I. Ja jestem „Proświta”, która wyprowadziła Ciebie i wyprowadza innych z mroków ciemności i niewoli ducha. Pomóż dobremu dziełu!
II. „Proświta” nigdy nie pozostawiła bez odpowiedzi wezwania duszy, która wychodzi i szuka światła.
III. Pamiętaj, że dzień 8 grudnia jest dniem urodzin „Proświty”. Ten dzień uczcij jako dar dla niej!
IV. Oświata i wiedza pozwalają Ci lepiej żyć. Pamiętaj, że jest jeszcze miliony Ukraińców, którzy także tego pragną i czekają na Twoją pomoc. Wstąp w szeregi członków „Proświty”!
V. Nie zabijaj ducha swojego Narodu obojętnością! Przyłóż rękę do jego przebudzenia, a uczynisz to jako członek „Proświty”!
VI. Nie bądź pasożytem na ciele Narodu, który cię wychował. Kiedy już masz, daj innym. Bądź członkiem „Proświty”!
VII. Bierz od innych narodów i kultur wszystko, co dobre i piękne, i dawaj swojemu Narodowi. Czyń dzieło oświecania!
VIII. „Proświta” to najlepszy strażnik ukraińskiego ducha. I Ty, jako członek, stań w jej szeregach!
IX. „Proświta” to wielka armia. Kto nie jest w jej szeregach — ten jest dezerterem!
X. Niech nie będzie ani jednego Ukraińca, który nie byłby członkiem „Proświty”!
Wydawnictwo Towarzystwa „Proświta”, nr 700, Lwów, 1926 r.
Towarzystwu „Proświta”. Lwów. Ustanowiono 1993 r.
Tłumaczenie maszynowe
4 marca 1917 roku, kiedy w Kijowie na swoje pierwsze posiedzenie zebrała się Ukraińska Centralna Rada, w Naddnieprzańskiej Ukrainie odbyły się zebrania założycielskie pierwszych odrodzonych „Proświt”. Centralna Rada bezpośrednio wspierała działania na rzecz tworzenia ukraińskiej prasy, wprowadzenia języka ukraińskiego w szkołach oraz powstawania ukraińskich organizacji kulturalno-oświatowych — „Proświt”. Dlatego niektórzy historycy uważają ówczesną „Proświtę” za organ Centralnej Rady. Potwierdza to również osobisty udział przywódców UCR w pierwszym Wszechukraińskim zjeździe „Proświt”, który odbył się w Kijowie 20—23 września 1917 roku. Otworzył go i wystąpił z pierwszym referatem o edukacji pozaszkolnej Sekretarz Generalny edukacji UCR Iwan Matwijowycz Steszenko. To właśnie on poinformował, że na zjazd przybyło 128 przedstawicieli powiatowych i gubernialnych „Proświt”. Cytujemy fragment stenogramu zjazdu, który zachował się w funduszu „Towarzystwo »Proświta« w m. Kijowie” Państwowego Archiwum Obwodu Kijowskiego (F. 1447, op. 1, spr. 8): „Przy głośnych oklaskach i okrzykach »Sława!« pojawia się przewodniczący Ukr. Centr. Rady M. Hruszewski. Zabiera głos i wita zjazd jako jeden ze starszych pracowników na ukraińskiej niwie. Hruszewski wita tych, którzy dalej będą zasiewać ukraińską niwę oraz bronić Ukrainę, swojego przewodnika i obrońcę małych narodów, które gromadzą się pod sztandarem Wolnej Ukrainy. Wskazuje na haniebny czyn rosyjskiego rządu, który okroił ukraińską ziemię, odciął dawną ukraińską ziemię osadniczą, ale wierzy, że ta krzywda zostanie jak najszybciej naprawiona i wszystkie obrzeża zjednoczą się ze swoim centrum. Dalej prosi przedstawicieli od ukraińskich obrzeży oraz »wysp«, aby zadbali, by wszystkie dzieci Ukrainy nie zagubiły się dla niej. Wierzy, że edukacja nie pozwoli zginąć temu, co zdobyły poprzednie pokolenia. Głośne oklaski (również oklaskami nieustannie przerywano wystąpienie Hruszewskiego). Łotocki (przewodniczący Kijowskiej »Proświty« — red.) w imieniu komitetu organizacyjnego proponuje wybrać M. Hruszewskiego honorowym przewodniczącym zjazdu. Głośne oklaski, okrzyki »Prosimy!«. Dalej S. Petlura, przedstawiciel ukr. wojska mówi, że tutaj na zjeździe czuje jakąś solidarność i wskazuje, że czym innym są hasła, a czym innym sprawdzenie, czy rozumieją je prości ludzie, czy nie. Tylko wiara w »Proświtę« daje mu nadzieję, że ruch ukraiński powiększy się i wzmocni. Życzy sukcesów w pracy oświatowej. Wskazuje na potrzebę książek dla frontu i wspomina o wolnym kozactwie. Znowu życzy sukcesu w pracy na korzyść odrodzonego kraju. Oklaski”. Także wśród występujących na zjeździe pierwszy przewodniczący UCR, kurator Kijowskiego okręgu szkolnego Wołodymyr Naumenko, sekretarz ds. międzynarodowych UCR Mieczysław Mickiewicz, przedstawiciel wszechukraińskiej rady deputowanych wojskowych Ołeś Czapkiwski, przewodniczący ukraińskiego związku chłopskiego Mykoła Kowalewski, przedstawiciel towarzystwa „Praca” i towarzystwa „Ukraiński agronom” Iwan Feszczenko-Czopiwski, przedstawiciel teatru narodowego Iwan Buriaczok, przedstawicielka związku nauczycielskiego i wydziału edukacji pozaszkolnej Sofija Rusowa oraz inni. Wielu z nich było członkami jeszcze pierwszej Kijowskiej „Proświty”, więc bardzo dobrze rozumieli wagę pracy oświatowej w skali ogólnopaństwowej. Wśród głównych decyzji zjazdu — założenie „Wszechukraińskiego autonomiczno-federacyjnego związku »Proświt«”, wybranie głównej rady, centralnego biura towarzystw „Proświta”. Niestety, do końca zrealizować tych planów nie było dane. O tym, że praca jednoczeniowa była aktywnie prowadzona, świadczą zachowane w wyżej wspomnianym funduszu archiwalnym dane statystyczne wszystkich towarzystw „Proświta”, zebrane w ciągu 1917—1918 lat w ogólnym spisie (spr. 13), fragmentach kartoteki (spr. 9), materiałach komisji bibliotecznej towarzystwa (spr. 38) oraz korespondencji o spisach i adresach towarzystw (spr. 45). Zestawiając razem rozproszone informacje, które znajdują się w tych sprawach archiwalnych, po raz pierwszy otrzymaliśmy wykaz „Proświt” Ukraińskiej Republiki Ludowej. Zgodnie z nim, na dzień 1 stycznia 1919 r. na Ukrainie działały 952 „Proświty”. 22 stycznia 1919 roku ogłoszono uniwersał o zjednoczeniu URL i ZURL w soborną Ukrainę, więc do sieci „Proświt” dołączyło jeszcze 89 filii w Galicji. Ich wykaz podano w książce „Proświta: historia i współczesność” (K., 1998, s. 40—43). Na mapie przedstawiono 968 „Proświt” zgodnie z listą, która zachowała się w Państwowym Archiwum Obwodu Kijowskiego oraz z listą filii „Proświty” na ziemiach zachodnioukraińskich. Niestety, nie wszystkie „Proświty” URL udało się zidentyfikować na współczesnej mapie geograficznej. Jednakże ona wyraźnie demonstruje terytoria, gdzie była realna władza URL, wszak w tamtym czasie właśnie „Proświty” były najbliższymi ludziom ośrodkami ukraińskiej państwowości. W kolejnych numerach „SP” podamy sformułowany przez nas wykaz „Proświt” w całości. Mamy nadzieję, że nasi czytelnicy pomogą nam dowiedzieć się więcej o organizacjach proświatowych swojego regionu, a nasze badanie zamknie jeszcze jedną „białą plamę” w kronice ukraińskiego ruchu oświatowego. Jewhen BUKET
Tłumaczenie maszynowe
Oryginał po ukraińsku · tłumaczenie jest aktualizowane
Євген БУКЕТ
Перші просвітянські осередки на теренах колишньої Київської губернії почали з’являтися одразу після заснування “Просвіти” в Києві 25 червня 1906 року. 1906 року рада Київського товариства “Просвіта” офіційно звернулася по дозвіл відкрити читальню у с. Кривому Сквирського повіту. Київський губернатор дозволу не дав. І це ініціювало фактично підпільне функціо нування філій Київської “Просвіти”. Аналізуючи списки перших просвітян, що опубліковані у Звідомленнях за 1906—1910 рр., можна з упевненістю говорити, що тогочасна просвітянська робота кипіла не лише в Києві, а й у Білій Церкві, Бородянці, Боярці, Великих Дмитровичах, Васильєві, Войтовому, Германівці, Глевасі, Городищі, Гостомелі, Джуринцях, Ерках, Жмеринці, Звенигородці, Златополі, Каневі, Китаєвому, Козацькому, Колодистому, Корнині, Кривому, Леонівці, Лисянці, Миколаївці, Минковцях, Мотижині, Паволочі, Покотилові, Радомислі, Ржищеві, Розсоховці, Рокитному, Романівці, Ситківцях, Смілі, Спиченцях, Степанцях, Степку, Суботові, Сунках, Тихих Хуторах, Умані, Фасовій, Ходоркові, Хотові, Черкасах, Ямполі, Ярошівці. Цікаві факти: в архівному фонді Державного архіву Київської області є записи, що “Просвіта” в с. Ягубець Уманського повіту Київської губернії почала існувати ще 1905 року, а в с. Лозоватка Звенигородського повіту була заснована 1914 року. У багатьох містечках і селах було по кілька членів “Просвіти”, які інформували земляків про прогресивні столичні справи на ниві національного відродження. Тож цілком закономірно, що на цьому благодатному ґрунті на початку весни 1917 року “Просвіти” почали виростати, мов гриби після дощу. 1912 року в Білій Церкві оселився один із членів ради Київської “Просвіти” лікар і письменник Модест Пилипович Левицький. 4 березня 1917 він очолив місцеву “Просвіту” — одну з перших на Київщині. Серед 232 членів товариства були крамарі, заможні селяни з околиць міста, чиновники та службова шляхта маєтків Браницьких, робітники і селяни. Товариство мало спільні кошти, що складалися з членських внесків (616 крб 57 коп.), прибутків від вистав і вечірок (1052 крб 10 коп.) та добровільних пожертв (4392 крб 42 коп.),
працювало за кількома тематичними секціями. Просвітяни Білої Церкви проводили активну видавничу діяльність. Видали брошури “Рідна мова” (40000 прим.), “Про земську справу” (15000 прим.), листки і відозви (по 1—2 тис. прим.). З 15 вересня 1917 року “Просвіта” організувала вечірні курси української мови. Заняття проводилися в місцевій гімназії. Модест Левицький був ініціатором створення спілки “Просвіт” Васильківського повіту. 18 липня 1917 року спілка організувала мирну маніфестацію на честь проголошення ІІ універсалу Центральної Ради, який місцева громада вітала гучними криками “Слава!”. 20 вересня 1917 року в Києві відбувся Перший Всеукраїнський з’їзд “Просвіт”. Ось як зафіксувала стенограма з’їзду участь у ньому Модеста Левицького: “М. Левицький від Білоцерківської “Просвіти” на Київщині сходе на кафедру під гучні оплески. Від імені спілки “Просвіт” Васильківського повіту, яких у повіті біля 50, він вітає збори. Дає історію “Просвіти”, між іншим розповідає, що у Васильківському повіті відбулося за остан-
Фото Євгена Букета ні 6 місяців три з’їзди, яких головна мета — організація просвітніх справ. Відношення поляків — гарне, щире, євреї ставляться байдуже. В одному із сіл повіту спілка має українсько-польську школу; курси для дорослих у гімназії, “Січ”. М. Левицького від Київщини обрали до президії з’їзду, згодом він увійшов до складу головної ради товариств “Просвіта” від Київської губернії. На жаль, мріям про створення Всеукраїнської спілки “Просвіт”, чи навіть спілки “Просвіт” Київщини здійснитися не судилося. Проте, відчуваючи підтримку, “Просвіта” як орган Центральної Ради, на Київщині брала дедалі активнішу участь у політичній діяльності. Так, білоцерківські просвітяни у жовтні 1917 року ввійшли до Генеральної Ради Управи Вільного козацтва, яке очолив Павло Скоропадський. Але це не врятувало їх від переслідувань міської міліції за доби Гетьманату в червні 1918 року. Як свідчать документи білоцерківської міліції, у ніч із 13 на 14 червня були влаштовані обшу-
Модест Пилипович Левицький, 1910 рік ки в голови товариства “Просвіта” — залізничного лікаря і вчителя гімназії Модеста Пилиповича Левицького та членів товариства: вчителя гімназії Миколи Тимченка-Островерхова, вчителя 2-класного училища Міністерства Народної освіти Прокопа Вік торовича Юхименка та в завідувача цього ж училища Калістрата Трохимовича Титоренка. Під час обшуку в М. Левицького вилучили багато друкованої українськомовної літератури, його рукописи з медицини та граматики, дві прокламації “Народе Український”, 15 примірників прокламацій “До Селян українців”, але, як зазначено в протоколі, не виявили “ничего преступного, направленного против существующей в настоящее время на Украине власти”. Зі скаргою на дії жандармів Модест Пилипович звернувся особисто до гетьмана Павла Скоропадського: “Ясновельможний Пане Гетьмане! Вам добре відома, Ясновельможний Пане, Білоцерківська “Просвіта” і її діячі. Ця “Просвіта” піддержувала організацію “Вільного козацтва”, коли воно тільки що зарождалося, бо бачила в тій організації противовагу большевицькій заразі; “Просвіта” вітала хлібомсіллю у своїх стінах Вас, Наказного Отамана Вільного Козацтва, в особі Вашої Генеральної Старшини; я, голова “Просвіти” і товариш мій Павло Левитський увійшли членами в Генеральну Раду: він —
військовим суддею, а я — фактичним редактором з Вашого доручення газети “Вільний Козак”; ми всіма силами обороняли вільне козацтво перед тодішнім українським урядом; на останку днів Генеральної Козачої Ради тая ж Білоцерківська “Просвіта” рятувала Генеральну Раду, віддавши їй останні свої убогі гроші. І оце тепер, Ясновельможний Гетьмане, Ваш уряд, складений з ворогів-чужинців або, ще гірше, — з ренегатів-українців, завзято викоріняючих все українське, добрався нечистими руками своїми до нашої святині, до “Просвіти” і толочать її ногами в грязь не гірше колишніх царських жандармів і охранників… Модест Левицький”. Реакцією на протест М. Левицького стало розпорядження “Власної Канцелярії Ясновельможного пана Гетьмана Всея України” від 3 липня 1918 р. губерніальному старості Чарторижському, який, відповідно, 12 липня надіслав листа до Васильківського повітового старости про розгляд справи з негайним повідомленням, на якій підставі вчинили обшук та про його результати. Повітового старосту Троцького звільнили з посади, імовірно, саме через Білоцерківську справу. Одна з останніх ініціатив М. Левицького як голови “Просвіти” — створення в Білій Церкві української Гімназії для дорослих ім. Б. Грінченка. Після повалення Гетьманату Модест Пилипович отримав призначення в уря-
Печатка Кожанського товариства “Просвіта” Васильківського повіту ді УНР і до Білої Церкви більше не повернувся. Проте його справа жила. У Києві й у Київській губернії на 1 січня 1919 року діяло 438 “Просвіт”. Зазнавши утисків збоку гетьманської влади, після приходу більшовиків “Просвіта” почувалася ще більш непевно через невизначеність ставлення до неї органів радянської влади та початку репресій щодо інших подібних товариств. 1920 року почався процес “радянізації” “Просвіт”. 12 липня 1920 р. політбюро ЦК КП(б)У ухвалило постанову “Про “Просвіти”, в якій ставилося завдання їх “одержавлення” шляхом ухвалення нових Статутів, а в разі неможливості досягти цього — ліквідації. За новим Статутом — мета діяльності товариства “Просвіта” “шляхом широкої культурно-освітньої праці серед населення поширювати соціалістичну культуру на підвалинах широкої самодіяльності трудових мас України”. “Просвіти” активно пішли на співпрацю з владою, вбачаючи у ній можливість допомогти українському народові в культурному й духовному зростанні. В Уманському повіті Київської губернії в жовтні 1920 р. було зареєстровано за новим Статутом 100 “Просвіт”. У Таращанському повіті Політосвіта проводила теж реєстрацію “Просвіт” та культурно-освітніх гуртків, активно співпрацюючи з ними. Особливо активно “Просвіти” проводили роботу з розвитку освіти, зокрема позашкільної, в Київському повіті. Товариства “Просвіта” Київщини накреслили дуже широкий план діяльності: запросили інструкторів для організації народних хорів, улаштування спектаклів у селах, народних будинків, музеїв тощо. У червні 1921 року в УСРР налічувалося 4227 “Просвіт”, що діяли за новими Статутами. Однак повністю перебудувати характер діяльності товариств “Просвіта” радянській владі так і не вдалося, тож вона вдалася до їхнього закриття, мотивуючи це тим, що “Просвіти” були осередками буржуазного націоналізму. Вже до 1925 року всі “Просвіти” на Київщині були або ліквідовані, або перетворені на фабрично-заводські клуби, сільбуди, курси лікнепу, вечірні школи, народні доми, хати-читальні. Про це красномовно свідчить статистика.
Пам’ятник першим просвітянам села Білогородки Києво- Святошинського району, встановлений на подвір’ї школи 2009 року
Округа «Просвіти» 1922 р. Народні будинки 1922 р. Хати-читальні 1922 р. «Просвіти» 1923 р. Народні будинки 1923 р. Хати-читальні 1923 р. Київ 1 - - 1 - - Білоцерківська 181 4 32 89 2 129 Бердичівська 99 - 41 51 - 54 Київська 176 - 24 73 - 26 Малинська 22 - 30 7 - - Уманська 142 1 24 71 1 94 Черкаська 108 - 29 65 - 7 Шевченківська 105 1 27 10 1 9
Район Народні будинки 1925 р. Хати-читальні 1925 р. Район Народні будинки 1925 р. Хати-читальні 1925 р. Баришівський 1 16 Іванківський 1 11 Бишівський 1 11 Кагарлицький 3 12 Баришпільський 1 12 Лехнівський 4 19 Бородянський 4 15 Макарівський 1 20 Броварський 1 12 Обухівський 3 21 Брусилівський 4 11 Переяславський 5 13 Будаївський 1 36 Ржищівський 2 35 Васильківський 2 20 Рогозівський 4 8 Велико-Димерський 5 9 Розважівський 3 10 Германівський 4 8 Хабнянський 1 13 Гостомельський 1 19 Чорнобильський 1 19 Димерський 1 17 Шепелицький 1 12 Жукинський 1 12 Київ 1 - Динаміка кількості культпросвітніх установ на Київщині в перші роки радянської влади
Zgromadzenie założycielskie 64 członków-założycieli Towarzystwa „Proświta” odbyło się 8 grudnia 1868 roku we Lwowie. Wśród fundatorów byli wybitni działacze kultury ukraińskiej: profesorowie gimnazjum i seminarium nauczycielskiego Anatol Wachnianyn, Julian Romanczuk, Omelan Partycki, Ołeksandr Borkowski, urzędnicy Kornyło Suszkewycz, Mychajło Kossak, studenci Andrij Siczynski, Ołeksandr Ohonowski. Głównym celem „Proświty”, jak powiedziano w 1. paragrafie Statutu, jest „oświata i podniesienie dobrobytu narodu ruskiego”, do czego trzeba „wydawać książki w języku ukraińskim i nauczać swój naród”. I Towarzystwo szeroko rozwinęło sieć organizacyjno-oświatową i miało wkrótce ponad 2700 czytelni. W ostatniej ćwierci XIX wieku we wsi Welesniów utworzono Towarzystwo „Proświta”, które zaczęło zbierać książki i czasopisma w celu organizacji wiejskiej czytelni. Na jego czele stanął proboszcz wsi, ojciec Markył Sonewicki. Wielką pracę oświatową wśród mieszkańców Welesniowa prowadził świadomy Ukrainiec, wiejski diak Mychajło Hnatiuk — ojciec akademika Wszechukraińskiej Akademii Nauk (WUAN) Wołodymyra Hnatiuka. Później uczony wspominał: „…drzwi naszego domu prawie nie zamykały się przed różnymi ludźmi, którzy przesiadywali u nas, niczym w wiejskim kasynie całymi godzinami, zwłaszcza w niedziele i święta lub w dość długie zimowe wieczory i zabawiali się albo różnymi opowiadaniami, których chętnie słuchałem i przyswajałem je, albo odczytywaniem wszelkich nowinek z gazetki, która zawsze u nas była, oraz książek”. Wołodymyr Hnatiuk został członkiem towarzystwa „Proświta” jeszcze podczas studiów na wydziale filozoficznym Uniwersytetu Lwowskiego. A po ukończeniu nauki, 12 listopada 1898 roku założył „Ukraińsko-Ruskie Wydawnictwo” i został jego dyrektorem, redaktorem oraz sekretarzem odpowiedzialnym. Od grudnia 1898 roku mieszkaniec Welesniowa objął stanowisko sekretarza Towarzystwa Naukowego im. Szewczenki we Lwowie, którego prezesem był ukraiński uczony-historyk Mychajło Hruszewski. Wołodymyr Hnatiuk był redaktorem wydawnictw TNS, przewodniczącym jego Komisji Etnograficznej, współredaktorem „Wiestnika Literacko-Naukowego” (lata 1898—1906 i na początku lat 20.). Jako dyrektor „Ukraińsko-Ruskiego Wydawnictwa”, uczony zredagował i wydał około 60 tomów „Zbioru Etnograficznego” i „Materiałów do etnologii ukraińskiej”. Wołodymyr Hnatiuk owocnie współpracował z „Proświtami” w Tarnopolu, Lwowie i na Zakarpaciu. Prowadził szeroką korespondencję z filiami Towarzystwa i naszego regionu, wszechstronnie wspierał otwieranie bibliotek przy świetlicach, pomagał je kompletować, przesyłając własne książki i zbiory folklorystyczne, a także krewnym, sąsiadom i znajomym we wsiach Welesniów, Zalissia, Dubenka, Koropiec, Hryhoriw, Olesza, Rukomysz, Żyznomyr, miastach Monasterzyska i Buczacz. Członkowie Proświty z Welesniowa w 1914 roku uroczyście świętowali 100-lecie urodzin Tarasa Szewczenki, ale w latach I wojny światowej cała praca oświatowa we wsi ustała: Welesniów został całkowicie spalony, a jego mieszkańców wysiedlono daleko w Karpaty i dalej. Dopiero na początku lat 20. ożywiła swoją pracę filia Towarzystwa „Proświta” w Welesniowie. Między 1920 a 1939 rokiem w naszej wsi były: czytelnia „Proświty”, Towarzystwo „Łuh”, chór, amatorskie kółko dramatyczne, orkiestra, kółka „Ridna Szkoła” i „Silśkyj Hospodar”, sklep spółdzielczy i mleczarnia. Wołodymyr Hnatiuk w 1909 roku w jednym z czeskich wydawnictw opublikował swój artykuł „Czterdzieści lat działalności lwowskiej „Proświty”. Pisze i publikuje recenzje książek „Ilustrowany kalendarz ludowy Towarzystwa „Proświta” na rok zwyczajny 1902”, na 1903, na 1906, na 1926 rok. Oprócz tego napisał recenzję książki „Sprawozdanie z działalności filii „Proświty” w Stryju za czas od 11 czerwca 1903 do 11 maja 1904”. Wszystkie recenzje wydrukowano w „Wiestniku Literacko-Naukowym” za odpowiednie lata. W maju 1921 roku Wołodymyra Hnatiuka wybrano honorowym członkiem nowo założonego Towarzystwa „Proświta” w Użhorodzie. Wyrażając „szczere podziękowanie za takie honorowe wyróżnienie mojej skromnej pracy”, 17 czerwca w liście do Iwana Pańkewycza Wołodymyr Hnatiuk pisał: „Żałuję bardzo, że ciężka, długoletnia choroba odciągnęła mnie od kontynuowania pracy nad Węgierską Ukrainą i nie pozwoliła mi zrealizować tego planu, który kiedyś ułożyłem sobie, będąc zdrowym. Mam nadzieję jednak, że moje plany, uzupełnione i rozszerzone, wykonają już tamtejsi rodowici mieszkańcy. Niezmiernie cieszę się, że dla Węgierskiej Ukrainy minął długi okres wegetacji i nastał nowy, wleje w nią prawdziwie narodowy nurt życia”. I swój list z podziękowaniami zakończył optymistyczną prognozą: „Ja teraz już nie boję się o jej (Zakarpackiej Ukrainy — O. Cz., R. Cz.) przyszłość, bo ona już nie zginie dla naszego narodu”. Honorowy Dyplom, który wykonał znany malarz, artysta ludowy Ukrainy Josyp Boksza, podpisali w imieniu Użhorodzkiej „Proświty” zastępca przewodniczącego — Awgustyn Wołoszyn (Prezydent Zakarpackiej Ukrainy, obecnie Bohater Ukrainy — O. Cz., R. Cz.) oraz sekretarz Iwan Pańkewycz. 25 grudnia 1925 roku na walnym zgromadzeniu Towarzystwa „Proświta” we Lwowie uchwalono, aby od tego numeru mianować honorowym członkiem Towarzystwa Wołodymyra Hnatiuka za jego zasługi dla Towarzystwa i narodu ukraińskiego. Uczonemu wydano Dyplom, który podpisali w imieniu Towarzystwa „Proświta” we Lwowie przewodniczący Mychajło Hałuszczynski (urodzony w 1878 roku — O. Cz., R. Cz.) oraz sekretarz Wasyl Mudryj (otworzył i prowadził ostatnie walne zgromadzenie „Proświty”, które odbyło się 8 czerwca 1939 roku we Lwowie. — O. Cz., R. Cz.). Właśnie z „Kalendarza „Proświty” na 1927 rok” dowiadujemy się, że honorowym członkiem „Proświty” w grudniu 1925 roku został Wołodymyr Hnatiuk. Honorowy Dyplom Użhorodzkiej i Dyplom Lwowskiej „Proświty” Wołodymyra Hnatiuka przechowywane są w archiwum uczonego w Dziale zbiorów rękopiśmiennych Lwowskiej Biblioteki Naukowej im. Wasyla Stefanyka NAN Ukrainy. W 1938 roku Welesniowski Dom Ludowy wraz z filią „Proświty” uroczyście świętowały 70-lecie Macierzystego Towarzystwa „Proświta”. W 1939 roku we wsi zaprzestała swojej działalności, a w 1942 roku wznowiła swoją pracę „Proświta” w naszej wsi, na której czele stanęła nauczycielka p. Olha Hajewska. Wtedy też rozpoczęły swoją pracę wiejska czytelnia i przedszkole, do którego chodziły dzieci Ukraińców i Polaków. Wychowawczynią w naszym przedszkolu pracowała p. Paraska. Po jednym z występów kółka śpiewaczego jego uczestnicy zebrali się na schodach prowadzących do cerkwi świętego Ojca Mikołaja i fotograf zrobił zdjęcie, które ma teraz 70 lat. Z okazji 125-letniego jubileuszu Towarzystwa „Proświta” w 1993 roku w Welesniowie wznowiła swoją pracę jego filia. A na tegoroczny jubileusz w piątym pokoju domu uczonego otwarto wielką wystawę „Proświcie” — 145”, na której zaprezentowano unikalne eksponaty z archiwum Wołodymyra Hnatiuka oraz zbiorów jego muzeum.
Tłumaczenie maszynowe
Mychajło KAMENIUK “Czemu jednej osoby żal, a na tysiąc martwych jest się obojętnym?” Mykoła Chwylowy “Redaktor Kark” Donos na pieśń Od lat 20. aż do połowy lat 30. XX wieku “Proświta” na Podolu bujnie rozkwitała. Kiedy, powiedzmy, w Winnicy zwoływano gubernialne przeglądy teatrów amatorskich czy chórów, trzeba było je prowadzić przez kilka dni. Świeży powiew rewolucji budził twórczość mas. Ale wraz z podłym morderstwem genialnego kompozytora Mykoły Łeontowycza, które miało miejsce w 1921 roku, rozpoczął się planowy, przeciwstawny proces hamowania tego ogólnoludzkiego przebudzenia, który osiągnął apogeum w latach 1937—39. “Twórczość” tajnych współpracowników, rzeka donosów była na rękę organom NKWD, które stale “kadrowo wzmacniał” tu sam Feliks Dzierżyński, ponieważ Winniczyzna wciąż płonęła powstaniami narodowymi. Oczywiście obiektami działań karnych stawali się utalentowani, społecznie i obywatelsko aktywni ludzie, w większości członkowie Proświty. Taki donos sfabrykowano we wsi Iwcza w rejonie lityńskim. Oto on: Zaświadczenie-charakterystyka rady wiejskiej w Iwczy z 19 lipca 1938 roku: “Wydane obywatelowi Fedorcowowi Merkurijowi Ławrentijowyczowi, urodzonemu w 1876 roku, na to, że przed i po rewolucji przez długi czas był diakiem. Jednocześnie przed rewolucją posiadał własny sklep. Po rewolucji brał udział w kontrrewolucyjnej organizacji “Proświta”, którą w tamtym czasie kierował petlurowski oficer Haraszczuk Martyn. Podczas bandytyzmu Fedorcow był powiązany z bandytami i ukrywał znanego bandytę Mowczana Mykołę, który miał stosunki z jego córką Warką. Fedorcow Merkurij według swoich poglądów politycznych jest człowiekiem wrogim”. W ówczesnych tak zwanych sprawach “śledczych” najważniejszy jest start. Prokuratorom puchły palce od pisania nakazów aresztowania. Nie minęły nawet trzy miesiące od aresztowania Merkurija Fedorcowa, a już fantasty z NKWD nakręcili na niego tyle, że nawet w najgorszym śnie się nie przyśni. “Fedorcow M. L. był agentem polskiego wywiadu od 1936 roku. W tym czasie przekazał polskiemu wywiadowi informacje o liczebności i rozmieszczeniu jednostek wojskowych garnizonu lityńskiego, o liczbie koni i transporcie samochodowym w MTS i kołchozach, o budowie wojskowej dróg szosowych o znaczeniu strategicznym. Do winy się przyznał… ROZSTRZELAĆ”. Z protokołu decyzji “trójki” NKWD z 29 września 1938 roku. W rehabilitacyjnym 1957 roku, po śmierci Stalina, jeden z autorów tego zaświadczenia, były sekretarz rady wiejskiej Ilko Blyzniuk, na pytanie śledczego o donos na Merkurija Fedorcowa odpowie tak: “To zaświadczenie pisałem sam osobiście pod dyktando naczelnika milicji miasta Lityn Kuskowa, imienia i imienia ojca nie znam. Początkowo napisałem dobrą charakterystykę na Fedorcowa M. L., ale naczelnik lityńskiego rejonowego oddziału milicji NKWD Kuskow zaproponował napisanie charakterystyki pod jego dyktando. Przy tym twierdził, że jeśli go aresztowali, to my wiemy, za co go aresztowali, i on, Fedorcow M. L., jest wrogiem ludu. Co się tyczy treści zaświadczenia-charakterystyki na Fedorcowa M. L., oświadczam, że ta charakterystyka nie odpowiada rzeczywistości, ponieważ znam Fedorcowa M. L. jako uczciwego, sumiennego człowieka”. Czymże dokładnie ten 62-letni starszy człowiek — Merkurij Ławrentijowycz Fedorcow — zagrażał władzy radzieckiej? Jaka jest prawdziwa przyczyna konieczności jego zlikwidowania? O tym — fragment wspomnień jego wnuczki po matce Marii Iwaniwny Iszczuk: Oryginał — oto on, kopia — u Mychajła Stelmaha “…Ale i w te niespokojne lata dwudzieste trzeba było przeżywać radosne wydarzenia. Były one związane z przybyciem do wsi Galicjan (Strzelców Siczowych). Galicjanie w cerkwi zaśpiewali po ukraińsku, ktoś nawet “Apostoła” przeczytał w języku ukraińskim. Radośnie i dziwnie było ludziom słyszeć to w ojczystym języku, który za caratu znieważano, zakazywano. Od śpiewających Galicjan przejęto we wsi ich pieśni, które od tego czasu zabrzmiały także na koncertach chóru wiejskiego (świeckiego) pod kierownictwem Merkurija Fedorcowa, który również wrócił do wsi z wojny. Są to pieśni “Zażuryłyś haliczanky ta j na tuju zminu”, “Werchowyno, switku ty nasz”. Do cerkwi Merkurij Fedorcow już nie wracał. Przed nim otwierało się szerokie pole działalności w nowych warunkach, a przed jego chętnymi do nauki utalentowanymi dziećmi perspektywa — uczyć się. Miłość do muzyki, do pieśni skłoniła go do zorganizowania we wsi świeckiego chóru, a potem i orkiestry dętej. Ukraińska pieśń zabrzmiała ze sceny. Ale niedługo śpiewali hymn “Szcze ne wmerła Ukrajina”, pieśni “Ne pora”, “Sława Ukrajini, lubij witryzni”, “Wkrajino-maty, kat skonał”, zakazano ich… Do wsi przyszła ukraińska książka. Książki chodziły z rąk do rąk, ustalano na nie kolejkę. W naszej chacie pojawił się “Kobziarz” (tata kupił) ze wspaniałymi ilustracjami O. Słastiona. Przypominam sobie, że przez naszą chatę w latach 20. “przeszły” najlepsze utwory P. Kulisza (wszyscy zaczytywali się “Czarną radą”), Panasa Myrnego, Neczuja-Łewyckiego, Iwana Franki, Borysa Hrinczenki, M. Kociubynskiego, A. Tesłenki, S. Wasylczenki, T. Bordulaka, A. Kaszczenki, W. Wynnyczenki (“Słoneczna maszyna” i opowiadania), utwory M. Hohola i W. Korolenki w ukraińskich tłumaczeniach. A później — “Czarne jezioro” W. Hżyckiego, “Roman mizhhirja” I. Łe. Ile radości zaznała nasza rodzina z tych książek, kiedy niektóre z nich tata czytał na głos! Przecież przed rewolucją mało nie wykluczyli ze szkoły młodszego brata taty, Stepana, za to, że przyniósł do szkoły i czytał uczniom ukraińską książeczkę-motyl — humorystyczne opowiadanie Pańka Kulisza “Sira kobyła”… Ułożyła się praca chóru. Poza uwagą dyrygenta M. Fedorcowa nie pozostała żadna nowa publikacja pieśni z nutami. A po przyjeździe do Iwczy z koncertem kapeli Łeontowycza wiejski chór zabrał się za naukę ukraińskich pieśni w opracowaniu sławnego kompozytora. Tak w jego repertuarze pojawiła się “Pralia”, “Szczedryk”, “Dudaryk” i wiele innych utworów. Wyuczyli i wykonywali na wieczorkach “Zapowit”,
“Międzynarodówka” w języku ukraińskim, “Wieczny rewolucjonista” M. Łysenki, “Ryczy i jęczy Dniepr szeroki”, “Dumy moje”, “W ogrodzie koło brodu”… Nawet wyuczyli się i śpiewali utwór K. Ustijanowycza “Czemu, rzeczułko domowa, tak płyniesz powoli?” (skądś Merkury zdobył nuty). Zdarzało się, że po “śpiewkach” dyrygent otwierał książkę “Śpiewanek” S. Rudanśkiego i czytał ją przy ogólnym śmiechu chórzystów. W niedzielę jego dom przypominał klub. Wstęp był wolny, a na szerokim stole za każdym razem leżały nowości książkowe do przejrzenia: utwory pisarzy, czasopismo (stare) “Nywa”, almanach “Wik”, “Deklamator”. Marija Iszczuk, której wspomnienia wykorzystałem przy pisaniu historii obwodu winnickiego “Cztery winnickie brody”, z charakterystycznymi szczegółami przedstawia atmosferę odrodzenia kulturalnego w rodzinnej wsi, czemu sprzyjała działalność miejscowej “Proświty”. Pod wpływem przeczytanych książek wielu mężczyzn chętnie wybierało sobie przydomki. Tak pojawił się we wsi “kozacki Korż” — ludzie zapomnieli prawdziwe nazwisko Demyda. A ten służył swego czasu w wojsku kozackim Prymakowa, bywał nawet za granicą i rzekomo znał francuski, bo zawsze wtrącał: “parlez français”, “bonjour” itd. Sąsiedzi Demyda, towarzysze od kieliszka, teraz zwali się Matnia i Lusznia, sami też tak się tytułowali. A Merkury ogłosił się kozakiem Sirkiem. Marija Iszczuk wspomina: “Rozrastała się też wiejska orkiestra dęta. Początkowo grali tu tylko członkowie rodziny Fedorcowych: sam Merkula (był klarnecistą i kapelmistrzem), jego brat Mychajło, czterej synowie Fedir, Mykoła, Wasyl, Iwan, a z czasem jeszcze najmłodszy piąty Mychajło (ur. 1917 r.). Potem przyszedł do orkiestry dawny przyjaciel Merkurego, dobry muzyk Humiński (Polak). A później orkiestra uzupełniała się zdolnymi wiejskimi chłopcami. Oprócz tego, że grali na wszystkich uroczystych wieczorach w wiejskim klubie i na zabawach, jeszcze najmowali się grać na weselach. Zdobyli dobrą sławę nie tylko zgraną grą, bogatym repertuarem, ale też kulturą zachowania. Nigdy nikt z nich nie przeklinał, nie palił i nie pił — ani muzycy, ani kapelmistrz. A przy tym wszyscy synowie Merkurego się uczyli: najpierw w szkole w Majdanie Trepowskim, a potem — w technikach, instytutach. O tej rodzinnej orkiestrze napisze później Mychajło Stelmach w powieści “Duma o tobie”. Przecież dobrze znał synów Merkurego Fedorcowa, bo uczył się razem z nimi w Szkole młodzieży wiejskiej we wsi Majdan Kyryliwśkyj (która przedtem nosiła nazwę Majdan Trepowski). “Niesamowici Szałamaje” — pod takim nazwiskiem opisze M. Stelmach tych muzyków-braci, którzy ze swoim ojcem Merkurym grali na weselach w okolicznych wsiach. Lecz z czasem, w związku z tak zwanym “procesem SWU”, zaczęły się na Ukrainie represje, które odbiły się także na stanie kultury na wsi…”. Tutaj przypomniały się Merkuremu Fedorcowowi i kozak Sirko, i galicjanie w iwczanśkiej cerkwi, i ciągoty do Łeontowycza. I nawet towarzysz od muzyki, Polak Humiński. I sprowadzane z zagranicy książki z medycyny: Merkury Ławrentijowycz Fedorcow był uznanym w okręgu uzdrowicielem, władał hipnozą, pozbawił wielu ludzi z okolicznych wsi niejednej dolegliwości. Podarunek z tamtego świata Kiedy władza radziecka zabrała się była niezdarnie i mało przekonująco do walki z “wypaczeniami” w represjach i, jak pająki w słoiku, czerwoni kaci zaczęli przez pewien czas pożerać jeden drugiego, sami wpadając w rozkręcony przez siebie zamach śmierci, na światło dzienne wypłynęło niemało dotąd utajnionych świadectw. Na przykład, oto takie ze stenogramów przesłuchań samych czekistów: “Były naczelnik wydziału Ławrentiew w posiedzeniu sądowym zaświadczył, że w zarządzie NKWD praktykowano grupowe przesłuchania aresztowanych, jak wtedy je nazywano “masówki”, w sprawie ukraińskiej kontrrewolucji. Było to tak: do gabinetu wprowadzano 7—8 osób, gdzie 2—3 śledczych prowadziło przesłuchanie… W 51. pokoju pracował Reder, tam nawet w dzień były zasłonięte okna i stamtąd zawsze słychać było krzyki aresztowanych. Pamiętam, jakoś tam wprowadzili aresztowanego Kozisa i weszli Szirin i Reder. Po pewnym czasie Kozisa stamtąd wyprowadzili i wprowadzili do mnie do gabinetu. U mnie Kozis usiadł na krześle i zwróciłem uwagę, że krzesło, na którym siedział Kozis, od razu stało się mokre od krwi… Szirin zabronił śledczym pisać protokoły przesłuchań w obecności aresztowanych, byłem naocznym świadkiem, jak Szirin dyktował Rederowi protokół przesłuchania oskarżonego pod nieobecność aresztowanego. Aresztowanych, którzy nie składali zeznań, prowadzono do Szirina, Redera oraz Iwanczenki “na rozmowę”, po czym aresztowani zeznawali…”
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Była maszynistka wydziału Aleksiejewa zaświadczyła, że systematycznie przepisywała korygowane przez Szyrina protokoły przesłuchań aresztowanych. Zdarzało się tak, że niektóre protokoły korygowano kilkakrotnie i ona je przepisywała. Po takich korektach protokół nabierał zupełnie innej treści… Protokoły pisano zazwyczaj długie, na 30—40 stronach. Po zakończeniu pisania Szyrin pytał: „No, jak protokół?..”. To rozumiałam jako zatwierdzenie protokołu…”. W takiej atmosferze i w takich okolicznościach przyszło na świat „zeznanie” Merkurego Fiedorcowa o współpracy z polskim wywiadem, narodziła się „siatka agenturalna” białopolaków na ziemi lityńskiej. A właściwie mówiąc, czyż ta karna-oskarżycielska metoda nie żyje do dzisiaj? Zbyt wiele jest świadectw na korzyść takiego twierdzenia, zbyt wiele niewinnych ofiar, jak słyszymy dzień po dniu!.. …A latem 1942 roku w okupowanej Winnicy władze niemieckie zorganizowały wykopaliska grobów mieszkańców Podola, rozstrzelanych przez NKWD pod koniec lat 30. XX wieku. Na terenie parku kultury i wypoczynku, w samym centrum miasta, odkryto całe zbiorowe mogiły na wpół zgniłych trupów, większość z nich była w domowych ubraniach, nawet z rzeczami. Ich liczba sięgała 10 tysięcy!!! Po ogłoszeniu zewsząd przyjeżdżali do Winnicy ludzie, aby rozpoznać zaginionych bez wieści w zamieci aresztowań i represji bliskich: po ubraniu, talizmanach, krzyżykach, książkach. Wspomina winnicki kompozytor, niestrudzony działacz kulturalny i proświcianin Jakiw Polachiwski. W czasie wojny był nastolatkiem, półsierotą, prawie bezdomnym, ukrywał się z kolegami w winnickich ruinach. Dzieci głód i ciekawość przygnały do parku miejskiego, gdzie dawno już nie rozbrzmiewała muzyka, nie było tańców, kina. Ale wokół tłoczyło się mnóstwo ludzi, wiele kobiet-chłopek. Uważnie przyglądały się łachmanom rozwieszonym na sznurach między drzewami, a gdy coś znalazły, lamentowały. Płacz, lament, krzyki, omdlenia!.. Jakiw podszedł do wielkiego długiego dołu, na dnie którego pracowali z łopatami kopacze. Z dołu niosło nieznośnym smrodem. Kopacze byli wszyscy „pod wpływem”, często popijali coś z manierki. Widocznie dawali im wódkę, żeby dłużej wytrzymali w dole. Raz po raz „na górę” wyciągano trupa za trupem, a w ślad za nimi wyrzucano różne rzeczy. Zauważywszy Jakiwa, chłopak-kopacz nagle wesoło do niego mrugnął i z okrzykiem: „Masz, łap prezent!” rzucił mu sztywną płócienną torbę, wyciągniętą z grobowej ziemi. Torbę Jakiw natychmiast zaciągnął w krzaki. Okazało się, że było w niej kilka kawałków spleśniałej słoniny. „Długo czyściłem nożykiem ten niespodziewany pokarm z tamtego świata, ale choćby kawałeczka przełknąć nie mogłem, choć z głodu skręcało mi brzuch — opowiadał mi Jakiw Wołodymyrowycz. — Wtedy wymyśliłem takie coś: sprzedać tę słoninę na bazarze. I zbyłem ją w końcu. A za zarobione pieniądze kupiłem trzy rzeczy: duży pieróg z ziemniakami, kolorowy ołówek oraz album z białego sztywnego papieru. Nie wiem, skąd mi się to wzięło, ale marzyłem, żeby coś rysować, pisać… Album z wieloma czystymi stronami przechowywałem u siebie aż do czasu, kiedy zapisałem w nim nuty i słowa moich pierwszych młodzieńczych pieśni…”. Słuchałem mojego mądrego dawnego przyjaciela i myślałem sobie: gdzieś tam, w tym dole, leżał i utalentowany samouk z Iwczy — muzyk, chórmistrz, uzdrowiciel, proświcianin Merkury Ławrentijowycz Fiedorcow. Nie było przy nim ulubionych skrzypiec i klarnetu, wspaniałych książek, zeszytów nutowych. I brzmiała mi w duszy pieśń, którą według przekazów bliskich Merkurego Ławrentijowycza lubił śpiewać za życia: Mam ja topór, topór, Jeszcze i kuta blaszka, Nie boję się tego niemca, Ani tego lacha. M. Ł. Fiedorcow z żoną Ołeną i dziećmi Ukraińska szkoła ludowa na Wołyniu. Członkowie „Proświty” 1916 rok Mrażnycia. Dom Ludowy „Proświta” Ruski chór narodowy czytelni „Proświta” w Rakiwce
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
dołączały się z życzeniem autorki, aby Pan przytulił jego duszę do swojego serca. Kondolencje przesłali argentyńscy wielbiciele poety i tłumacza, Bohater Ukrainy poeta Iwan Dracz. Ukraińska szczerość napełniała ciepłem serc i słów chłodną salę domu kultury wraz z występem dziecięcego wzorowego chóru „Siajwo” Niżyńskiej dziecięcej szkoły muzycznej. Pod batutą zasłużonego pracownika kultury Ukrainy Serhija Hołuba wykonał on pieśń „Deszczowa noc” Stepana Spiecha do wiersza Ihora Kaczurowskiego, a także utwory liturgiczne i patriotyczne. Odpowiednim był występ kijowskiej bandurzystki Nadiji Bojaniwskiej z tęsknym „Słowikiem-kanarkiem” oraz kantem Teofana Prokopowycza. Podobnie jak pokaz slajdów o Ihorze Kaczurowskim. I zakończył ten koncert-wspomnienie chór Niżyńskiej szkoły kultury i sztuki imienia Marii Zańkowieckiej podniosłym „Ukraino, Ukraino…” Tarasa Petrynenki. Przedśmiertną wolę zmarłego o pochówku obok domu dzieciństwa wypełnili: Ukraińska Cerkiew Prawosławna, fundacja charytatywna „Niżen”, rejonowa administracja państwowa, rady rejonowa i wiejska, darczyńcy, którzy przekazali środki na budowę i urządzenie grobu. Miłość do rodzinnej ziemi Ihora Kaczurowskiego przetrwała osobiste życiowe burze i dziejowe nieszczęścia oraz dodawała mu sił w dalekich światach. W Krutach nie ma już żywych ludzi, którzy pamiętaliby Ihora Kaczurowskiego. Ale on ma żyć tutaj po śmierci poprzez pamięć następnych pokoleń. Uczestnicy honorowego pochówku są gotowi wesprzeć wiejską inteligencję w organizacji odczytów naukowych poświęconych twórczości Ihora Kaczurowskiego, w stworzeniu jego muzeum, pierwsze eksponaty dla którego przekazali jeszcze pięć lat temu podczas Ogólnoukraińskiej konferencji naukowej: „Ihor Kaczurowski: od Krut do „Starej Europy”.
Tłumaczenie maszynowe
Nadiya ONYSZCZENKO Zdjęcia Wiktora SZATUNA “Urodziłem się pierwszego września według nowego stylu, 19 sierpnia według starego, czyli dokładnie w tym dniu, kiedy w nocy czerwoni partyzanci Kropywianskiego zajęli byli w Nieżynie niektóre punkty strategiczne, i minęło kilka godzin, zanim gimnazjaliści uzbroili się i ich stamtąd wybili. Zatem pierwszy dźwięk, który usłyszałem, pojawiając się na świecie, był ręczny karabin maszynowy niedaleko od szpitala” — wspomina Ihor Kaczurowśkyj w 2007 roku w “Krutach mojego dzieciństwa”, wydanych w Nieżynie. Tym bolesnym wspomnieniem zaczyna się wiersz-dedykacja, napisany z okazji narodzin syna Leonardo. Przeczytał go wzruszony przy grobie ojca, dostrzegając symbolikę w tym, że dzień śmierci w Monachium, na kilka tygodni przed 95. rocznicą urodzin, był cichy, ciepły i słoneczny. Zgodnie z przedśmiertnym testamentem i za Bożym zrządzeniem urna z prochami przebywała w cerkwi Wszystkich Świętych w Nieżynie, a 20 listopada przekazano ją do cerkwi w Krutach, którą prawdopodobnie odwiedzała rodzina Kaczurowśkych. Tutaj 22 listopada obrzęd pogrzebowy rozpoczął ojciec Wasyl, a kontynuował przy nasypie-mogile arcybiskup czernihowski i nieżyński Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Kijowskiego władyka Jewstratij. Wieczne słowa modlitwy za zmarłych powtarzali za nim krewni, rodacy z Krut, wiejscy uczniowie, wykładowcy i studenci Nieżyńskiego Uniwersytetu Państwowego im. M. Gogola na czele z rektorem profesorem Ołeksandrem Bojkiem, urzędnicy, przewodniczący rady rejonowej Ołeh Buzun i przewodniczący rejonowej administracji państwowej Wołodymyr Druhakow, dziennikarze i literaci z Nieżyna, Czernihowa i Kijowa. Profesor Kijowskiego Uniwersytetu Narodowego im. T. Szewczenki Ołeksandr Astafiew, podkreślając osiągnięcia twórcze Ihora Kaczurowśkiego, przypomniał również o tym, że właśnie ten człowiek przywrócił Ojczyźnie imiona wielu wybitnych Ukraińców, którzy nie z własnej woli zmuszeni byli rozwijać rodzimą kulturę za granicą. Towarzyszył Ihorowi Wasylowyczowi podczas jego przyjazdu do Nieżyna i Krut w 1994 roku i był szczerze poruszony niespodziewanym spotkaniem z niemłodą wiejską kobietą, która z ogrodu rzuciła się do dawnego sąsiada. Była to Ołena — młodsza córka Iwana Matwijowycza Kabancia. Kaczurowśkyj nazwał go we wspomnieniach wzorem ukraińskiej pracowitości, przyzwoitości i uczciwości. Właśnie takie cechy pielęgnował w sobie także Ihor Kaczurowśkyj. I zauważali je ci, którzy mieli radość obcowania z ukraińskim inteligentem i jego rodziną na Ukrainie i w Monachium. Ciepłe słowo pożegnania powiedział o niezłomnym Ukraińcu profesor Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu Kultury i Sztuki, nasz rodak Mykoła Tymoszyk. Wiersz-dedykację przeczytał dziennikarz, członek Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy Anatolij Szkulipa. W wiejskim Domu Kultury wspomnieniami dzielili się ludzie, na których los twórczy bezpośrednio wpłynął Ihor Wasylowycz Kaczurowśkyj. Jego pełna cierpienia droga życiowa stała się tematem pracy doktorskiej poetki i tłumaczki Ołeny O’Lir. Zdaniem kierownik katedry Ukraińskiej Akademii Adwokatury Tetiany Kononczuk, Ihor Kaczurowśkyj razem z Wasylem Barką zapoczątkował badania nad Hołodomorem poematem “Wieś w otchłani”. Laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki, redaktor czernihowskiej gazety obwodowej “Hart” Dmytro Iwanow zaliczył literata-laureata Ihora Kaczurowśkiego do potomków tych ukraińskich gigantów ducha, którzy, według słów Ołeksandra Bezborodki, nie zdrobnieli do karierowiczostwa. Poetki Sofija Majdanśka i Lubow Karpenko dziękowały za wsparcie ich twórczości poetyckiej. Przecież Ihor Kaczurowśkyj nie płaszczył się przed znanymi nazwiskami, a szczerze cieszył się utalentowanymi tekstami. Zdążył napisać przedmowę do zbioru przekładów antologii liryki hiszpańskiej i latynoamerykańskiej XVI—XX wieku Ołeny Krysztalśkiej, którą uczciła jego jasną pamięć, otrzymując nagrodę imienia Hryhorija Kocura. I my wszyscy po-
PRENUMERATA—2014 PRENUMERATA—2014 Koszt prenumeraty Koszt prenumeraty (z dostawą i kosztami pocztowymi): (z dostawą i kosztami pocztowymi):
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracyjne KV nr 4066 z 02.03.2000 r. Szef redakcji Pawło MOWCZAN Redaktor naczelna Lubow HOŁOTA Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK Zastępca redaktora naczelnego Jewhen BUKET 279-39-55 Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcji Natalia SKRYNNYK 278-01-30 (tel/faks) Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Dział tematyki społecznej Petro ANTONENKO 279-49-47 Dział pracy proświtańskiej Nadia KYRIAN 270-55-57 Dział kultury Mykoła CYMBALIUK 279-49-47 Dział korekty Tetiana SZCZERBAK Iryna STELMACH 278-63-69 Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Wołodymyr ŻYHUN 278-63-69 Redaktor internetowy Ołeksandr ŁYTWYNENKO 279-39-55 Redaktor dyżurny Jewhen BUKET Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Wydrukowano z gotowych fotoform w spółce z o.o. „Polihrafcentr” w środę. Nakład ogólny w grudniu — 15 400 Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. I n d e k s g a z e t y „Słowo Proświty” — 30617
Tłumaczenie maszynowe