mnie być na świecie, bo jestem z gospodarskiej rodziny, a nie gołota. Moja rodzina cudem przeżyła. Ale to smutne materie... Przytargałem wczoraj z wydawnictwa skład swojej Encyklopedii Szewczenkowskiej – 600 stron dużego formatu. Mam nadzieję, że żona uważnie wyczyta tekst. Dokąd tu uciekniesz, skoro zadedykowałem tę książkę jej))) Z szacunkiem, L. U. 27 października 2013, 17:39:07 Dobry wieczór, drodzy Halyno Mykołajiwno i Dmytro Semenowyczu! Wczoraj przed snem przeczytałem spory kawałek „Na zarośniętych ścieżkach”. Luksusowy tekst! Gdybym wiedział, że nasza rodzinna Ukraina przechodzi w nocy na czas zimowy, to czytałbym jeszcze z godzinę. Ale nie wiedziałem o tym i przytargałem się dzisiaj na wykłady (wydział zaoczny pracuje nawet w świętą niedzielę, aż kurz się unosi) godzinę wcześniej. Słowem, w przeciwieństwie do mnie, diabeł nie śpi))) Bardzo szkoda, że „Grani” teraz nie są w ruchu. „Encyklopedia Szewczenkowska”, o której Państwu pisałem, miała wyjść właśnie w „Graniach”. Ale pewności co do tego nie było, więc zdecydowałem się wydać ją w charkowskim „Majdanie”. Niewielki nakład (dla przyjaciół i dla bibliotek) mogę wydać nawet za własne środki – to nie są aż tak wielkie pieniądze. Kiedyś Ołeksandr Horbacz wydał w Niemczech za swoją profesorską emeryturę całą bibliotekę ukraińskich książek. Czemu by i sobie czegoś takiego nie sprawić? W Kijowie prawie nie bywam. Co prawda, gdzieś na początku grudnia w Instytucie Filozofii (na Triochswiatytelśkij) będzie kolokwium poświęcone Skoworodzie. Filozofowie proszą mnie o dołączenie do rozmowy. Wstępnie wyraziłem zgodę. Możliwe, że rzeczywiście przyjadę, jeśli nic nie stanie na przeszkodzie. Jeśli rzeczywiście będę jechał na to kolokwium, koniecznie dam Państwu znać – mnie również chciałoby się Państwa zobaczyć i porozmawiać. 14 listopada 2013, 20:30:02 Dobry wieczór, drogi Dmytro Semenowyczu! Dzisiaj w Charkowie był szary, szary dzień: zimna mżawka, przenikliwy wiatr, mokry śnieg. Więc Państwa książka, którą odebrałem na poczcie, wydała mi się po prostu przybyszem z innej planety – cudownej i niewiarygodnie jasnej. Jestem Państwu bardzo wdzięczny zarówno za prezent, jak i za dobre słowa. Prawda, „pierwszym czytelnikiem” Państwa książki w naszym domu nie będę, bo czyta ją już moja Ołeksandra. Jest ona dawną wielbicielką Państwa talentu. Kiedy nasz Sasza poszedł do przedszkola, ona też tam poszła – pracować – żeby dziecko było pod nadzorem. I tam czytała swoim wychowankom Państwa poezje. Książki dla dzieci – to coś szczególnego, a zwłaszcza kiedy są napisane w tym języku, który słyszało się od kołyski. Przedwczoraj byłem na „gorącej linii” w redakcji „Weczirniego Charkowa” – rozmawiałem z charkowianami na temat: jaka będzie ukraińska mowa w XXI wieku. Chciałbym, żeby była organiczna i żywa, taka jak u Państwa. Jutro rano – konferencja poświęcona czcigodnemu Nestorowi, wieczorem – wykłady na uniwersytecie. Słowem, życie tętni))) I oto co zauważyłem: kiedy jesteś cały czas w ruchu – praca się zatrzymuje, i odwrotnie. Tak czy inaczej, w ostatnim tygodniu nie napisałem ani linijki. Jedyna porządna rzecz, którą udało się zrobić – to jako tako skorygować „Encyklopedię Szewczenkowską”. Wczoraj oddałem wydawcom. Niech drukują. Jeszcze raz – dziękuję! Wasz, L. U. Najcieplejsze pozdrowienia ode mnie i od żony dla Państwa i wszystkich Państwa domowników. 13 stycznia 2014, 18:30:14 Droga Halyno Mykołajiwno! My z Ołeksandrą szczerze dziękujemy Państwu za książkę poetycką (otrzymaliśmy ją dopiero dzisiaj). A Państwa poprzednia książka (przekład Hamsuna) przydała mi się, kiedy parę tygodni temu pisałem recenzję książki Wołodymyra Panczenki „Zegar słoneczny” – tam jest wątek o „śladzie” Hamsuna w literaturze ukraińskiej. Recenzja ukaże się za jakieś trzy miesiące w angielskim tłumaczeniu, a Państwu przesyłam oryginał – proszę zerknąć, jak będzie wolna chwilka. A ja teraz siedzę bezczynnie w domu, czekam, kiedy wydawca wydrukuje wreszcie moją „Encyklopedię Szewczenkowską”, a przy okazji piszę niewielką rzecz o Szewczence i Mykole Danylewskim. Próbuję zrozumieć, o czym mogli rozmawiać na brzegu Morza Kaspijskiego. Kiedyś Małaniuk mówił, że niby Szewczenko całe dwa miesiące rozmawiał z jednym z największych historiozofów świata i jeszcze był nim zachwycony. Powiedział i postawił kropkę. To ja teraz chcę pofantazjować na ten temat. Może wyjdzie coś porządnego))) Jeszcze raz – dziękuję. L. U. Najcieplejsze pozdrowienia dla Dmytra Semenowycza! 14 stycznia 2014, 17:20:27 Droga Halyno Mykołajiwno! Pozwólcie podziękować Państwu za cudowną poezję. Wywołuje ona we mnie jakiś dziwny smutek za samym sobą. Nie wiem, dlaczego tak jest. W ostatnim czasie z żoną prawie codziennie, jak się ściemni, chodzimy w jeden jar. Tam jest maleńka rzeczka, wysepka pośrodku. Na niej wierzba, a pod nią mieszka nasz znajomy szczurek. Czasami przylatują jeszcze kaczki. To karmimy to gospodarstwo. Tam jest pięknie. Najważniejsze – żeby ludzi nie było. To próbuję opisać swoje wrażenie z Państwa wierszy. Słowem, dziękuję! L. U. 20 sierpnia 2014, 11:54:00 Dzień dobry, drogi Dmytro Semenowyczu! Wczoraj wieczorem na spacerze z Ołeksandrą wspominaliśmy o Państwu. Wczoraj mieliśmy dwa spacery – poranny i wieczorny. Poranny, „pozaplanowy”))) – do funduszu emerytalnego (Ołeksandra otrzymała swoją legitymację emerytalną), a wieczorny – jak zawsze... Mnie, rzecz jasna, niezwykle miło i ciekawie czytać Państwa rozważania o encyklopedii... jak Państwo rozumieją istotę tego dość niezwykłego dla mnie tekstu. Oto teraz, powiedzmy, piszę po trochu zwykłą akademicką książkę o Halyna Kyrpa Dmytro Czerednyczenko
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Drahomanowa, czyli o jego historii literatury ukraińskiej, którą zaplanował jako „historię cywilizacji na Ukrainie”. Tutaj wszystko jest mniej więcej jasne: trzeba przeczytać paręset książek i stworzyć na tej podstawie jakiś realistyczny „akademicki obraz”. Ale książka o Szewczence jest zupełnie inna. Przynajmniej kiedy Pan mówi, że to tekst artystyczny, chcę Panu wierzyć))) Dziękuję Panu bardzo, bardzo! Wydaje mi się, że Pana słowa to „kamerton” do książki. Jeśli tak można mówić))) Szczerze Pana, L. U. Proszę przekazać najcieplejsze pozdrowienia ode mnie i od Ołeksandry wszystkim Państwa domownikom! 17 maja 2015, 15:54:59 Dzień dobry, drogi Dmytro Semenowyczu! Napisałem przedmowę do opowiadania Hałyny Mykołajiwny. Proszę spojrzeć, co mi wyszło. A samo opowiadanie w nowej redakcji stało się, moim zdaniem, jeszcze lepsze. Gdyby tak moi wychowankowie z taką miłością i talentem pisali swoje prace magisterskie i dysertacje! A gdzie tam!))) Słowem, dziękuję i Panu, i Hałynie Mykołajiwnie za te kilka dzisiejszych godzin. A teraz pora zejść z nieba na ziemię))) Szczerze Pana, L. U. Najcieplejsze pozdrowienia dla Pana i wszystkich Państwa domowników od Ołeksandry. 30 maja 2015, 21:58:58 Dobry wieczór, drogi Dmytro Semenowyczu! Usiadłem sobie po wieczornym spacerze do pracy i przypomniałem sobie, że przez wszelką marność dawno już się do Pana nie odzywałem. Jak Pan tam żyje? U mnie koniec roku akademickiego, czyli nie ma kiedy głowy podnieść: obrony, egzaminy i tym podobne. Porzuciłem pisanie książki o Drahomanowie, bo robić to w pośpiechu jest po prostu niemożliwe. Postanowiłem pisać w przerwach między bieganiną coś niewielkiego. Na dniach skończyłem artykuł o Skoworodzie i Hamaliji (dawno już chciałem go napisać), a teraz zasiadłem do niezwykle ciekawej tematyki: kim był ów Skoworoda dla Potebni. To też mój dawny, dawny zamysł — po prostu ręce nie miały kiedy dojść. Może tak by i nie doszły, gdyby nie koledzy, którzy proszą, by pisać coś o Skoworodzie. Więc teraz mimowolnie znowu staję się „skoworodoznawcą”. Na znak tego nieco niespodziewanego „zwrotu” założyłem koszulkę z wizerunkiem Skoworody i chodzę teraz w niej nawet na różne oficjalne wydarzenia))) Oto proszę spojrzeć, jak kieruję radą naukową ds. obrony dysertacji doktorskich))) Szczerze Pana, L. U. Najcieplejsze pozdrowienia dla Pana i Państwa domowników od Ołeksandry. 2 czerwca 2015, 16:35:36 Dzień dobry, drogi Dmytro Semenowyczu! Im dłużej żyję, tym bardziej utwierdzam się w przekonaniu, że istnieje na tym świecie jakaś niezgłębiona więź między wszystkimi istotami. No bo dlaczego, proszę powiedzieć, jakieś trzy dni temu z Ołeksandrą patrzyliśmy na Wołoszkę (w kalendarzu, który Pan kiedyś nam podarował), a ja jeszcze mówiłem: czy kotka jeszcze żyje? Rozumiem, że Ołeksandra po prostu przestawiała książki. Ale przecież tych książek mamy pełen dom. Dlaczego w ręce wpadł właśnie ten kalendarz? Współczujemy Panu. Kiedy nasz Enej odchodził, to były straszne dni. Dzisiaj znowu przewodniczyłem — tym razem na obronach prac magisterskich na Uniwersytecie Karazina (ja mówię: cesarskim), w auli imienia Potebni, o którym teraz piszę. O tym, że to aula Potebni, świadczą tabliczka na drzwiach i portret Potebni wewnątrz. Oto i wszystko. Dzieł Potebni nikt tak i nie wydał po ludzku, bibliografia nie jest zebrana, seminarium z badania jego twórczości nie ma, tak samo, jak nie ma sławnej niegdyś Charkowskiej szkoły filologicznej. A uczony był przecież po prostu genialny. Choć zakładaj koszulkę z wizerunkiem Potebni i do pracy. To wszystko mówię Panu, żeby Pan nie smucił się. Pana L. U. 29 czerwca 2015, 19:29:50 Dobry wieczór, drogi Dmytro Semenowyczu! Planowałem napisać do Pana list jutro, po tym, jak przeprowadzę ostatnie w tym roku posiedzenie katedry i będę czuł się prawie wolny (urlop), a tu coś przypomniałem sobie, że Pan mówił o możliwości otrzymania nagrody imienia Ołeny Pczilki — wszedłem do sieci i widzę, że Pan ją już otrzymał! Więc z Ołeksandrą radośnie Pana pozdrawiamy. Jest Pan godzien wielu, wielu nagród. Życzymy Panu szczęścia, zdrowia, natchnienia! A u mnie ostatnio sama marność — zajęcia, egzaminy, posiedzenia... Stałem się jakiś rozdrażniony. Przedwczoraj tak w ogóle coś wewnątrz jakby pękło — pierwszy raz w życiu zrugałem swoich studentów na czym świat stoi. Zgodnie z jakimś tam zarządzeniem ich aktywiści są zobowiązani przychodzić na egzaminy pilnować, żeby wykładowcy nie brali łapówek. Przyszli i do mnie. Moi studenci, do których zawsze odnosiłem się jak do własnych dzieci!!! Tutaj mi dach zjechał. Nazwałem ich (i tych, którzy zdawali egzamin, i tych, którzy przyszli w roli policjantów) niegodziwcami i obiecałem, że nigdy w życiu nie powiem im więcej „dzień dobry”. Dzisiaj napisałem do rektora wniosek, żeby zwolnił mnie z obowiązków kierownika katedry. Jeśli nastrój się nie poprawi, jutro poproszę laborantów, żeby zanieśli ten papierek do jego sekretariatu. Ale to tam mniejsza. Życie jest piękne. I nauka — też. Pamięta Pan, pisałem Panu, że pracuję nad artykułem o dwóch największych ukraińskich mistykach — Skoworodzie i Hamaliji. Więc już go napisałem. Jeśli będzie Pan miał wolną chwilkę, proszę spojrzeć na ten materiał: http://kharkiv-nspu.org.ua/archives/3839 Oprócz tego nadeszła z „Klubu rodzinnej rozrywki” brudnopisowa makieta książki „Skoworoda. Elementarz pokoju”. Siedzimy teraz z Ołeksandrą nad nią. Bardzo mi zależy, żeby ta książka wyszła ładna. Potem będzie Potebnia. Potem — Drahomanow. To ja już smakuję urlop))) Z szacunkiem, L. U. Najcieplejsze pozdrowienia dla Pana i Państwa domowników od Ołeksandry. 1 lipca 2015, 22:15:58 Dobry wieczór, drogi Dmytro Semenowyczu! Cieszę się, że Panu się podoba. Znaczy, naprawdę ładnie, bo ma Pan wspaniały gust. A jeszcze — symbolicznie: pierwsza audycja weszła na antenę w pierwszy dzień mojego urlopu)) Ja też chciałem posłuchać i nawet poprosiłem Ołeksandrę, żeby znalazła nasz stary VEF 222. Odbiornik znalazła, włączyła, ale na wszystkich falach, gdzie tylko nie kręciła, w tamtym czasie szła transmisja posiedzenia Rady Najwyższej. A to już ponad moje siły! U nas i tak wesoło. Przedwczoraj szliśmy wieczorem przez stację metra (obok naszego domu) i Ołeksandra zauważyła przy transformatorze jakąś rzecz. Podszedłem bliżej — bardzo podejrzany pakunek. Powiedzieliśmy ochronie — to tam takie się zaczęło, że nie płacz nade mną matko. Ale przynajmniej nic nie wybuchło. A wczoraj o północy jednak wybuchło, o jakąś setkę metrów od tamtej stacji, w miasteczku studenckim. Ołeksandra usłyszała ten wybuch i przybiegła do mojego komputera, bo ja nic nie słyszałem — słuchałem w słuchawkach cudownej muzyki. Słowem, ja, niestety, tak i nie posłuchałem Szewczenki. Ale nic to. Może kiedyś poproszę Mariję, żeby przesłała mi nagranie. Dzisiaj cały dzień siedzieliśmy nad Skoworodą. Planujemy jutro pod wieczór skończyć. Nie wiem tylko, czy zdążę napisać przedmowę. Jest niewielka, można powiedzieć, maleńka, więc bardzo chcę napisać ją jednym tchem. Trzeba tylko ten „oddech” złapać)) Z szacunkiem, L. U. Najcieplejsze pozdrowienia dla Pana i Państwa domowników od Ołeksandry. 26 sierpnia 2015 Dobry wieczór, drodzy Hałyno Mykołajiwno i Dmytro Semenowyczu! A Panowie jakby mnie usłyszeli, bo wczoraj na spacerze mówiłem Ołeksandrze, że już dawno do Państwa nie odzywałem się — wszystko czekałem, że będzie dobry powód, czyli wyjdzie drukiem „Elementarz pokoju”. Jeszcze nie ma, w sieci jedna okładka))) Jestem Panu bardzo wdzięczny za dobre słowa. W końcu, gdyby nie Pan, to „mój Szewczenko” i nie brzmiałby w radiu, a jeszcze w tak cudownym wykonaniu. I dałże Bóg człowiekowi taki głos i taki talent!
A u nas lato przeleciało całe w pracy. Chciałem wykonać wszystkie drobne zamówienia od dobrych ludzi — połowę gdzieś wykonałem. Ostatnią rzecz skończyłem dopiero wczoraj. We Lwowie przygotowują drugi tom książki pod tytułem „Ukraińskie niebo” — o historii astronomii na Ukrainie. Poproszono mnie więc, bym napisał o niebie, jakim jawiło się ono Skoworodzie. Coś tam napisałem))) Jak będzie wolna chwilka — zerknijcie. Na kolei — obrazy Borysa i Hliba w ukraińskim dramacie barokowym. Za jakieś dwa miesiące (zdaje się!) będzie konferencja poświęcona Borysowi i Hlibowi. Ale teraz już nie będzie mi tak wesoło, bo jutro — ostatni dzień urlopu. To trochę smutne, bo trzeba będzie znowu tu i tam biegać, a póki ja biegam, praca stoi. No ale jakoś to będzie. Tydzień temu przyjeżdżał do nas w gości nasz Sasza — oto my tacy na „selfie”. I od nas wszystkich, czyli ode mnie i moich Saszy, — najcieplejsze dla Państwa pozdrowienia. L. U. 4 października 2015, 15:08:48 Dzień dobry, droga Halino Mykołajiwno! Piękny dzisiaj dzień. Chyba najważniejsze, co jest w święcie, — okazja, by usłyszeć od drogich ci ludzi dobre słowa i samemu je wypowiedzieć. My z Ołeksandrą jesteśmy bardzo wdzięczni Pani za list i za fotografię. Cudowna fotografia! U nas, niestety, w pobliżu wody nie ma. Jest tylko maleńka rzeczka w Sarżynym Jaru, gdzie codziennie spacerujemy. Latem jest taka, jak ta na zdjęciu, które Pani przesyłam. Prawda, kaczek tam już ludzie rozgonili — coś nie widać ich od dłuższego czasu. Za to gołębi — mnóstwo. Czasem, jak karmisz, to taką kurzawę wzniecają, że tylko uciekać. Nimi zajmuje się Ołeksandra, a ja tylko z boku patrzę — ja bardziej koty lubię))) Teraz mamy więcej czasu na spacery i naukę, bo w końcu wykaraskałem się z kierowania katedrą. Słowem, „wybieram berezil”, — czyli gołębie, koty i naukę))) Pani L. U. Najcieplejsze pozdrowienia od Ołeksandry dla całej Pani rodziny. 26 listopada 2015, 22:02:55 Dobry wieczór, drogi Dmytro Semenowyczu! Właśnie w końcu włączyłem komputer i przeczytałem Pański poranny list. Dziękuję Panu bardzo, bardzo za dobre słowa. Swoją drogą, jak zrozumiałem, 22. audycja, poświęcona „Mojej Szewczenkowskiej encyklopedii”, była ostatnią. Zatem, dzięki Panu, moje Szewczenkowskie wątki prawie pół roku brzmiały w radiu, i to w tak wspaniałym wykonaniu. A ja tymczasem próbuję przygotowywać coś nowego. Oto proszę spojrzeć, jaką cudowną okładkę proponuje „Wydawnictwo Starego Lwa” do książki „lekcji literatury”. Super! Pierwsze wydanie tej książki było, właściwie mówiąc, wydaniem „do użytku domowego”, czyli dla studentów naszego wydziału filologii ukraińskiej. W sprzedaży go nie było, do bibliotek ono również nie trafiło. Słowem, jestem bardzo wdzięczny „lwom” za to, że zgodzili się wydać tę książkę po ludzku. Dzisiaj dzień przepadł — siedziałem bez przerwy na obronach dysertacji, czyli nie siedziałem, a przewodniczyłem, a to znacznie gorzej, niż po prostu siedzieć))) Jutro — ta sama historia. A potem będę miał trzy wolne dni, w czasie których chcę przygotować przynajmniej szkic referatu o „psychologicznej Europie”, jak ją rozumieli nasi pisarze lat 20. XX wieku. Kiedy wyjdzie coś sensownego, niechybnie prześlę Panu. Z szacunkiem, L. U. Najcieplejsze pozdrowienia dla Pana i Pana domowników od Ołeksandry. 30 listopada 2015, 00:14:15 Drogi Dmytro Semenowyczu! Pozwólcie nam pogratulować Panu z okazji Pańskiego sławnego jubileuszu i życzyć Panu krzepkiego zdrowia, domowego zacisza, ciepła, dobrego nastroju, aby Pan jeszcze długo, długo pisał i dla maluchów, i dla dorosłych, tłumaczył, wydawał książki, spotykał się ze swoimi czytelnikami, których ma Pan tak wielu. A jeszcze chcemy Panu powiedzieć: jesteśmy wdzięczni losowi za to, że Pan jest w naszym życiu. Ołeksandra i Leonid Uszkałowowie. P. S. Mamy nadzieję, że nasze gratulacje były pierwsze))) 15 grudnia 2015, 20:20:06 Dobry wieczór, drogi Dmytro Semenowyczu! Bardzo się cieszę, że Chwylowyj i spółka Panu się spodobali. A ja dzisiaj cały dzień egzaminowałem maluchów (studentów piątego roku!) z teorii literatury. Oni są po prostu cudowni. Więc nastawiałem mnóstwo piątek — na „radość” zwierzchnictwu, które bardzo chce, żeby wykładowcy zaniżali oceny, bo wtedy trzeba mniej płacić stypendiów. Jutro — wolny dzień. Spróbuję dopisać jeden niewielki wątek z literatury lat 20. XX wieku — o tym, jak nasi futuryści szli „od Skoworody do Marksa”. Potem w kolejce dwa wątki ze starej literatury, a potem trzeba będzie wracać do książeczki o Drahomanowie. Bardzo mi się chce ją napisać. Bo oto czytam teraz tegoroczną książkę Romana Pichmanecia o Szewczence i Drahomanowie — i coś ona mi „nie idzie”: robi człowiek z Drahomanowa niemal świadomego wroga wszystkiego, co ukraińskie. A to nieprawda. Bez Drahomanowa nie byłoby ani Franki, ani Łesi Ukrainki. Jasna sprawa, Drahomanow to bardzo skomplikowany człowiek, ale wielki. Słowem, spróbuję nieco później o tym napisać. Szczerze oddany L. U. Najcieplejsze pozdrowienia i dla Pana, i dla całego Pana domu od Ołeksandry. 26 stycznia 2016, 22:51:28 Dobry wieczór, droga Halino Mykołajiwno! Właśnie wróciłem z prezentacji swojej książki w charkowskiej księgarni „Je”. Było klasowo — przytulnie, wesoło, jakoś tak rodzinnie. Książek dla wszystkich nie wystarczyło. I bardzo mnie boli, że Dmytro Semenowycz niedomaga. Daj mu, Boże, zdrowie, żeby jeszcze długo, długo radował i Panią, i nas. Tacy ludzie, jak Dmytro Semenowycz, — szczere złoto. My z Ołeksandrą dziękujemy losowi, że Dmytro Semenowycz jest w naszym życiu. Uściskajcie go od nas. Powiedzcie, że my go bardzo, bardzo kochamy. Wasz L. U. 8 lutego 2016 Dzień dobry, drogi Dmytro Semenowyczu! Jak Pan tam żyje? A my z Ołeksandrą oto dwa dni temu wróciliśmy z podróży do Kijowa i Lwowa. Porządnie zmęczyliśmy się fizycznie, za to — morze pozytywnych emocji. Prezentacje przeszły, zdaje się, nieźle, zwłaszcza we Lwowie, gdzie było bardzo dużo ludzi. Przyszli, w szczególności, Ihor Kałyneć, Nina Biczua, Hałyna Czubaj, Andrij Sodomora... I dla mnie to było niezwykle miłe. Zresztą ogólnie — i w Kijowie, i we Lwowie — na spotkaniach panowała wspaniała atmosfera. Wszędzie — wspaniali i bardzo mili ludzie: i starsi, i młodzi, i nawet po prostu maluchy. Najmłodszy z tych, z którymi miałem zaszczyt się poznać, — jedenaście miesięcy. A nazywa się Seweryn — synek Marjany Sawki. On mieszka w wydawnictwie. Więc zaprzyjaźniliśmy się gdzieś po paru minutach po tym, jak się poznaliśmy))) Cudowne dziecko. Teraz trzeba szybko zakończyć wszelkie drobne sprawy i brać się do pracy. Dni temu wydawnictwo „Duch i Litera” zaproponowało mi napisanie sporej objętościowo książki o Skoworodzie w gatunku biografii intelektualnej. Tym właśnie będę się zajmował. Wasz L. U. Najcieplejsze pozdrowienia i dla Pana, i dla wszystkich Pańskich domowników od Ołeksandry. Ciąg dalszy nastąpi. Sasza Uszkałow, Ołeksandra Uszkałowa i Leonid Uszkałow
Tłumaczenie maszynowe
Kontynuujemy projekt „Szczegóły życia Szewczenki”, motywowany głębokim zrozumieniem słów poety z autobiograficznego „Listu T. H. Szewczenki do redaktora »Narodnego cztienija«” (luty 1860 r.): „...Odważam się otworzyć przed światem kilka smutnych faktów mojego istnienia... tym bardziej, że historia mojego życia stanowi część historii mojej ojczyzny. Ale nie mam ducha, by wchodzić we wszystkie jej szczegóły”. Wołodymyr Melnyczenko opowiada o zachwycie Bunina Szewczenką, ujawnia wysoką ocenę, jaką ten darzył genialną twórczość Kobziarza. Autor przyуроczył ten artykuł 150. rocznicy urodzin rosyjskiego pisarza, poety, laureata Nagrody Nobla I. O. Bunina. Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki „Wiersze Szewczenki są cudowne pod względem głębi i ciepła uczucia” Na początku 1889 r. Iwan Bunin, który miał dziewiętnaście lat, otrzymał w Jełcu niespodziewany prezent od nieznanego młodego pisarza Iwana Biełousowa — jego pierwszy zbiór przekładów „Iz »Kobzaria« T. G. Szewczenko i ukrainskije motiwy”, wydany w Kijowie w 1887 r.1 Ten fakt historyczny nie jest wystarczająco wyraźnie akcentowany jako ważny moment ujawnienia prawdziwego zachwytu Bunina Szewczenką. Już 3 lutego 1889 r. Iwan Aleksiejewicz Bunin pisał do swojego imiennika Iwana Aleksiejewicza Biełousowa o jego książce: „Na mnie ona wywarła dobre wrażenie, po pierwsze, swoim lekkim i wykończonym wierszem, a po drugie, tym, że są w niej przekłady (bardzo wierne i ogólnie dobre) tych wierszy Szewczenki, które są godne uwagi ze względu na głębię i ciepło uczucia”2. Jednocześnie Iwan Bunin żałował, że Iwan Biełousow nie przetłumaczył niektórych cudownych i wysoce poetyckich wierszy Tarasa Hryhorowycza: „Jak umru, to pochowajte...”, „Dumy moji, dumy moji...”, „I szyrokuju dołynu...”, „Ohni horiat, muzyka hraje...”. Ponadto Bunin zauważył, że wiele z przekładów poezji Szewczenki, w tym także O. M. Pleszczejewa, „nie jest całkiem udanych i ogólnie stoi poniżej oryginału”3. Wszystko to przekonująco świadczy o tym, że młody Iwan Bunin już głęboko znał i subtelnie odbierał twórczość Tarasa Szewczenki. Nawiasem mówiąc, Bunin przetłumaczył w 1900 r. dwie pierwsze strofy „Testamentu” Szewczenki (pełny tekst był wówczas pod cenzuralnym zakazem): Jak umru, pochorońtie Wy mienia na wole, Na stepi w kraju rodimom, Na kurganie w pole! Sztoby dal wokrug sinieła, Sztob i Dniepr, i kruczi Byli widny, — było słyszno, Kak griemit moguczij!.. „Wiosną 1889 roku wybrałem się do Charkowa...” Wiosną 1889 r. I. O. Bunin po raz pierwszy odwiedził Ukrainę, przyjeżdżając do Charkowa do swojego starszego brata Julija Bunina4, który był właściwie jego nauczycielem i wychowawcą, zwłaszcza po tym, jak ten na początku 1886 r. porzucił gimnazjum w Jełcu, mentorem w pierwszych próbach literackich. Iwan Bunin zapisał kiedyś w dzienniku: „Prawie od dzieciństwa byłem pod wpływem Julija, trafiłem do środowiska »radykałów« i prawie całe życie przeżyłem w strasznej stronniczości wobec wszelkich klas społeczeństwa, poza tymi właśnie »radykałami«. O przekleństwo!”. To ważne wyznanie pozostało nieprzetłumaczone w kontekście jego skrajnie emocjonalnej końcówki. Dlatego przypomnę, że Bunin ostatecznie negował podział społeczeństwa na wyzyskiwaczy i wyzyskiwanych oraz uznawanie przez lud tylko tych drugich. W przedrewolucyjnym 1916 r. pisał: „...To idiotyczny podział ludu na dwie części: w jednej drapieżnicy, rabusie, opricznicy, chłopi, carscy słudzy, rząd i policjanci, ludzie bez żadnej czci i sumienia, a w drugiej — prawdziwy lud, chłopi, »czyści święci, bogonoścy, pracownicy i milczący«...”. Po zwycięstwie rewolucji październikowej 1917 r. I. O. Bunin na zawsze znienawidził W. I. Lenina, w „Przeklętych dniach” nazwał go „Kainem Rosji”, a w zapisach pisarza coraz częściej pojawiają się gorzkie frazy: „...Wyjścia nie ma! Prawie cały lud jest za »rewolucją socjalistyczną«... Lud znienawidził wszystko... Mocno płakał...”. Kiedyś nawet pomyślałem, czy Iwan Aleksiejewicz nie zapożyczył tytułu swojego utworu od Tarasa Hryhorowycza, który na początku swojego „Posłania »I mertwym, i żywym, i nenarohżennym zemlakam moim...«” pisał: „Tilko ja, mow okajannyj, / I deń i nicz płaczut...”. Ale wróćmy do pierwszego przyjazdu do Charkowa, o którym sam Iwan Bunin pisał: „Brat Julij przeniósł się do Charkowa. Wiosną 1889 roku wybrałem się i ja tam i trafiłem do kółek zagorzałych »radykałów«, jak wyrażano się wtedy...”5. To pierwsze, dokładne, lecz nie wyczerpujące wrażenie pisarza uzupełnimy świadectwem jego żony W. M. Muromcewej, uzyskanym, najwyraźniej, od samego Bunina: „Rankami spędzał kilka godzin w bibliotece, gdzie zaczął zapoznawać się także z literaturą z ukrainoznawstwa, czytał i przecztywał Szewczenkę, którym był zachwycony...”. Wiemy już, że jeszcze przed wizytą w charkowskiej bibliotece Bunin zachwycał się twórczością Szewczenki, jednak jeśli wziąć pod uwagę, że tutaj Iwan Aleksiejewicz szczególnie dużo czytał poetę w języku ukraińskim, to tym bardziej rzeczywiście ponownie „był zachwycony”. Iwan Bunin znał język ukraiński, już od tamtego czasu zaczął tłumaczyć z ukraińskiego na rosyjski. Powiedzmy, pod koniec 1889 r. w gazecie „Orłowskij wiestnik” wydrukowano buninowski przekład opowiadania ukraińskiego pisarza O. P. Storożenki „Wąsy”, poświęcone P. O. Kuliszowi. Jak trafnie zauważyła S. D. Pawłyczko, „dla bohatera Storożenki wąsy — część ukraińskiej istoty, jego identity”. Zapewne bardzo czule odczuwał to Iwan Bunin. Co więcej, opowiadanie zostało wydrukowane w 1861 r. w pierwszym ukraińskim miesięczniku literacko-naukowym „Osnowa”. Pisarz przetłumaczył także utwory B. D. Hrinczenki, który postrzegał twórczość Szewczenki jako Ewangelię. „Czyja mogiła jest skromniejsza, a jednocześnie bardziej majestatyczna i poetycka?”. Charakterystyczne, że już na początku lata 1890 r. Iwan Bunin poczuł sercem, że musi odwiedzić mogiłę Tarasa Szewczenki. W. M. Muromcewa pisała: „Bunin, zarobiwszy trochę pieniędzy, postanowił wybrać się na mogiłę Szewczenki. Już półtora roku Szewczenko był jego idolem, uważał go za wielkiego poetę... Pieniędzy było, oczywiście, na styk; jechał w trzeciej klasie, a po Dnieprze płynął na barce z drewnem, urządziwszy się za grosze. Mówił mi, że ta pierwsza podróż po Małorosji była dla niego najbardziej jaskrawa, właśnie wtedy ostatecznie zakochał się w niej... i zachwycał się, jak całe to niewysłowione piękno swojej ojczyzny wcielił w swojej poezji prosty chłop Taras Szewczenko!.. Przyznawał, że żadna z mogił wielkich ludzi tak go nie poruszyła, jak mogiła Szewczenki...”6. Najpierw Bunin wspomniał o swojej podróży w artykule „Pamięci Szewczenki”, wydrukowanym w gazecie „Orłowskij wiestnik” 26 lutego 1891 r., czyli przed 30. rocznicą śmierci Kobziarza. Taras Szewczenko został w nim nazwany nie tylko jednym z najbardziej utalentowanych, ale i najszlachetniejszych ludzi. Cztery lata później pisarz opublikował w gazecie „Połtawskije gubiernskije wiedomosti” (5 lipca 1895 r.) opowiadanie „Po Dnieprze”, o którym w akademickich komentarzach do współczesnego trzynastotomowego Pełnego zbioru dzieł I. O. Bunina powiedziano, że u jego podstaw „legły wrażenia z podróży po Dnieprze w 1895 r.”. Ale w rzeczywistości ówczesna podróż do Kijowa była tylko tłem dla przejmujących przemyśleń Bunina. T. Szewczenko. Zdjęcie. 1860
wspomnień z odwiedzin w 1890 r. mogiły Szewczenki: „...Wydawało mi się, że właśnie te miejsca — to prawdziwie ukraińskie, takie, jakimi rysowałem je sobie od dzieciństwa, z całą poezją i marzycielskim pięknem południowej przyrody, miłego obrazu ukraińskiej dziewczyny i tęsknych, słodkich pieśni... Wspominałem i te podobne do mogił góry, od których wiało na mnie dawnymi podaniami i dumami, i czekałem... Czekałem, by zobaczyć wieczną przystań tego, kto tak gorąco kochał to wszystko, — „kraj wesoły, step szeroki”7, jasne zorze i ciche wody swojej ojczyzny!.. Czekałem, że na najwyższym punkcie czarnych gór, na bladym tle zorzy, zobaczę jakby wyciągnięte ręce, wysokie ukrzyżowanie. Ale nie, mogiła Szewczenki znajduje się niżej, na półgórze. Wielki poeta spoczywa skromnie... Zamarło mi serce, kiedy wreszcie przeszliśmy pod samymi górami i wiało, tak blisko wiało majestatycznym, ponurym milczeniem, wiecznym spokojem tego wielkiego miejsca... Wieczny spokój tobie, wielkie serce!..”. Co więcej, buninowska publikacja z 1895 r. stała się swoistym szkicem do opowiadania „Kozackim szlakiem” (1898), wszak niemało wątków i faktów z niej zostało włączonych do tego, późniejszego utworu, w każdym razie już napełnionych nowymi, przemyślanymi na nowo wrażeniami, rozmyślaniami. Powiedzmy, wracając w „Kozackim szlaku” do wspomnianych gór kaniowskich, już na zawsze związanych u Bunina z mogiłą Szewczenki, pisarz pisał: „Znowu wspominałem te podobne do mogił góry, od których wiało na mnie dawnymi podaniami, i mimo woli przeplatałem swoje myśli z myślami o życiu Tarasa, nie spuszczając oczu z jego mogiły”. W literaturze rosyjskiej nie ma więcej tak głębokiego i emocjonalnego zanurzenia w atmosferę duchowego krzyżowania się z mogiłą Tarasa Szewczenki, w tym po długim czasie od jej odwiedzenia. Bunin sam podkreślił: „Od tamtej pory minęło wiele lat, ale to, co przeżywałem nad Dnieprem, nie zniknęło bez śladu”. Szczególnie wyróżnił, że „czekał, by zobaczyć wieczną przystań tego... kto ucieleśnił w swoich pieśniach całe piękno swojej ojczyzny wraz z troskami swojego cierpiętniczego życia...”. Nie powstrzymam się od pokusy zacytowania diamentowych wersów Bunina: „Z czasem bywałem na mogiłach wielu wielkich ludzi, ale żadna z nich nie wywarła na mnie tak poruszającego wrażenia, jak mogiła ukraińskiego kobziarza. I w istocie, — czyja mogiła jest skromniejsza, a jednocześnie bardziej majestatyczna i poetycka?.. Sama ona — na wysokich, malowniczych górach, z daleka spoglądających i na Dniepr, i na niebieskie doliny, i na setki osad, — wszystko, co tylko drogie było zmarłemu poecie. A jednocześnie jakaż jest prosta! Niewielki pagórek, a na nim — biały krzyż ze skromnym napisem... oto i wszystko!8. Kiedyś ten, kto leży teraz pod nim, pielęgnował marzenia o rodzinnej chacie, którą teraz chciało mu się postawić nad Dnieprem... On nawet odwiedził przed śmiercią te góry i poruszająco dzielił się swoimi skrytymi marzeniami z gorąco kochaną siostrą. Ale, niestety, spokój i schronienie od tułaczki i trosk dane mu było znaleźć jedynie w mogile! Biała chatka9, otoczona malwami, makiem i słonecznikami, stoi teraz przy jego nagrobnym krzyżu. Czysto i przytulnie w niej, ale gospodarz jej nigdy nie przekroczy jej progu. Smutno patrzy jego portret10 ze ściany chatki na „Kobziarza” leżącego na stole... Poruszony, często wracałem myślami do tej białej chaty. Ze smutkiem patrzyłem na oddalające się od nas góry kaniowskie. I jeszcze piękniejsza i milsza wydawała mi się teraz ojczyzna wielkiego ludowego poety... Tam, na górach, nad ponurym Dnieprem, w ciemności głębokiej nocy, mogiła milczała wiecznym milczeniem...”11. Rosyjscy buninoznawcy odnotowują, że w opowiadaniu „Kozackim szlakiem” Iwan Bunin odkrył swoje wrażenia z kilku jego podróży po Dnieprze — w 1890, 1894 i 1896 r. Oczywiście, tak właśnie było. Jednak duchowym rdzeniem opowiadania „Kozackim szlakiem” jest pierwsza celowa podróż do Kaniowa, swoista duchowa pielgrzymka do mogiły Szewczenki, z wyrazistymi odczuciami i duchowymi przeżyciami. One, można rzec, rozjaśniły dalsze duchowe krzyżowania się Bunina z Szewczenką, w tym nieznane nam, przyczyniły się do wszechstronnego głębokiego zrozumienia postaci Kobziarza, jego wiecznej obecności w duchowej przestrzeni, zapewne nie minęły bez śladu także dla twórczości samego Bunina, który pewnie wszedł na drogę pisarstwa. Opowiadanie „Kozackim szlakiem” zawiera otwarty zachwyt Ukraińcami: „Chachły bardzo mi się spodobały od pierwszego wejrzenia. Od razu zauważyłem ostrą różnicę, która istnieje między chłopem-wielkorusem a chachłem. Nasi chłopi — to naród w większości wycieńczony, w dziurawych siermięgach, w łapciach i onucach, z wychudzonymi twarzami i kudłatymi głowami. A chachły wywierają radosne wrażenie: rośli, zdrowi i krzepcy, patrzą spokojnie i łagodnie, ubrani w czystą, nową odzież...”. Cóż tu mówić, swoje dokładne obserwacje o „naszych” i „chachłach” Bunin czynił jako oczywisty wielkorus. W tym opowiadaniu, nawiasem mówiąc, pisał, że Szewczenko, który „ucieleśnił w pieśniach całe piękno swojej ojczyzny... na zawsze pozostanie ozdobą literatury rosyjskiej”. Jednak nie zapomnijmy, że w opowiadaniu pisarz wyraźnie utrwalił swoje rozumienie historii Ukrainy: „Wydaje się czasem, że to Dniepr nie dzisiejszej pokojowej Małorosji, a Dniepr... potężnej i wolnej przeszłości starej Ukrainy”. Opowiadanie „Kozackim szlakiem” jest perłą ukrainiki młodego Bunina i dosłownie promieniuje zachwytem przed prawdziwie ludowym poetą Ukrainy i jego ojczyzną, przed ważnymi i drogimi Szewczence cechami mentalności Ukraińców, przed... ukraińskimi kozakami, którzy, jak zaznaczał niezapomniany Borys Olijnyk, „najdokładniej odzwierciedlają charakterystyczne cechy właśnie narodu ukraińskiego, jego wiarę oraz światopoglądowe i moralno-etyczne zasady”. Nie przypadkiem nawet ostateczny tytuł utworu, który Bunin początkowo nazwał „Na „Czajce”, wskazuje na to — „Kozackim szlakiem”. Nie przypadkiem Bunin opowiada o
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
pokonanie słynnych porohów dnieprzańskich, co było przedwiecznym wyczynem właśnie kozaków. A przypomnę jeszcze, że pożegnawszy się ze swoimi towarzyszami podróży na „Czajce” (tak nazywała się bezpokładowa łódź zaporoskich kozaków XVI–XVII wieku), Bunin wyruszył na Chortycę — słynną kozacką wyspę: „Długo błądziłem po niej, wyszukując choć jakichkolwiek śladów starej Siczy. Lecz wyspa była cicha i pustynna…” Nie pozostaje wątpliwości, że dla rosyjskiego pisarza Iwana Bunina ukraińscy kozacy i Małorosja, kozacy i Ukraińcy — to znaczenie jednej istoty. Niezwykle ważne znaczenie ma zakończenie opowiadania „Kozackim szlakiem”, które promieniuje miłością i szacunkiem do Ukrainy oraz jej narodowego „Kobziarza”: „Tam, tam!.. — myślałem z zachwytem. — Życie jest niewyraźnie piękne i porywające. Tylko trzeba zrozumieć, co jest w nim drogie i potrzebne!”
Niezrównane maksymy Bunina dotyczące Szewczenki i Ukrainy W tym duchowym kontekście w żaden sposób nie mogę nie powiedzieć o czymś, wydaje się, zupełnie nieoczekiwanym, a nawet tajemniczym. W „Notatce autobiograficznej”, napisanej w 1915 r., Iwan Bunin zaświadczył, że w wieku młodzieńczym czytał „co popadło… i Lermontowa, i Żukowskiego, i Schillera, i Wieniewitinowa, i Turgieniewa, i Macaulay’a, i Szekspira, i Bielińskiego… Potem przyszła prawdziwa miłość do Puszkina…” Wspomniani są jeszcze Gogol, Czechow, Garszyn… Ale — ani słowa o Szewczence… Wyjaśnić to jedynie tym, że zachwyt Szewczenką przyszedł nieco później, będzie niewystarczające, podobnie jak przypuszczenie, że honorowy akademik cesarskiej Akademii Nauk (1909), dwukrotny zdobywca jej najwyższej nagrody — Nagrody Puszkina (1903, 1909) — wykazał ostrożność wobec wzmianki o ukraińskim Kobziarzu… Wydaje mi się, że w imieniu Szewczenki Bunin wyczuwał jakąś szczególną sakralność i nie używał go nadaremno. Przekonaliśmy się już, że pisarz mówił o poecie wyłącznie w sposób zachwycony i wzniosły. Czy może w tym odbił się młodzieńczy zapał Bunina, a później to minęło? Nie! Najbardziej pełne czci słowa o Szewczence i Ukrainie napisał, zbliżając się do swoich sześćdziesiątych urodzin — w autobiograficznej powieści „Życie Arseniewa” — zdumiewającej, gwiezdnej, jasnej (Bunin uważał, że Nagroda Nobla została przyznana przede wszystkim za nią): „Nie mogę spokojnie słyszeć słów: Czehryń, Czerkasy, Chorol, Łubnie, Czertomłyk, Dzikie Pola, nie mogę bez wzruszenia widzieć strzech, ostrzyżonych chłopskich głów, bab w żółtych i czerwonych butach, nawet łykowych koszyków, w których noszą na nosidłach wiśnie i śliwki. „Czajka skomle latając, jakby za dziećmi płakała, słońce grzeje, wiatr wieje na stepie kozackim…” To Szewczenko, — zupełnie genialny poeta! Piękniejszego kraju niż Małorosja nie ma na świecie”. (Wyróżnienie moje. — W. M.) W literaturze pięknej nikt lepiej i bardziej poetycko, szczerzej i lapidarniej nie powiedział o tych świętych uczuciach. Jakby z głębi serca wyrzucił Iwan Aleksiejewicz... Jakby na wspaniałym pomniku wykuł na wieki... Jakby aksjomat sformułował... Jakby wieczne pouczenie dla wszystkich zostawił... Najbardziej niezrównane maksymy Bunina dotyczące Szewczenki i Ukrainy! Przypomnę, że Bunin cytował wiersz Szewczenki „Do Osnowjanenki” (1839), który zaczyna się tak: Biją porohy; księżyc wschodzi, Jak i wcześniej wschodził... Nie ma Siczy, przepadł i ten, Kto wszystkim przewodził! Nie ma Siczy; trzcinę U Dniepru pytają: „Gdzież to nasze dzieci się podziały, Gdzie one hasają?” Czajka skomle latając, Jakby za dziećmi płakała; Słońce grzeje, wiatr wieje Na stepie kozackim. Czuję, że Buninowi koniecznie trzeba było wspomnieć o tym kozackim ukraińskim stepie, gdzie panują wolność i sława, słońce i wiatr… Nie wrócą zaporożcy, Nie powstaną hetmani, Nie pokryją Ukrainy Czerwone żupany! …………………
Śmiej się, srogi wrogu! Lecz nie za bardzo, bo wszystko ginie — Sława nie polegnie; Nie polegnie, a opowie, Co działo się na świecie, Czyja prawda, czyja krzywda I czyimi jesteśmy dziećmi. O zniszczonym losie Ukrainy napisano tak przejmująco mocno, że jawił się on w innym, rzec można, dotąd nieuświadomionym sensie, dlatego wymagał od Ukraińców odnowienia swojej pięknej ziemi, zawierał w sobie złotą nadzieję na lepszą przyszłość: Nasza duma, nasza pieśń Nie umrze, nie zginie... Oto gdzie, ludzie, nasza sława, Sława Ukrainy! Iwan Bunin wcale nie zamierzał zaprzeczać Szewczence w jego przepowiedni wolnego od Moskwy losu Ukrainy. Jak można, — „piękniejszego kraju nie ma na świecie”! Swoją drogą, czy czytelnicy pamiętają, że właśnie w poezji „Do Osnowjanenki” Szewczenko ostro odnotował: A do tego — Moskiewszczyzna, Wkoło obcy ludzie… Jak szczególnie wzruszająco pisał Iwan Bunin o ukraińskiej pieśni ludowej! „…Słuchałem: „Oj, na górze żniwiarze żną...” Pieśń opowiadała, że na górze żną rolnicy, płynęła równo, długo, smutkiem rozłąki, potem krzepła i brzmiała twardo — wolnością, dalą, odwagą, wojskowym ładem: A pod górą, Pod wysoką Kozacy idą! Pieśń przeciągle i smutno podziwiała, jak płynie doliną kozackie wojsko, jak prowadzi je sławny Doroszenko, jedzie przed wszystkimi. A za nim, mówiła ona, za nim Sahajdaczny, — Co zamienił żonę Na tytoń i fajkę Nierozważny... Ona zwlekała, dumnie przyglądała się tak dziwnemu człowiekowi. Lecz zaraz potem biła w kotły ze szczególną radosną wolą: Mnie z żoną Nie wozić się! A tytoń i fajka Kozakowi w drodze Przyda się! Słuchałem, smutno i słodko czegoś zazdroszcząc”. Czy naprawdę nie wiadomo, dlaczego właśnie smutno i słodko zazdrościł Iwan Bunin? Naprawdę wszystko z jego tekstu wynika... Pisarz współodczuwa smutek pieśniowej rozłąki, razem z pieśnią z przejmującym smutkiem podziwia kozackie wojsko, a potem niewesoło-słodko zazdrości w imieniu wszystkich Rosjan jego najlepszych cech — wolności, odwagi, wojskowego ładu i przyszłej zwycięskiej dali... Nie można było nie zazdrościć po dobremu bojowego humoru wolnomyślnych kozaków, u których dziwny hetman… „zamienił żonę na tytoń i fajkę”, lecz czuły Iwan Aleksiejewicz zauważa, że właśnie po tym zdumiewająca pieśń ludowa „biła w kotły ze szczególną radosną wolą”… Pamiętacie, 1889 r. Bunin żałował, że Biełousow nie przetłumaczył na język rosyjski wiersza „Dumy moje, dumy moje…” z „Kobziarza” 1840 r.? Widocznie i w nim uwagę pisarza przyciągnął temat kozackiej wolności: Niech dusze kozackie Na Ukrainie bytują — Tam szeroko, tam wesoło Od kraju do kraju... Jak ta wolność, co minęła, Dniepr szeroki — morze, Step i step, ryczą porohy, I mogiły — góry. Tam rodziła się, harcowała Kozacka wolność… Bunin, najwyraźniej, czuł, że w tych wierszach Szewczenki zostało zebrane wszystko o pięknej Ukrainie — szeroki jak morze Dniepr, o którym i on pisał z miłością, ryczące porohy, które przeszedł osobiście, bezkresny step i starożytne mogiły, nad którymi unoszą się kozackie dusze, z tym wszystkim połączone jest radosne, szerokie i słodkie słowo — wolność. Oczywiście, czytelnik zwrócił uwagę na to, że materiał w tym artykule został przedstawiony w chronologii życia i twórczości Bunina. Między jego odwiedzinami grobu Szewczenki a wyjściem w świat powieści „Życie Arseniewa” minęły cztery dziesięciolecia. Duchowy zachwyt Bunina Szewczenką, który narodził się w młodości, ani razu nie doznał najmniejszej wątpliwości. Pisarz, który w 1933 r. został laureatem Nagrody Nobla, chylił czoło przed Szewczenką — Poetą: „Szewczenko — niedoścignienie genialny poeta!”. I przed Szewczenką — Człowiekiem: „Jeden z najszlachetniejszych ludzi”.
“Żyłem na Arbacie…” Przemierzywszy wszystkie buninowskie ścieżki w “świecie arbackim” (Andriej Bieły), przekonałem się, że miał on niemało wirtualnych punktów stycznych z Szewczenką. Iwan Aleksiejewicz właśnie na ukochanym Arbacie w listopadzie 1906 r. poznał (u Borisa Zajcewa) Wierę Muromcewą. Na Arbacie w zaułku Stołowym mieszkał Osip Bodianski, u którego Szewczenko gościł w lutym 1844 r. podczas pierwszego przyjazdu do Moskwy. W opowiadaniu Bunina “Muza” znajduje się adres o charakterze autobiograficznym: “Mieszkałem na Arbacie obok restauracji “Praga” w pokojach “Stolica”…” Ten stary budynek nr 4, gdzie na początku XX wieku mieścił się hotel “Stolica”, zachował się i znajduje się bezpośrednio naprzeciwko Centrum Kultury Ukrainy w Moskwie, które mieści się w budynku nr 9. Wyglądając przez okna hotelu lub wychodząc na Arbat, Iwan Bunin w pierwszej kolejności widział jego fasadę, która do dziś zachowała się w pierwotnym stanie. Przypomnę z opowiadania “Dalekie” (1922): “Mijała zima, nadchodziła wiosna. Pędziły, grzechotały, dzwoniły konki po Arbacie... ku wieczorowi w dalekim przelocie ulicy jaśniało złocisto-jasne niebo zachodu...” O złocisto-jasnym niebie na Arbacie, które widział także Szewczenko, można napisać poemat. W żadnym zakątku Moskwy nie oglądałem tak pięknego, płonącego zachodu słońca, jak na Arbacie. Kiedy wiosną czy latem stoisz wieczorem obok Centrum Kultury Ukrainy, widzisz, jak na końcu ulicy, w rejonie budynku nr 55, gdzie mieszkał Mychajło Hruszewski, topi się i cicho dogasa słoneczna kula, wypełniając starożytną ulicę boskim światłem… Zatem Bunin sąsiadował z budynkiem przyszłego domu Szewczenki w Moskwie — duchowym uosobieniem Ukrainy, od której nie ma na świecie piękniejszego kraju. Iwan Aleksiejewicz znał Arbat i arbackie zaułki: Tutaj, w starych zaułkach za Arbatem, Całkiem osobne miasto... Szczególnie kochał wiosnę w tej okolicy, wyróżniał jej początek — marzec: Oto i marzec... W dzień — roztop, kapie, grzeje słońce, A w nocy przymrozi, stanie się czysto, Jasno — i tak podobnie do Moskwy, Starożytnej, dalekiej… Właśnie w takim czasie, w marcu 1858 r. w Moskwie przebywał Taras Szewczenko. Także w marcu, już 1917 r., z Arbatu wyjechał do Kijowa Mychajło Hruszewski... Jak wiadomo, Bunin wyjechał z Arbatu (ul. Powarska 26) na Ukrainę w maju 1918 r. A Szewczenko gościł na Powarskiej 31 u Aleksandra Koszeliewa sześć dekad wcześniej — 25 marca 1858 r. Może ktoś zauważy, że wszystko to nie ma żadnego znaczenia, bo nigdy nikt, w tym i Iwan Bunin, nie wspominał o takich czysto wirtualnych szczegółach; co więcej, pisarz o nich, najwyraźniej, w ogóle nie wiedział. Jednak kto jest w stanie wyczerpująco opowiedzieć o tym, z czego była utkana duszewna miłość Iwana Bunina czy każdego z nas do Ukrainy i duchowe chylenie czoła przed Tarasem Szewczenką... 1 Do tej książki weszło 18 przekładów utworów Szewczenki, dokonanych przez Iwana Aleksiejewicza Biełousowa (1863–1930) — znanego tłumacza i znawcę Moskwy. W ciągu lat 1880–1890 publikował on przekłady wierszy Szewczenki w rosyjskiej prasie periodycznej i wydał osobno w Kijowie “Mały “Kobziarz” (1892). W 1900 r. w Moskwie ujrzał świat zbiór “Pieśni i dumy Kobziarza”, wznawiany w 1903 i 1909 r. W 1906 r. w Petersburgu wyszedł redagowany przez Biełousowa “Kobziarz w przekładach rosyjskich pisarzy”, do którego weszło 129 utworów Szewczenki, z których 62 przetłumaczył sam. W 1914 r. opublikowano zbiór “Szewczenko, jego dumy i pieśni. W przekładzie I. A. Biełousowa”. Szczególną wartość ma zbiór “Zakazany Kobziarz”, który I. A. Biełousow opracował i wydał w Moskwie w 1918 r., a w 1922 r. wyszło drugie poprawione i uzupełnione wydanie. Zawarto w nim 19 utworów Szewczenki, w tym misterium “Wielki loch” w przekładzie M. S. Aszukina i poemat “Maria”, przetłumaczony przez samego I. A. Biełousowa. Był on autorem popularnych szkiców biograficznych i artykułów o Kobziarzu. W 1907 r. odwiedził mogiłę Szewczenki. 2 Kronika życia i twórczości I. A. Bunina. 1870–1909. T. 1. — M.: IMLI RAN, 2011. — S. 58. W artykule o I. A. Buninie w “Encyklopedii Szewczenkowskiej” (t. 1) twierdzi się, że cytowane słowa napisał on w liście z 19 stycznia 1889 r., ale to błąd. W tym pierwszym liście I. A. Bunin jedynie zawiadamiał o otrzymaniu książki I. A. Biełousowa przez poetę J. I. Nazarowa i gotowości korespondowania z nim. Ich korespondencja trwała kilka lat, a w 1895 r. poznali się osobiście. 3 Bunin I. A. Listy 1885–1904. — M., 2003. — S. 22–23. 4 Julij Aleksiejewicz Bunin (1857–1921) — rosyjski literat, publicysta, pedagog, działacz społeczny, aktywny uczestnik rewolucyjnych kółek narodnickich. Był znajomym S. L. Pierowskiej i A. I. Żelabowa. Wielokrotnie aresztowany, przebywał pod nadzorem policji. Studiował na wydziale matematycznym uniwersytetów w Moskwie i Charkowie (ukończył w 1882 r.). Od 1895 r. mieszkał i pracował w Moskwie, gdzie zmarł w lipcu 1921 r.: “Mój starszy brat, Julij Aleksiejewicz, zmarł w Moskwie: nędzarz, wygłodniały...” 5 Bunin I. A. Notatka autobiograficzna // Pełny zbiór utworów w XI-II tomach. T. 1. — M.: Woskriesienije, 2005. — S. 15. 6 Muromcewa-Bunina W. N. Życie Bunina. Rozmowy z pamięcią. M.: Sowietskij pisatiel, 1989. — S. 97, 109–110. 7 We wspomnianym Pełnym zbiorze utworów I. A. Bunina, który ujrzał świat w tym stuleciu, do tych słów poczyniono stosowne wyjaśnienie, że są one wzięte z ukraińskiej pieśni ludowej “Zebrali się wszyscy włóczędzy…” W każdym razie jasne jest, że w pierwszej kolejności buninowskie reminiscencje są związane z poezją Szewczenki. 8 Żeliwny krzyż, zamiast pierwszego drewnianego, został postawiony w lipcu 1884 r. i rzeczywiście był biały (pomalowany przez ukraińskiego artystę, historyka i pisarza K. F. Uchacz-Ochorowicza). 9 Chatę, w połowie której stworzono pierwsze muzeum ludowe (Tarasiwą świetlicę), zbudowano również w 1884 r. W drugiej jej połowie mieszkał stróż i opiekun mogiły poety I. A. Jadłowski. 10 Bunin zwrócił uwagę na kopię portretu Szewczenki autorstwa I. J. Riepina (1888), wykonaną przez Ch. P. Płatonowa. 11 Ta fraza w całości wzięta jest ze wspomnianego już opowiadania “Po Dnieprze” (1895).
Tłumaczenie maszynowe
Heorhij ŁUK’JANCZUK Zdjęcie autora
Spotkanie otworzyła Ludmyła Rabczewska – główna bibliotekarka działu socjokulturowego Państwowej Naukowej Biblioteki Architektoniczno-Budowlanej im. W. H. Zabołotnego. Pani Ludmyła podkreśliła, że dobrze znany wśród naukowców magazyn „Pamjatky Ukrajiny: nacionalna spadszczyna” (nr 1-3, 2020) poświęcony jest tym razem znanemu ukraińskiemu twórcy państwowości, hetmanowi Ukrainy Bohdanowi Chmielnickiemu – różnym aspektom jego działalności państwowotwórczej, a 416 stron bogato ilustrowanej książki Jewhena Buketa jest „doskonałą syntezą” danych biograficznych o jednym z liderów słynnej Kolijwszczyzny, jego współpracownikach i następcach, oraz zawiera unikalne dokumenty archiwalne. Obie publikacje zaprezentował zebranym autor książki Jewhen Buket – krajoznawca, dziennikarz, działacz społeczny, redaktor naczelny gazety „Kultura i żyttia”. I choć z powodu ograniczeń kwarantannowych spotkanie nie było liczne, odbyło się w ciepłym, przyjaznym i, jak zauważyli występujący, niemal rodzinnym gronie. Udział wzięli doktorzy nauk historycznych Ihor Hyrycz, Serhij Seheda, Taras Chuchlib; kandydaci – Iwan Syniak, Serhij Kowalenko, Ksenija Bondar; dziennikarze – Heorhij Łuk’janczuk, Anatolij Zborowski, Wiktorija Buket, Tetiana Czerep-Perohanycz; wikipedystki – Jurij Perohanycz oraz Ihor Turżanski. Prezentując magazyn „Pamjatky Ukrajiny: nacionalna spadszczyna” (nr 1-3, 2020), Jewhen Buket zauważył, że to wydanie jest hołdem pamięci wielkiego hetmana, którego 425. rocznicę urodzin obchodzimy w tym roku, oraz zwróceniem uwagi społeczeństwa na problem najnowszych poszukiwań krypty wielkiego ukraińskiego twórcy państwowości w Subotowie, gdzie znajduje się rodzinna cerkiew wielkiego hetmana Ukrainy. Materiały numeru pozwalają jeszcze raz przemyśleć po-
W osadzie Łysianka w obwodzie czerkaskim odsłonięto pomnik hetmana Ukrainy, pochodzącego z Łysianki Bohdana Chmielnickiego. Uroczystości odbyły się z udziałem przedstawicieli władz i organizacji społecznych. Zaszczyt odsłonięcia pomnika przypadł weteranom ATO i OOS na wschodzie Ukrainy: Wiktorowi Kowalczukowi, Ołeksandrowi Tichonowowi, Wiaczesławowi Wowkodawowi, Ołeksandrowi Rochwidowi, Wasylowi Wowczence, Ihorowi Tkaczence i innym. Po tym nad Łysianką zabrzmiał głos Bohdana Chmielnickiego z opery o tym samym tytule autorstwa Kostiantyna Dankewycza. Arię wykonał solista Narodowej Prezydenckiej Orkiestry Symfonicznej Ukrainy Ołeksandr Forkuszak. Poseł na Sejm Ukrainy Serhij Nahorniak w swoim wystąpieniu zaznaczył, że obecnie oddajemy należny szacunek postaci Bohdana Chmielnickiego dla ukraińskiej państwowości. Autorami numeru tematycznego magazynu są znani na Ukrainie pisarze i naukowcy: Serhij Żadan, Taras Chuchlib, Ołeksandr Palij, Serhij Kowalenko, Dmytro Czobit, Jarosław Fedoruk, Nadija Kuksa, Wałentyn Łazurenko, Ksenija Bondar, Serhij Seheda, Jewhen Buket. Udział w dyskusji nad zaprezentowanym numerem „Pamjatok Ukrajiny”, a także nową książką Jewhena Buketa „Semen Neżywyj – rycerz Chołodnego Jaru” wzięli niemal wszyscy obecni na prezentacji. Szczególną uwagę czytelników w magazynie zasługuje artykuł Kseniji Bondar „Sto lat poszukiwań naukowych. Wyniki badań archeologicznych i geofizycznych w cerkwi św. Eliasza – grobowcu Bohdana Chmielnickiego w Subotowie”. Autorka, zestawiając wyniki badań georadarowych subotowskiej cerkwi z dokumentami archiwalnymi, w szczególności zaznacza: „Wskazówkę na sposób pochówku B. Chmielnickiego właśnie w krypcie znajdujemy w Metryce cerkwi św. Eliasza, sporządzonej w październiku 1888 r. przez nauczyciela cerkiewno-parafialnej szkoły w Medwedziwce Ołeksija Tatarowa. Pełna nazwa tego dokumentu, przechowywanego w rękopiśmiennym archiwum Instytutu Historii Kultury Materialnej w Petersburgu, brzmi: „Metryka dla uzyskania wiernych informacji o starożytnych prawosławnych świątyniach Bożych, budynkach i przedmiotach artystycznych wsi Subotowo powiatu czyhryńskiego guberni kijowskiej”. (Kopia reprodukcyjna tego dokumentu archiwalnego, przechowywanego w funduszu PNBAB im. W. H. Zabołotnego, została wykonana w 1992 r. przez O. I. Tyszczenkę, pracownika naukowego działu badań historyczno-architektonicznych dla funduszu metodycznego NDI TI-AM)”. Artykuł zawiera bogaty materiał faktograficzny, a także jest ilustrowany obrazami cerkwi św. Eliasza z różnych lat. Wnioski Kseniji Bondar wzmacniają gruntowne badania subotowskiej cerkwi przeprowadzone przez czerkaskich naukowców – Wałentyna Łazurenkę, Nadiję Kuksę oraz Janinę Didenko. Prezentując własną nową książkę „Semen Neżywyj – rycerz Chołodnego Jaru”, jej autor zaznaczył, że kontynuuje ona serię szkiców historycznych poświęconych Kolijwszczyźnie – wydarzeniu o ogromnej skali z drugiej połowy XVIII wieku, które do dziś pozostaje przedmiotem ostrych dyskusji. Prezentacja książki została zbudowana zgodnie z jej rozdziałami. Tak więc w rozdziale „Serce kozackiej Ukrainy” mowa jest o Chołodnym Jarze (dawna nazwa „Las Motryny”) – to 20 wsi i 12 chutorów o powierzchni 30 tysięcy hektarów na prawym brzegu Dniepru. Rozdział „Rycerze wolności” poświęcony jest ruchowi hajdamackiemu, zapoczątkowanemu przez Pyłypa Orłyka. W dużym rozdziale „Mamaje i Mamajiwszczyna” opowiedziano o powstaniu hajdamackim z lat 1750–1752, które otrzymało swoją nazwę od czterech jego liderów noszących nazwisko Mamaj. Czwarty rozdział książki opowiada o siczy hajdamackiej. W rozdziale „Wojna religijna” nakreślono sytuację w środowisku duchowieństwa. Szósty rozdział książki poświęcony jest sotnikowi Charkowi. Dalej idą rozdziały poświęcone bezpośrednio Semenowi Neżywemu i jego działalności, w szczególności: „Semen Neżywyj i jego działalność na początku powstania”, „Zdobycie Kaniowa”, „Ataman Siczy Chołodnojarskiej”. O losach powstańców skazanych przez Kancelarię Gubernialną w Kijowie na zesłanie, o „buncie szaraczków” na Siczy Zaporoskiej oraz powstaniu w Kliszczyńcach mowa jest w rozdziałach: „Skazani przez Imperium Rosyjskie”, „Bunt na Zaporożu i inne przejawy walki narodowowyzwoleńczej”, „Kozacy Semena Neżywego i Sawy Majborody”. Dążąc do wszechstronnego zbadania postaci Semena Neżywego, badacz Kolijwszczyzny zebrał i skomentował wszystkie wzmianki o przywódcy, które zachowały się w legendach i podaniach, poświęcił osobne rozdziały interpretacji wizerunku Neżywego w literaturze pięknej, sztukach plastycznych i kinematografii („O Neżywym i Hajdaszu”, „Legendy i podania o Se-
Uczestnicy konferencji imienia Neżywego”, “Obraz przywódcy w literaturze pięknej, sztukach plastycznych i kinematografii”. Kończąc opowieść o książce, Jewhen Buket zaznaczył, że jej pierwsza prezentacja odbyła się w kompleksie muzealno-etnograficznym “Dykyj Chutir” na Czerkaszczyźnie. Doktorzy nauk historycznych Ihor Hyrycz, Serhij Seheda, Taras Chuchlib oraz kandydat nauk historycznych Serhij Kowalenko dali wysoką profesjonalną ocenę wydaniu, a także odnotowali lekki, swobodny styl literacki, właściwy autorowi książki, oraz życzyli autorowi uzyskania tytułu naukowego za serię naukowych badań historycznych okresu kozaczyzny. Na zakończenie wydarzenia Jewhen Buket zaznaczył, że wieczór w Bibliotece Zabołotnego – to pierwsza prezentacja nowej książki i czasopisma w Kijowie, i, nie zważając na to, że książka o Semenie Neżywym ujrzała światło dzienne w dość trudnym koronawirusowym roku, będzie jeszcze wiele spotkań w całej Ukrainie z miłośnikami prawdziwej ukraińskiej historii. W przytulnej sali Państwowej Naukowej Biblioteki Architektoniczno-Budowlanej imienia W. H. Zabołotnego odbyła się prezentacja nowych wydań w dziedzinie badań historycznych: czasopisma “Pamjatky Ukrajiny: Nacionalna spadszczyna” (nr 1-3, 2020) oraz nowej książki Jewhena Buketa “Semen Neżywyj – rycerz Chołodnego Jaru”.
Tłumaczenie maszynowe
Wręczyła atamanowi Borysowi Marczence tradycyjny ukraiński korowaj jako amulet naszego narodu, symbol jego pracy i miłości do ziemi ojczystej. A przewodniczący Lisiańskiej Rejonowej Administracji Państwowej W. Hunia wręczył odznaczenia wszystkim tym, którzy przyczynili się do powstania tego pomnika.
Ataman Ukraińskiej Republikańskiej Kozaczyzny Borys Marczenko powitał wszystkich obecnych i podziękował kozakom-wojownikom Lisiańskiego pułku kozackiego za obronę Ojczyzny na Wschodzie, działalność wolontariacką, okazywaną postawę obywatelską, patriotyzm, bezinteresowną służbę narodowi ukraińskiemu, a także za znaczący wkład w odrodzenie tradycji duchowych i patriotycznych, przywrócenie sprawiedliwości historycznej, ukształtowanie i umocnienie URK na Czerkaszczyźnie, budowę społeczeństwa obywatelskiego, swojej gminy oraz obronę demokratycznych praw i wolności człowieka, utwierdzenie ukraińskiej państwowości. Podziękował autorom pomnika Bohdana Chmielnickiego, jego budowniczym oraz tym patriotom, którzy przekazali własne środki na ten cel, włożyli swoją pracę i duszę w jego powstanie, czyniąc go ogólnonarodowym, społecznym, który pokazał siłę naszej jedności. A ataman Ołeksandr Hawryliuk przypomniał wszystkim obecnym słowa Bohdana Chmielnickiego: „Nikt nie ucieknie od swojego losu, a nasz los to życie z gołą szablą!”. Żyć, walczyć i zwyciężać, szczególnie dziś, gdy jak nigdy dotąd trzeba bronić niepodległości, suwerenności państwowej i soborności Ukrainy, pomagać tym, którzy bronią naszego państwa. Ukraińska rejestrowa kozaczyzna ma dwóch Bohaterów Niebiańskiej Sotni, Andrija Kornijewa i Mykołę Semysiuka, oraz ponad tysiąc kozaków, którzy z bronią w rękach bronią suwerenności i integralności państwa na Wschodzie Ukrainy. Wśród nich jest 10 kozaków i berehyń Lisiańskiego pułku kozackiego, a także 8 ich dzieci, które broniły Ukrainy w strefie operacji sił połączonych, wszyscy pozostali zostali wolontariuszami. Tylko w czasie trwania akcji „Narodowa bojowa chorągiew” w latach 2014–2020 lisiańscy kozacy wykonali dla jednostek wojskowych, związków taktycznych i ich pododdziałów Sił Zbrojnych 75 narodowo-bojowych chorągwi oraz ponad 1000 ich kopii, a także setki honorowych odznak dla jednostek wojskowych, szewrony wojskowe, proporczyki, naklejki, plakaty i inne rzeczy. I nie licząc dziesiątek ton dostarczonej pomocy materialnej i wojskowego umundurowania dla Sił Zbrojnych. W tym czasie na placu Pokoju pracownicy muzeum zorganizowali wystawę 65 narodowo-bojowych chorągwi Sił Zbrojnych, a także chorągwi Lisiańskiego pułku kozackiego, która w latach 2011–2019 odwiedziła 66 krajów świata i dwukrotnie Antarktydę, na stacji naukowej „Akademik Wernadski”, niosąc światu ideę jednoczącą kozaczyzny.
Ponadto do galerii sztuki muzeum przekazano jeszcze dwie prace kozaka Ju. Kamu-za oraz jeden obraz artystyczny i kozacki sztandar od Illińeckiego RKT WGO URK. Obrzęd przyjęcia i poświęcenia w kozaki i berehynie URK przeprowadzali otaman ČOKT WGO URK B. Marczenko, otaman Lisiańskiego pułku kozackiego W. Kołodiażnyj oraz duchowni PCU o. Iwan (Mazur) i o. Bohdan (Fedczyszyn). Przywiedli oni do przysięgi 8 nowych kozaków, którzy złożyli przysięgę wierności Bogu, narodowi, Ukrainie i URK. Cały ten proces filmowali reżyser filmowy Oleh Bijma oraz operator Mychajło. Dzięki Lisiańskiemu kozactwu wzniesiono pomnik Mychajła i Bohdana Chmielnickiego, znak pamiątkowy w „Monastyrku” na miejscu rodzinnej posiadłości Chmielnickich w Lisiance, wydano książkę O. Hawryliuka „Lisianka – wielkość ducha ukraińskiego”, a obecnie powstaje nowy film dokumentalny. Właśnie z kozackiego miasta-twierdzy Lisianka rozpoczęła się droga życiowa założyciela Ukraińskiego Państwa Kozackiego, wybitnego hetmana Ukrainy Bohdana Chmielnickiego. Dopiero potem w życiu rodziny Chmielnickich pojawiły się Czehryń i Subotów.
Prasa Lisiańskiego pułku ČOKT WGO URK
Tłumaczenie maszynowe
Halyna DOBOSZ. Do dziesiątej klasy dziewczynka z pokuckiego miasteczka Zabołotów w rejonie śniatyńskim, Marijka Poroch, wahała się, gdzie pójść na studia: na filologię czy na nauczyciela języka angielskiego. Zawsze była przekonana o swojej „humanistycznej skłonności”. Z czasem owa miłość do słowa jednak się przejawiła, ale stała się już pasją pielęgniarki Kosowskiej Centralnej Szpitala Rejonowego. Przed ukończeniem szkoły dziewczyna zmieniła zdanie i postanowiła pójść do szkoły medycznej – wybrała Iwano-Frankiwsk. Jest wdzięczna wykładowcom zarówno za wiedzę teoretyczną, jak i za zajęcia praktyczne. Wyobrażała sobie siebie jako lekarza dziecięcego. Ale nie wyszło. A pierwsze miejsce pracy po ukończeniu szkoły i skierowaniu do rejonu kosowskiego było jednak związane z pediatrią – pielęgniarka patronażowa szpitala dziecięcego. Po pięciu latach przeszła na stanowisko starszej pielęgniarki przedszkola „Soneczko” w Kosowie. W 1985 roku wróciła do Kosowskiej Centralnej Szpitala Rejonowego, ale już jako pielęgniarka oddziału fizjoterapii, przez 15 lat była starszą pielęgniarką tego oddziału. Uważa, że w medycynie każda praca i każdy pododdział są ważne. Starszą pielęgniarką oddziału Marija Poroch została w 1991 roku. Ustanowienie niepodległości Ukrainy było odczuwalne nawet w tym, że kancelaria była przenoszona na język ukraiński. Właśnie Marija Jurijiwna (przejawiła się „humanistyczna skłonność”, miłość do filologii) tłumaczyła z rosyjskiego na ukraiński instrukcje dotyczące bezpieczeństwa i higieny pracy, obsługi aparatury, referaty na różną tematykę medyczną. I to nie tylko dla swojego oddziału, ale także pierwsze instrukcje w języku ukraińskim dla całego szpitala. Przez cały czas pracy w CSR Marija Poroch była przewodniczącą grupy związkowej. Członkini Kosowskiej organizacji rejonowej „Proświty”. W ostatnich latach włączyła się w pracę Klubu Inteligencji imienia Ihora Pełypejki, który działa przy bibliotece rejonowej. Na spotkaniach rozmawiają o wybitnych ludziach Huculszczyzny i Ukrainy, odbywają się prezentacje książek, wystawy twórczego dorobku kosowskich mistrzów. Z prośwityjanami i członkiniami Związku Ukrainek jeździły z koncertami do Utoropów na ojczyznę Tarasa Melnyczuka, do Tiudowa, brały udział w różnych festiwalach i wydarzeniach. O takich wydarzeniach Marija Poroch opowiadała później w prasie periodycznej, ilustrując je własnymi zdjęciami, gdyż od dawna pasjonuje się fotografią. Ale najwięcej w jej dorobku twórczym jest artykułów w prasie periodycznej o znanych ludziach Huculszczyzny. Wśród tych publikacji są także opowieści o kolegach-medykach. Na przykład o wykwalifikowanej pediatrze Walentynie Wadymiwnie Djak, która od dwóch dziesięcioleci kieruje oddziałem dziecięcym w Kosowie. Czy o Oksanie Mychajliwnie Szkromydzie, lekarzu neurologu, która ponad pół wieku przepracowała w Kosowskiej CSR. Była także opowieść o tych, którzy pracę medyczną łączą z twórczością, piszą wiersze. To Stefania Biła, Ołeksandra Basysta-Kit (Olesia Doljanśka), Olha Medwid-Kundjuk, w których utworach wychwalana jest miłość do matki, do Ojczyzny, do rodzinnego kraju, poczucie dumy z przynależności do najbardziej szanowanego na świecie zawodu medyka. A córkę lekarza oddziału intensywnej terapii dziecięcej Hałyny Łytwynenko-Bryczkowej, Wiktorię Abu-Kadum, los rzucił do dalekiego muzułmańskiego kraju Jordanii, jej tomik poetycki „Ptakiem przelotnym” w języku ukraińskim został wydany w Jordanii przy wsparciu Ministerstwa Spraw Zagranicznych Ukrainy oraz wsparciu Ambasady Ukrainy – o tym również Marija Poroch opowiedziała rodakom. Tak jak o swojej wykładowczyni chirurgii w Iwano-Frankiwskiej szkole medycznej Irynie Swjontek, która przez 47 lat zbierała i opracowywała materiały o ukraińskim hafcie, wydała kilka albumów fotograficznych, sama była członkiem Narodowego Związku Mistrzów Sztuki Ludowej. Myrosław POPADJUK, honorowy przewodniczący Śniatyńskiej rejonowej „Proświty”, członek NSPU, obwód iwanofrankiwski. Pytam: „W czym twoja siła i sława, twoja zwierzchność, nasza »Śniatyńska wieżo«?”. I dotykam obecnych wydarzeń na Białorusi, bo świat obecnie waży z niepokojem, czy zwycięży tam demokracja. Najbardziej lakoniczną definicję wspomnianego terminu dali starożytni Grecy – to władza ludu. Więc tak też nazwała się nasza jubilatka po demokratycznemu – czasopismo ludowe. Z tym też kroczy ona prawie jedną trzecią wieku po rodzinnej Śniatynszczyźnie. Gazeta już na swoim początku kategorycznie zadeklarowała swoje zamiary wydawnicze, idąc do czytelnika z dewizą: „Za wolność, za naród, za suwerenną Ukrainę!”, z szerokim przedstawianiem historii rejonu, miasta Śniatyna, pokuckich wsi. Uważnie i z rozbawieniem przeglądam niektóre dawne wydania gazety. Trzydzieści lat – to niemało. Przypominam sobie ciekawą przeszłość, w której bezpośrednio brałem udział. Pomysł posiadania nowego demokratycznego wydania wielokrotnie pojawiał się w kręgu pierwszych założycieli Śniatyńskiego oddziału Towarzystwa Języka Ukraińskiego imienia Tarasa Szewczenki. Chodziło przede wszystkim o to, by mieć przeciwwagę dla rejonowej „Leninskiej prawdy”. Pod koniec lat 80. ubiegłego wieku póki co pozostawało to marzeniem i dobrym życzeniem – czy to Wasyla Kowala, czy to Zinowija Sawjuka, czy to Myrosława Atamaniuka aż do ustanowienia na Kołomyjszczyźnie gazety „Ahro”, a dalej – ze zwycięstwem bloku demokratycznego w marcowych wyborach 1990 roku do Rady Najwyższej Ukrainy oraz lokalnych rad deputatów ludowych, szybko przemijający czas robił swoje. Zmieniały się hasła gazetowe od „cała władza radom!” do „pora nam dla Ukrainy żyć!” – wraz z nadejściem ukraińskiej Niepodległości. Jednocześnie był to jeszcze niejednoznaczny okres w życiu państwowym, kiedy już głośno rzucano hasło przeciwko rusyfikacji, o nadaniu językowi ukraińskiemu statusu państwowego, — czas nieubłaganie dyktował niezwykłe zmiany. W wirze arcyważnych wydarzeń żył nasz kraj przez cały 1990 rok. 21 stycznia w Śniatyńskim kinie im. I. Franki odbył się uroczysty wiec na cześć Zjednoczenia URL i ZURL. Wypełniona po brzegi sala z żywym łańcuchem ludzi, po raz pierwszy z niebiesko-żółtymi flagami i hymnem „Jeszcze nie umarła Ukraina”. Wiec został zorganizowany przez Towarzystwo Języka Ukraińskiego.
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
im. T. Szewczenki. Kilka dni później, 28 stycznia, w osiedlu Zabołotów odbył się wiec zorganizowany przez członka kulturalno-oświatowego Towarzystwa „Ruch” Bohdana Jurczuka. Tego samego dnia w Bielelui odbyło się wielkie wiejskie wiece, którego organizatorem był aktywny uczestnik odrodzenia narodowego na Pokuciu Petro Tymczuk. To właśnie on wywiesił na swoim podwórku niebiesko-żółtą flagę, którą natychmiast zniszczyli przedstawiciele milicji.
25 lutego 1990 roku na stadionie w Sniatyniu odbył się wielotysięczny wiec, na który zjechało się ponad 20 tysięcy mieszkańców Sniatyńszczyzny. Rozegrała się walka między kandydatami na deputowanych do Rady Najwyższej Ukraińskiej SRR – pierwszym sekretarzem Iwano-Frankiwskiego obkomu KPZR Zinowijem Kuraweckim a redaktorem gazety „Agro” Dmytrem Zachariukiem. Jak pokazały później wybory, tę walkę wygrał przedstawiciel bloku demokratycznego Dmytro Zachariuk. Klęską dla sił komunistycznych Sniatyńszczyzny, jak i całej Ukrainy Zachodniej, były marcowe wybory do Rady Obwodowej i Rady Najwyższej Ukraińskiej SRR. Zwyciężyła demokracja. Deputowanymi do Rady Obwodowej z ramienia organizacji demokratycznych zostali Jarosław Zachariа, Jewhen Baczerykow, Myrosław Popadiuk.
Większość kandydatów do rad miejskich i rejonowej z ramienia Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. T. Szewczenki była aktywnie popierana przez wyborców, a wśród nich Wasyl Kowal, Zinowij Sawiuk, Wasyl Wojewidko, Myrosław Atamaniuk, Wołodymyr Hrycziuk, Iwan Korolniuk, Mykoła Bijowski, Mykoła Kramar.
Wielka uroczystość uczczenia Ukraińskich Strzelców Siczowych z okazji 90-lecia utworzenia Towarzystwa „Sicz” przez Kyryła Trylowskiego odbyła się 5 maja 1990 roku we wsi Zawalla. Duszą i organizatorami tego święta byli artysta-proświtianin Emmanuił Chrapko, mieszkaniec wsi Nykyfir Pylipiuk i inni. Było to pierwsze wielkie święto ukraińskiego Odrodzenia, które później przeniosło się do Kołomyi, Berestećka, Zaporoża.
1 lipca 1990 roku na ludowym wiecu w Sniatyniu doszło do znamiennego wydarzenia: postanowiono ustanowić ukraińską flagę narodową na ratuszu miejskim. W tym historycznym akcie wzięli udział Wasyl Tkaczuk, deputowany Rady Najwyższej ZSRR,
Dmytro Zacharuk, deputowany Wierchownej Rady Ukrainy, deputowani obwodowej i rejonowej rad, przewodniczący Sniatyńskiej Rady Miejskiej Wiktor Semeniak. Na mocy decyzji sesji rady miejskiej to wydarzenie stało się świętem – Dniem Miasta. 3 sierpnia tego samego roku demblok zorganizował wyjazd delegacji snjatyńskiej na brzegi Dniepru na święto 500-lecia kozactwa zaporoskiego. Główne hasła wydarzenia – „Precz z traktatem unijnym!”, „Chwała niepodległej Ukrainie!”. A dziesięć dni później, 24 sierpnia, Snjatyński wykonawczy komitet miejski zatwierdził zmianę nazw ulic: ulicy Lenina na ulicę Szewczenki, ulicy Stalingradzkiej – na ulicę Semena Horuka, ulicy Czernyszewskiego – na ulicę rodziny Kobryńskich, a plac w centrum miasta nazwano placem Niepodległości Ukrainy. I oto 30 sierpnia – ukazanie się pierwszego numeru ludowego pisma „Snjatyńska Wieża”, demokratycznej, niekomunistycznej gazety, której założycielem została miejska rada deputowanych ludowych, na czele której stał Wiktor Semeniak. A rok później, 24 sierpnia 1991 roku, na politycznej mapie świata pojawiło się nowe niepodległe Państwo Ukraina. Tę niezwykłą wiadomość rozniosły po całej planecie środki masowego przekazu. Wśród nich była także nasza „Wieża”. Gazeta jest przesiąknięta oświatowo-oświeceniowym duchem. I nie tylko dlatego, że przez długi czas jej kolegium redakcyjne tworzyli zdolni prosvityanie, a zwłaszcza wspomniane wyżej trio: pedagog Wasyl Koval, fotoreporter Myrosław Atamaniuk, redaktor-dziennikarz Zinowij Saviuk. Po prostu jej treść odpowiadała patriotycznej państwowo, kulturalno-oświatowej różnorodności, z częstym oparciem o działalność szkolnych i pozaszkolnych ośrodków „Proświty”. Okresowo ukazywały się wydania „Dżerela Pokuttia” pod hasłem „Wydaje Towarzystwo języka ukraińskiego im. Szewczenki”. Przy redakcji działało studio literacko-artystyczne „Hrono” ze starannym doborem proponowanych dorobków. Zapadały w pamięć poruszające ówczesne tematy gazetowe dla czytelników: „Myhajło Bażański – badacz rodzinnego kraju”, „Rusowski marzyciel i męczennik”, „Dzwony biją w Bełełuju”, „Ze słowem Szewczenki na ustach”, „Nigdy, nigdy Ukraina nie będzie niewolnicą moskiewskich katów”, „Wasyl Stefanyk – nasza chwała i duma” itp. Życie gazetowe nie zawsze układało się łatwo. Bywało i ciężko. Prześladowały nas trudności finansowe. Oto redakcyjny apel w kwietniowym numerze gazety z 1994 roku: „Gazecie jest ciężko. Brakuje pieniędzy na opłacenie wykonania prac poligraficznych. Rada miejska pomaga, czym tylko może, choć i tam jest trudno… Trzeba wytrwać… Na pomoc gazecie przyszły zespoły zarządu rolnictwa oraz oświaty ludowej. Od teraz gazeta stała się także oświatową i pracowników agroprzemysłu, zmieniła swój status”. Nawiasem mówiąc, wtedy mnie, jako kierownika wydziału oświaty rejonu, włączono do kolegium redakcyjnego gazety. Oto takie problemy prześladowały nasze wydawnictwo. Ale ono żyło i działało dla potrzeb społeczności i Ukrainy. Dziś takich niepokojów nie ma. Bo mamy niezawodnych opiekunów – zarówno w osobie przezornego i twórczego burmistrza Anatolija Szumka, jak i w twórczej inspiracji zdolnej redaktor Olhy Słobodian, oraz w poparciu społecznym. Wiatry przemian są nieprzezwyciężone. Więc na razie pokłon Tobie, „Snjatyńska wieżo”. Przyszłaś pierwsza do nas, Jak ta jaworowa kolebka, Co słońcem płonącym błyszczy I wolność pieści co chwila.
Niech słyszy Pokucie i świat:
Kwitnij w nowym już czasie,
Żeby dni nam lśniły jak gwiazdy, najpiękniejsze,
Na twój najwyższy lot.
Tłumaczenie maszynowe
– Działalność pedagogiczną rozpocząłem ponad trzydzieści lat temu – wspomina Anatolij Pałamarenko. – A sztuką słowa artystycznego zainteresowałem się, gdy miałem osiem lat. Było to zaraz po wojnie, poczułem, jak bardzo ludzie byli wygłodniali słowa. Zaczynałem od klasyki – Czechow, Szołochow, potem dotarłem do Ostapa Wyszni, który miał wiele utworów o tematyce wiejskiej. Szukałem czegoś takiego, co dotarłoby do moich ziomków. Widziałem, że ludzie to odbierają. Do instytutu teatralnego za pierwszym razem się nie dostałem. Rok uczyłem się w Biełgorod-Dniestrowskim technikum pracowników kultury. A studentem uczelni teatralnej zostałem za drugim podejściem. Wtedy kurs prowadził słynny pedagog, reżyser Teatru imienia Łesi Ukrainki Wołodymyr Ołeksandrowycz Nelli. Jeszcze w 1957 roku radził nam rozmawiać tylko w języku ukraińskim, chociaż od niego samego nie słyszeliśmy ani jednego ukraińskiego słowa. Uważam go za swojego ojca twórczego. Starał się rozwijać mnie wielopłaszczyznowo: zarówno w humorze, jak i w poważnych rzeczach. Po ukończeniu instytutu miałem wybór – Filharmonia Kijowska albo Chmielnicki Obwodowy Teatr Dramatyczny, wybrałem teatr. Tutaj miałem wspaniałe role, a także udział w wielu koncertach. Podczas wypoczynku w Worzelu pod Kijowem spotkałem swoje przeznaczenie, przeprowadziłem się do stolicy. Z czasem los zetknął mnie ze stołeczną filharmonią. Zbliżała się 125. rocznica urodzin Iwana Neczuja-Łewyckiego. Przygotowałem kompozycję na podstawie stron „Rodziny Kajdaszów”, program ten odniósł sukces. Potem były wielkie programy solowe na podstawie utworów Mychajła Kociubynskiego, Ostapa Wyszni, Ołeksandra Dowżenki, Hryhorija Tiutiunnyka i innych ukraińskich pisarzy. W czasopiśmie „Nowyj mir” przeczytałem powieść Czyngiza Ajtmatowa „Żegnaj, Gulsary”. Pomyślałem, jak dobrze byłoby mieć ukraińskie tłumaczenie tego utworu. I rzeczywiście, całkiem niedługo znalazłem wspaniały przekład Wałentyna Osypczuka. Miałem możliwość pokazać ze sceny tę wspaniałą literaturę. Sporo koncertowałem w Rosji, Uzbekistanie, Kazachstanie, Armenii, Azerbejdżanie, Białorusi. Wszędzie niosłem ukraińskie słowo. Widziałem, jak ludzie kochają to słowo, jeśli godnie się je przedstawi. Z czasem zacząłem tworzyć swoją szkołę. Wspaniałe relacje nawiązałem z Konserwatorium Kijowskim (obecnie Narodowa Akademia Muzyczna Ukrainy imienia P. I. Czajkowskiego). Moi studenci śpiewają, a śpiewają oni słowo. Chcę, żeby to słowo było jak u Szalapina, który jest dla mnie wzorem. Istnieje szkoła muzyczna, a szkoły słowa nie ma. Co jest w słowie, jakie ma uczucia? O tym nikt nie myślał. Trzeba nie zakładać na siebie Szewczenki, a iść do niego, studiować jego myślenie, jego uczucia, które włożył w słowo. Kiedy przystępuję do utworu, to studiuję,
kiedy został napisany, w jakim czasie żył jego autor, jaka wtedy była Ukraina. Staram się przekazać to wszystko moim studentom, których bardzo kocham. To moje twórcze dzieci. Swoją drogą, są studenci, którzy wykonują utwory lepiej niż profesjonalni artyści teatrów. Wśród moich wychowanków są obecnie światowe sławy, to Ludmyła Monastyrska, Olha Kulczynśka, Olha Mykytenko i wiele innych. One też pracowały nad słowem. Obecnie mam wspaniałego studenta Artema Basalaja. Kiedy pracuję ze studentami, to u mnie pierwsza część – technika. Przygotowuję ich organizmy do wykonywania słowa i pieśni, wokalu. Do tego trzeba, żeby był prawidłowy oddech, prawidłowa emisja głosu. Potem robimy ortoepię – to wymowa dźwięków. Kończymy technikę łamańcami językowymi, w tych łamańcach ukryte są dźwięki, które trzeba wyraźnie wymawiać. Po tym uczę, jak ze zdania stworzyć frazę, która zostanie przekazana słuchaczowi. Przed każdym słowem obowiązkowo musi być wyobraźnia… Także o swoim wykładowcy opowiedzieli jego byli i obecni studenci. Tetiana Diduch, solistka-wokalistka Narodowej Operetki Ukrainy: “Anatolij Pałamarenko był moim pedagogiem scenicznej mowy w latach nauki w Narodowej Akademii Muzycznej. On – unikalna osobowość. Uczył nas nie tylko prawidłowej mowy scenicznej, która jest niezwykle ważna dla śpiewaków, artystów, ale też kochać wszystko co ukraińskie – swój język, historię, twórców, ojczystą ziemię, głębiej poznawać ukraińską kulturę, aktywnie propagować ją. Na wykładach oddał nam część swojej duszy. Anatolij Nestorowycz – prawdziwy Patriota, swoim słowem podnosi niezwykle ważne dla Ukraińców tematy, budzi zainteresowanie samookreśleniem. Dziękuję Panu, Pedagogu, za Pana niezwykły talent, za Pana miłość, za Pana oddanie swojej ziemi i swojej wielkiej sprawie”. Nadija Ahiejewa-Szwed, artystka Narodowej Filharmonii Ukrainy oraz Lwowskiego Akademickiego Teatru Duchowego “Woskresinnia”: “Anatolij Nestorowycz uczył nas myśleć tak, jak autor, wznosić się do jego myśli, a nie nakładać ich na siebie. “Każde słowo – to sonetów. Jeden z tych sonetów nazwał “Sofia Kijowska”, taką samą nazwę ma i jeden z obrazów przedstawionych na tej wystawie. Właśnie Wałerij zaproponował mi przeprowadzenie wystawy w Ukraińskim Funduszu Kultury im. Borysa Olijnyka, później tę wystawę mieli możliwość zobaczyć mieszkańcy Mikołajowa i Kropywnyckiego. A “Wieczór w Batumi” – to obraz, który był uczestnikiem międzynarodowego projektu “Do Gruzji z miłością”, który odbył się w tym muzeum. Lecz najbardziej na wystawie przedstawione są martwe natury z kwiatami. Ja bardzo kocham te czarujące rośliny. Kiedy zaczynam je malować, to zapominam o wszystkim, wtedy dla mnie nie istnieje nic oprócz twórcze, myśl rodzi słowo”, – zawsze nam mówi Nauczyciel. On – mój twórczy Ojciec, który zawsze wspiera zarówno w życiu, jak i w teatralnych oraz artystycznych projektach, daje istotną radę czy wskazówkę, raz powie “Dziecko, WYOBRAŹNIA, nie wszystko jest jednakowe!”, a w inny dzień – “Brawo!”, rzeczywiście takie coś w naszym zawodzie spotyka się bardzo często, ponieważ my nie możemy powtórzyć, a tylko odtworzyć. Kończąc naukę, właśnie dzięki twórczej pomocy Anatolija Nestorowycza przypadł mi zaszczyt zostać artystką Narodowej Filharmonii i my nadal kontynuujemy nasze porozumiewanie się już jako koledzy i tworzymy takie ciekawe projekty, jak “Spowiedź” według poezji A. Matwijczuka i inne. Także mamy wiele ciekawych planów artystycznych na przyszłość. Od takich ludzi trzeba uczyć się nie tylko twórczości, ale przede wszystkim człowieczeństwa i przyzwoitości oraz szczerości, które z miłością wkłada w każdego studenta Anatolij Nestorowycz!” Hanna Semec, studentka IV roku Narodowej Akademii Muzycznej: “Wiedza, którą daje Anatolij Pałamarenko, jest niezwykle ważna dla wokalistów. W procesie nauki wykładowca zawsze zwraca uwagę nie tylko na artykulację, wyrazistość słowa, ale też na jego zrozumienie, ponieważ właśnie opanowanie tekstu daje możliwość wokaliście dokładniej przekazać obraz, charakter, nastrój utworu, stworzyć całościowy obraz, pomalować go różnymi kolorami emocji. Anatolij Nestorowycz uczy nas pobudzać wyobraźnię, przepuszczać myśli przez siebie, idąc do autora, a także przed tym jak śpiewać ten czy inny utwór obowiązkowo rozebrać materiał tekstowy, o czym on, jakie są główne myśli w utworze, który będzie śpiewany. On przekazuje swoim studentom cenne doświadczenie, które będziemy mogli wykorzystać w swojej wokalnej twórczości.” Zdjęcie Jurija PRYJACELUKA czości. Są prace, które tworzę dosłownie na jednym oddechu w ciągu kilku godzin. Na inne potrzeba dość dużo czasu. Tak nad obrazem “Taniec białych filiżanek” pracowałam prawie rok. Niedawno zainteresowałam się tematem architektury. Myślę, że już niedługo zrobię wystawę “Architektura starych zamków”. Maluję ukraińskie zamki z natury lub ze zdjęć. Kontynuuję pracę nad serią poświęconą ukraińskim obrzędom. I, oczywiście, nadal będę pracować z moimi ulubionymi kwiatami, które mogę malować tylko z natury. Materiały przygotował Eduard OWCHARENKO Nowy koncert z cyklu “Pedagog i jego uczniowie” przedstawił twórczość profesora Narodowej Akademii Muzycznej Ukrainy im. P. I. Czajkowskiego, Bohatera Ukrainy Anatolija Pałamarenki oraz jego uczniów Nadiji Ahiejewej-Szwed, Hanny Semec, Tetiany Diduch, Jelyzawety Lipitiuk, Romana Smolara oraz Serhija Bortnyka. Brzmiała ukraińska poezja i proza od Tarasa Szewczenki do Anatolija Matwijczuka, a także utwory wokalne.
Tłumaczenie maszynowe
Wystawa Ludmyły Hanuszewycz „Kwiaty” w Muzeum-Pracowni Iwana Kawaleridze wzbudziła zainteresowanie wielu miłośników sztuk pięknych, gdzie artystka zaprezentowała swoje nowe prace.
Ludmiła urodziła się na Kijowszczyźnie. Wcześniej jej życie nie było związane ze sztuką. Ukończyła Połtawski Instytut Spółdzielczy na kierunku inżynier-technolog i zajmowała się biznesem. Nieco ponad trzy lata temu niespodziewanie zafascynowała się malarstwem i od tamtej pory nie wyobraża sobie bez niego swojego życia. A od 2018 roku aktywnie zajmuje się działalnością wystawienniczą. Jej wystawy indywidualne odbywały się w Rżyszczowskim Muzeum Archeologiczno-Krajoznawczym, w art-foyer Narodowej Operetki Ukrainy, w art-przestrzeni „Kołoworot”. Ludmiła była także uczestniczką ogólnoukraińskich wystaw z okazji Dnia Niepodległości Ukrainy, Dnia Artysty, na Boże Narodzenie, „Barwy życia”, „Chwile piękna” w Centralnym Domu Artysty NSChU oraz „Malownicza Ukraina” w Kropywnyckim. Brała udział w plenerach „Złoty Bug” w Mikołajowie (projekt autorski Andrija Wadaturskiego i Wadyma Jurłowa), „Rżyszczów. Dniepr. Noc” w Rżyszczowie (projekt autorski Natalii Sucholit) oraz w 25. Międzynarodowym plenerze na Litwie „Nida. Ekspresja” (organizator Saulius Kruopis). Otrzymała nagrodę na konkursie ambasady Turcji, po czym prezentowała ukraińską sztukę w tym kraju. Prace artystki przechowywane są w Rżyszczowskim Muzeum Archeologiczno-Krajoznawczym, w prywatnych kolekcjach Ukrainy, Turcji, USA i Litwy. Bogatym w wydarzenia był dla Ludmiły mijający rok. Były to wystawy indywidualne w Ukraińskim Funduszu Kultury im. Borysa Olijnyka, Mikołajowskim Obwodowym Muzeum Sztuki im. W. W. Wereszczagina, galerii „Jelisawietgrad” w Kropywnyckim, udział w kilku ogólnoukraińskich wystawach, a także w Międzynarodowej Wystawie „Do Gruzji z miłością” w Muzeum-Warsztacie Iwana Kawaleridze. Jedna z prac artystki wzięła udział w aukcji charytatywnej podczas wręczenia Narodowej Nagrody „Najlepsza Ukrainka w zawodzie”. Uzyskane ze sprzedaży środki przeznaczono na pomoc dzieciom znajdującym się w trudnej sytuacji. – To moja pierwsza wystawa indywidualna w Muzeum-Warsztacie Iwana Kawaleridze – zaznaczyła Ludmiła Hanuszewycz. – Przeprowadzenie jej zaproponowała historyczka sztuki Natalia Sucholit, która już wcześniej pomagała mi w realizacji niektórych moich projektów. Pomysł poparł dyrektor muzeum Ołeksandr Junin. W tym muzeum odbyła się wspaniała wystawa mojego nauczyciela Serhija
Duplija. Dla mnie wielki zaszczyt prezentować tutaj moje nowe prace. Obraz „Jacht-klub” to wspomnienie pleneru, który dwa lata temu odbył się w Mikołajowie. Wzięli w nim udział Nina Bondarenko, Serhij Duplij, Wasyl Ewert, Andrij Kosaczenko oraz inni znani artyści. Praca „Ukrainoczka” wchodzi w skład cyklu utworów poświęconych ukraińskim tradycjom. Niektóre z tych utworów przechowywane są obecnie w prywatnych kolekcjach lub w innych galeriach. Dziś młodzież zwraca niewiele uwagi na ukraińskie obrzędy, a ten temat jest też niedostatecznie odzwierciedlony w sztukach plastycznych. Staram się wypełnić tę lukę. Dalej pracuję nad rozwinięciem tematu. Myślę, że gdy dopracuję ten projekt, poświęcę mu osobną indywidualną wystawę. „Morze Bałtyckie” powstało podczas pleneru na Litwie. W trakcie pleneru miałam możliwość poznania wielu znanych artystów tego kraju. W pejzażu „Przy rzece” przedstawiłam Rżyszczów, moją małą ojczyznę, miasto, w którym się urodziłam i wychowałam. Swego czasu moje prace poznał znany dyplomata i poeta Walerij Kozłowski. Oni zainspirowali go na stworzenie
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
cju. Ale przez kwarantannę i ograniczenie finansowania budżetowego prace się opóźniają. Wielu rzeczy na razie nie możemy sobie pozwolić, bo nie mamy wolnych środków. Teatr ma pięć scen. Małe sceny to odskocznia do samorealizacji, łyk świeżego powietrza. Ale główne fundusze zarabiamy właśnie na dużej scenie, która na razie nie działa. Osobna kwestia to kwarantanna weekendowa. Musimy wykonywać postanowienia Gabinetu Ministrów. Oczywiście, Kabmin szuka różnych sposobów ochrony, ale często są one sprzeczne same ze sobą. Ta decyzja bardzo uderza w teatry ekonomicznie, bo ludzie kupują bilety głównie na weekendy. A jeśli w weekendy teatry nie będą działać, raczej nie wpłynie to na statystyki zachorowalności. Jestem po stronie ministra kultury Ukrainy, który walczył do końca, aby odwołać tę kwarantannę. Swoje propozycje przesłałem głównemu lekarzowi sanitarnemu kraju, ale konkretnej odpowiedzi tak i nie otrzymałem. Przygotowaliśmy dla Kabminu list od Narodowego Związku Działaczy Teatralnych Ukrainy, mamy nadzieję, że nas wysłuchają.
kulisy, cały podekscytowany, wielobarwny zespół aktorski tego wyobrażonego przedstawienia. A na dole ta nieoczekiwana operowa przepych przecina standardowe wnętrze dwupokojowego pokoju hotelowego, w którym właściwie rozgrywa się akcja. Cały świat to teatr, w którym aktorzy grają podobnych sobie. Co więcej, śpiewaków, którzy się spełnili, lub potencjalnych. Komicznych nieporozumień w tym spektaklu jest tyle, ile masła w kaszy, której nie da się zepsuć. Zasługa Wiktora Hyrycza polega na tym, że nie puścił aktorów w wolne pływanie, nie pozwolił każdemu komikować w miarę swoich humorystycznych sił, lecz nakreślił wyraźny rysunek każdej roli i całego przedstawienia. A najważniejszy sekret sukcesu polega na tym, że taka lekkość nie spada z nieba prawie na nikogo, można ją osiągnąć poważną pracą, która wielu kolegom z TJuH, i nie tylko z TJuH, wydaje się dziś czymś zupełnie zbędnym. Dlatego cieszysz się z tego „Tenora” tak gorąco i z wzruszeniem. Warto wymienić tę dobrą „tenorową” ósemkę z nazwiska: Maks, pomocnik Sondersa – Hlib Michajliczenko; Meggi, jego dziewczyna – Kateryna Artimeńjewa; Sonders, ojciec Meggi – zasłużony artysta Ukrainy Oleksandr Wilkow; Tito Merelli, znany tenor – Witalij Derewjanczuk; Maria, żona Tita – zasłużona artystka Ukrainy Maryna Androszczuk; Posłaniec – Wołodymyr Zacharczenko; Julia, przewodnicząca Gildii Operowej – narodowa artystka Ukrainy Anżelika Hyrycz oraz Diana, śpiewaczka – Kateryna Marczenko.
Tłumaczenie maszynowe
Kijowski Narodowy Akademicki Teatr Operetki zaprezentował pierwszą premierę okresu kwarantanny – komedię „Premiera. Historia broadwayowska”. Spektakl pokazano na scenie „77”.
Eduard OWCHARENKO Zdjęcie Anatolija FEDORCIWA
Komedia „Premiera. Historia broadwayowska” to inscenizacja sztuki Johna Cromwella „Premiera”. W centrum fabuły znajduje się prawdziwa historia znanej „gwiazdy” Broadwayu lat 30. i 40. ubiegłego wieku, Laurette Taylor. Aktorka była ulubienicą słynnego amerykańskiego dramaturga Tennessee Williamsa, zagrała we wszystkich jego wczesnych sztukach, podbijając serce dramaturga rolą Amandy w „Szklanej menażerii”. W utworze Johna Cromwella bohaterka nazywa się Fanny Ellis. Jej los jest bardzo podobny do losów wielu amerykańskich „gwiazd”. U szczytu sławy zaczęła nadużywać alkoholu i zrujnowała swoją karierę. Życie osobiste dodawało „blizn na duszy”. Jedynym wsparciem jest Heckie, służąca, garderobiana i wieloletnia przyjaciółka Fanny. Po niemal dziesięcioletniej przerwie, zapomnianą przez wszystkich aktorkę zaproszono w celach sensacyjnych do jednego z teatrów off-Broadwayu, by zagrała jedną ze swoich najsłynniejszych ról młodości – Irinę Arkadinę w sztuce „Mewa”. Powrót Fanny Ellis na scenę po długiej przerwie był szeroko relacjonowany w prasie. Wszyscy amerykańscy producenci uważali, że dla prawdziwej sensacji potrzebny jest skandal, a do tego wszystkie chwyty są dozwolone: plotki, szantaż… Na pół godziny przed premierą „Mewy” w garderobie aktorki pojawia się butelka brandy od „gorącego wielbiciela”. Czy Fanny ulegnie pokusie, by stłumić zdenerwowanie przed wyjściem na scenę? A może samodzielnie pokona strach i zrobi wszystko, co możliwe, by godnie powrócić na scenę jako Kobieta-Aktorka po szalonym upadku? O tym ciekawy widz będzie mógł się dowiedzieć podczas spektaklu. Nawiasem mówiąc, na początku lat 2000. sztuka ta z powodzeniem była wystawiana w teatrze w foyer Narodowego Akademickiego Teatru Dramatycznego im. Iwana Franki, gdzie role wykonywały legendarne aktorki, artystki ludowe Ukrainy Julia Tkaczenko i Natalia Łotocka. A w dniu nowej premiery przedstawiciele mediów mieli okazję porozmawiać z kierownictwem Narodowej Operetki Ukrainy i twórcami spektaklu. – Podszedł do mnie nasz główny scenograf Ołeksandr Biłozub i powiedział, że mimo kwarantanny trzeba zacząć coś robić – wspomina szef teatru, artysta ludowy Ukrainy Bohdan Strutyński. – A dzisiaj mamy możliwość zobaczyć owoce tej pracy. „Premiera. Historia broadwayowska” to prawdziwa historia, ale także historia o ukraińskim teatrze, o teatrze w ogóle, o aktorach, ich walce z demonami pokusy. Jestem za tym, żeby w tej walce zawsze zwyciężała sztuka. Wszyscy bardzo zgłodnieliśmy za sceną. Kiedy jest dramaturg, reżyser i aktor – to próba, a kiedy jest dramaturg, reżyser, aktor i widz – to już spektakl. – Staraliśmy się zrobić jakieś święto, jakąś komedię w naszym nieśmiesznym czasie – wyznał reżyser i scenograf Ołeksandr Biłozub. – Teraz stało się trudniej robić komedie, bo to, co widzimy na ulicach, raczej wywołuje smutek. A praca nad spektaklem pomagała nam ratować się od tego, co tam widzimy. Próby trwały nieco ponad miesiąc. Po raz pierwszy poznałem w pracy Walentynę Donczenko-Butkowską, Irynę Łapinę, Irynę Bespałową-Prymak oraz Katerynę Kobijewą. To dwa równorzędne składy. Kto zagra pierwszy, decydowano w drodze losowania. Temat teatru, temat sztuki zawsze mnie bardzo interesował. Druga strona tego, co dzieje się za kulisami, to wielki temat do badań. Tam jest tyle historii: co dzieje się w duszy aktora, jak przygotowuje się to piękno, które nazywa się spektaklem. Tutaj są tematy teatru i zawodu, kobiety i wieku, matki, sukcesu. Szczególnie ciekawie robi się to z takimi aktorkami, z których każdą można by badać. Trochę przerobiliśmy utwór, gdyż niektóre konkretne momenty życia hollywoodzkiej „gwiazdy” byłyby mało interesujące dla współczesnego ukraińskiego widza. Ale kardynalnie niczego nie zmienialiśmy. Dlatego myślę, że autor się na nas nie obrazi. A co wyszło z naszej pracy, wywnioskuje widz. – Bardzo miło jest być zaangażowaną w ten spektakl, dziękuję reżyserowi – podkreśliła artystka ludowa Ukrainy, odtwórczyni roli Fanny Ellis, Walentyna Donczenko-Butkowska. – Mieć taką rolę w takim wieku to wielkie szczęście. Otrzymałam bardzo ciekawą pracę. Wydaje się, że w wielu kwestiach jesteśmy podobne do bohaterki. Ona ma dwoje dzieci i ja mam dwoje. Jesteśmy w tym samym wieku, poświęciłyśmy życie służbie teatrowi. Ona była wielką gwiazdą, przeżyła wzloty i upadki. Myślę, że mniej więcej to samo przeżywa każdy aktor, niezależnie od tego, czy mieszka w Kijowie czy w Nowym Jorku. Uwielbiam ludzi, którzy mimo wszystko znajdują w sobie siłę, by wstać i znów iść w górę. Odtwórczyni roli Heckie, aktorka Kateryna Kobijewa, podziękowała reżyserowi za możliwość wzięcia udziału w tym projekcie, a także całemu zespołowi twórczemu – autorowi rozwiązań plastycznych WadyMowi Prokopence, oświetleniowcowi Rusłanowi Dołynyczowi, a szczególnie garderobianym, które z oddaniem służą sztuce. Nie sposób było tutaj nie wspomnieć o problemie, który dzisiaj niepokoi każdego. – Dzisiaj premiera to poważne wyzwanie – podkreślił Bohdan Strutyński. – Obecnie przeżywamy bardzo trudne czasy. Prowadzimy wielką rekonstrukcję, pozwolił, tutaj nawet reakcja publiczności jest przez niego dokładnie wyliczona. Nie mówię już o tym, jak trafnie odgadnięto wykonawcę głównej roli – to całkiem młody aktor, niedawny absolwent Narodowego Uniwersytetu Teatru, Kina i Telewizji im. I. K. Karpenki-Karego, Hlib Mychajłyczenko. Rola bezsensownego okularnika, który próbował zmienić swój los, okazała się „jak dla niego uszyta”. Gra ją z uderzającą lekkością i przyjemnością, pojawiając się na scenie jako bezsensowny, śmieszny, prostoduszny niezdara w śmiesznym, nieco półdziecięcym kostiumiku i ze starannie przygładzonymi włoskami. I nie prezentuje przy tym siebie, ale desperacko żartuje, biega, skacze, pada, śpiewa, przebiera się i smaruje twarz na czarno, by wystąpić w roli Otella. A jaka ciekawa i rozpoznawalna „szefowa operowej Gildii” Julia, jakie operowe rulady wydaje czasem jej wykonawczyni – artystka ludowa Ukrainy Anżelika Hyrycz! Jak pomysłowo zagrany ojciec „bezbłędnej” Maggie Saunders – zasłużony artysta Ukrainy Ołeksandr Wiłkow. A jak temperamentnie i odważnie artysta Wołodymyr Zacharczenko wprowadza swoją drugoplanową postać, nazwaną „Posłaniec w hotelu”, do głównego kręgu osób dramatu! Spektakl jest niezwykle lekki, widowiskowy i muzyczny, z ciekawą scenografią i kostiumami Kateryny Kornijczuk. Scena Teatru Młodego Widza w dwóch kulminacyjnych momentach spektaklu nagle odzwierciedla inny teren – jakiegoś pompatycznego teatru operowego: za-
Tłumaczenie maszynowe
Wasyl NEWOŁOW, pisarz, krytyk teatralny. Waszyngtoński prawnik Ken Ludwig, który pewnego pięknego dnia postanowił napisać sztukę, usiadł, odkładając na czas ważne sprawy, i napisał dobrą komedię sytuacyjną o tym, jak w 1934 roku w hotelu w mieście Cleveland wydarzyła się śmieszna historia ze słynnym włoskim tenorem Tito Merellim (artysta Witalij Derewianczuk), którego, zrządzeniem losu, w operze „Otello” zmuszony był zastąpić asystent dyrektora miejscowego teatru. A także o tym, jak ten zastraszony okularnik (czytaj – Kopciuszek) (artysta Hlib Mychajliczenko) wolą losu nagle zastępuje na scenie włoskiego gościnnego tenora, rozkochuje w sobie, jak to bywa, piękną dziewczynę (artystka Kateryna Artimieniewa) i w ogóle uciera wszystkim nosa. Oto taki kalejdoskop zwrotów akcji, ciągłe huśtawki niespodzianek, które to wznoszą postacie na szczyty nadziei, to zrzucają je w otchłań przerażenia. Są tu i pościgi, i przebieranki, i miłosne nieporozumienia, i szczęśliwy finał. Słynny tenor przyjeżdża do miasta, by zagrać swoją koronną rolę Otella. Zatrzymuje się w hotelu, wypija dużo wina, połyka środki nasenne i w rezultacie zostaje uznany za zmarłego, a jubileuszowy wieczór teatru okazuje się zagrożony. Sytuację ma uratować obdarzony głosem młody pomocnik dyrektora teatru. Wokół tego niewybrednego zawiązania akcji kręci się fabuła, wciągająca, dynamiczna i niezwykle śmieszna. Po raz kolejny przekonuję się, że dobrze wystawić niewybredną komedię bywa trudniej, niż „urodzić” na scenie jakiś nowatorski i zawzięty „awangardowy poszukiwacz”. Nowa premiera Kijowskiego Akademickiego Teatru Młodego Widza na Lipkach, który całkiem niedawno obchodził solidną rocznicę dnia swoich narodzin, „Pożyczcie tenora!” Kena Ludwiga – to jakościowy spektakl w tak „nieśmiertelnym” gatunku, jak komedia sytuacyjna. Aby dzisiaj utrzymać ten gatunek i nie popaść w lekkomyślność przy wystawianiu takiej sztuki, potrzeba nie tyle fantazji (choć i ona oczywiście ma miejsce w tym przedstawieniu), co odwagi i własnej artystycznej godności. Dla sukcesu na tym polu najważniejsze jest zachowanie lekkości. A jeszcze jednym warunkiem jakościowego rezultatu jest wyczucie miary. I to reżyser-inscenizator, artysta ludowy Ukrainy Wiktor Hyrycz i jego zespół – pomysłowy baletmistrz Ołeksij Sklarenko, doświadczona korepetytorka wokalna Oksana Sołowjowa i oprawca muzyczny Wołodymyr Borysow – mają w pełni. Urok tego przedstawienia tkwi w dokładnym i subtelnym wyliczeniu, niczego zbędnego inscenizator sobie nie
Tłumaczenie maszynowe
Bohdan Diaczyszyn, Lwów …otarła Ukraina z oka tajemną łzę… Ihor Kalineć 6 grudnia 2020 roku Iryna Kalineć świętowałaby swój jubileusz. Na moim biurku leżą dzieła Iryny Kalineć w ośmiu tomach, które czytam i czytam ponownie, a pierwszy tom poezji „Małżeństwo z piołunem” przeczytałem od pierwszej do ostatniej litery – tutaj przedstawiam fragment rozważań o tomiku poetyckim... Ciemność pożarła nasze serca i dusze, zaćmiła nieświadomemu światu okruchy rozumu, a Ukraina pozostała sam na sam w walce ze złem: To zjednoczenie w słowie i we krwi, to zjednoczenie daj nam dzisiaj! Nie prosimy, Boże, o wieczną miłość, ale o zjednoczenie, które silniejsze jest niż śmierć... Zjednoczenie... W zjednoczeniu – nasza siła, a słowo ojczystego języka jednoczy naród: „Dla Potebni było oczywistym, że poczucie i świadomość narodowej jedności jest nie tylko rezultatem komunikacji myśli, jest ono możliwe przy jedności języka i obecności idei narodowej” (I. S. Zachara, „Ukraińska filozofia”)... Łzą walki, siłą słowa walczyła poetka o wolność dla przyszłych pokoleń – „... ale słowo / niczym strzałę wypuszczaj je celnie”: Słowo – nieśmiertelne. Słowo – we krwi. Pieśnią zaszlocha. Tęsknotą wstanie. Słowo nigdy nie będzie ostatnim. Ona zwyciężyła, wszystkich zwyciężyła, a gwiazda jej płonie niezwyciężenie w wieczności – drzewo słowa, drzewo życia owocuje pachnącym piołunem stepów, niwą życia: Nie ma dla nas powrotów w przeszłość, ale przyszłość uświęć bujnością pieśni, rozbłyskiem słowa w ewszanowym zapachu stepów! Wieczność wolności, pracy, pieśni, słowa ojczystego języka, „świętej wolności czysty dźwięk! /.../ moi apostołowie pól... / Zamiast pługów, zamiast cepów / podnieśli słowo...” (s. 163) – słowo prawdy, wieczności człowieka, Ukrainy... Obmyte miłością, łzą pamięci, słowo będzie żyło wiecznie, bo prawdziwa wieczność dana jest Człowiekowi, który życie swoje położył na ołtarzu walki o łzę słowa wolności: Ja na dzień zmartwychwstania przyjdę. Ja bowiem dnia tego, Boże, czekam, bo piekielny ogień nie zdoła pożreć ludzkiej wiecznej łzy... Ona zapyta nie Boga – zapyta nas, obecnych na tym wydarzeniu: gdzie byliście, co robiliście, aby wywalczyć, zachować dla wieczności łzy pamięci, wolność dla przyszłych pokoleń... „W warunkach, gdy cała przestrzeń oddychała śmiertelnym niebezpieczeństwem, ukraińscy więźniowie polityczni wyrabiali duchową odporność przeciwko strachowi przed fizycznym niebytem, co najdobitniej zostało przekazane wymowną filozoficzną inwektywą Wasyla Stusa: „Jak dobrze to, że śmierci nie boję się”. W tym samym czasie talent artystyczny Iryny Kalineć ukazał czytelnikowi swój wariant poetyckiej panoramy niepokonanego Tanatosa: Świecznik zgasł. Tylko łza woskowa. Cienki dym rozłąką zapachniał. W okno liść uderzył, niczym ptak: – Czyś w drogę daleką już gotowa? Ostatni raz obejrzyj się: twój dom, twój ogród. I ten świecznik jeszcze rozbłyśnie znowu, Kiedy zawoła płomieniem, jak słowem, W tę ziemię powrócić z powrotem, Żeby uświęcić z rodzinnego progu Twój szlak do niej i na sąd do Boga. Szczerze mamy nadzieję, że każde słowo – i wypowiedziane tutaj w pełnych smutku wystąpieniach, i przemyślane w gorzkim stanie nieprzezwyciężonego żalu, stanie się tym uzdrawiającym ogniem, który na wieki będzie żywił świecznik ogólnonarodowej miłości i ludzkiej pamięci o Irynie Kalineć, która odtąd spoczywać będzie z Bogiem i w Bogu! Wieczna jej pamięć!” (Taras Sałyha. W książce Iryny Kalineć „Małżeństwo z piołunem”)... P. S. Iryna Kalineć (6 grudnia 1940 – 31 lipca 2012), która żyje w naszych sercach, dopóki o niej pamiętamy, czytamy jej dzieła, żyje czynami, ideami, które pozostawiła przyszłym pokoleniom... Przed obliczem tych, co padli... Przed obliczem tych, co padli, Co przetrwali kryminały, Łamali więzień wszystkich słupy, – O pamięci moja, nie śpij! Przed obliczem tych, co budzą, Nieprawdę – studzą, krzywdę – sądzą I wołają w państwową wyżynę, – O pamięci moja, powstań! Nie śpij! Powstań miarą istniejącą I przed Duchem nieśmiertelnym, Powiedziawszy spokojowi: wybacz! – Swego ducha i pamięć uświęć! Petro Szkrabiuk, „Pod złotymi wrotami” (Sześć elegii o rodzinie Kalineć) _______________ * Tutaj i dalej fragmenty wierszy z książki Iryny Kalineć „Małżeństwo z piołunem”: Jeszcze żyjemy, kiedy nas ktoś kocha, kiedy na wieczną pamięć wspomina, chusteczkę przykładając do oczu... Bądźmy razem! P R Z E D P Ł A T A—2 0 2 1 Koszt przedpłaty TYGODNIK OGÓLNOUKRAIŃSKIEGO TOWARZYSTWA „PROŚWITA” (z dostawą i kosztami pocztowymi):
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracyjne KW nr 4066 z dnia 02.03.2000 r.
Tłumaczenie maszynowe
Redaktor dyżurny Olga ŻMUDOWSKA Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 3. Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Wydrukowano w spółce z o.o. „Mega-Poligraf”,
Tłumaczenie maszynowe
Szef redakcji Pawło MOWCZAN Odpowiedzialna za wydanie Lubow HOŁOTA Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Pawło MOWCZAN, Mykoła TYMOSZYK, Heorhij FILIPCZUK, Iwan JUSZCZUK Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcyjnych Natalija SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks) na 1 miesiąc 21 hrywien 43 kopiejki na pół roku 115 hrywien 58 kopiejek.
Tłumaczenie maszynowe
Sekretarz odpowiedzialny
Iryna SZEWCZUK
Dział kultury
Eduard OWCZARENKO
Dział korekty
Olha ŻMUDOWSKA
Skład komputerowy
Iryna SZEWCZUK
Wołodymyr ŻYHUN
Redaktor internetowy
279-39-55
Tłumaczenie maszynowe
Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy korzystaniu z naszych publikacji odniesienie do „Słowa Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617
Tłumaczenie maszynowe