Strona · s. 11strona oryginału ↗
W SNIE WIDZĘ CHATĘ MOJEGO DZIECIŃSTWA Wspomnienia Ołeny Jewdokymiwny Wowk, wieś Małyj Bakaj, rejon reszetyliwski, obwód połtawski
Слово Просвіти, №49 за 2005 рік
odpowiadali: „Zaiste zmartwychwstał!”. My, ukraiński naród, powinniśmy nisko pokłonić się ludziom wiejskim za to, że zachowali ukraińskie słowo, kulturę i duchowość. Wiosna. Topnieje śnieg i płynie dźwięcznymi strumykami. Powracają do domu z ciepłych krajów szpaki, dzikie kaczki i gęsi, bociany. Budzi się przyroda: pszczoły noszą do swoich uli pierwszy, wierzbowy pyłek. Wiosna jest i w naszych dziecięcych duszach, jesteśmy w oczekiwaniu czegoś nowego, biegniemy na Buzową. Na północnych stokach wzgórza, po którym zimą zjeżdżaliśmy na sankach, wciąż leżał śnieg; na dole wartko płynęła wiosenna rzeka, której źródła zaczynały się przy wsiach Łyman i Krochmalci. Południowe stoki, już wolne od śniegu, cieszyły nasz wzrok białymi i niebieskimi przebiśniegami. Nacieszywszy się do syta wiosennymi krajobrazami, wracaliśmy do domu, gdzie tata i mama kończyli już odstawiać od ścian chaty trzcinowe maty, które chroniły nasze mieszkanie przed zimowymi wiatrami i mrozami. Na początku lata mama przechodziła gotować do chatki. Nie było tam mebli, jedynie stały rohatyny z łopatą w pogrzebaczach, którymi mama krzątała się przy piecu. W ciepłej porze, aż do pierwszych jesiennych chłodów, wszyscy spaliśmy rzędem na klepisku, pokrytym świeżym, pachnącym sianem. Szczególnie przyjemnym aromatem napełniała się chata na święto Trójcy lub, jak mówią w ludzie, Zielonych Świątek. Pachniało lubczykiem, tymiankiem, piołunem i łąkowym zielskiem. W sieniach zawsze było dużo jabłek, gruszek, orzechów, śliwek. Na strychu przechowywano ziarno i sól w korytku. Na belce stropowej wisiała w worku słonina. Na podwórzu była duża stodoła, a w niej — koń, owce, świnia z prosiętami, kury. Obok — studnia i wysoki stóg siana. Za chatą rósł duży sad. Każdego lata zbieraliśmy plony jabłek, gruszek, śliwek, kaliny, moreli, orzechów, wiśni, czereśni. Spożywaliśmy sami, częstowaliśmy ludzi. W słoneczne letnie dni chowaliśmy się w cień pod rozłożystymi gałęziami drzew. A w czerwcu po obfitym deszczu w wiśniowym sadzie pojawiały się borowiki — „podwiśnie”. Mama smażyła je na oleju. Jakie one były smaczne! W naszej wsi jest malowniczy zakątek przyrody, nazywają go Brzegiem. Latem rosną tam wysokie trawy, z których wyglądają „kosacce”. Dalej, na łące — barwny „dywan” z krwawnika, mniszka, cykorii, koniczyny, lucerny, tasznika, rumianku, piołunu, kocanek. Wiosną w gęstych zaroślach wikliny wczesnym rankiem wywodzą swoje melodie słowiki. A latem niekiedy zakuka kukułka. Na osice dzięcioł wystukuje dźwięczne rytmy. Prawie pod samą strzechą przemknie dudek, usiądzie gdzieś między gęstymi gałęziami olchy i zaśpiewa swoje „u-dudu”… Ukraińska przyroda w całej swojej wielkości i pięknie... Zawsze czuliśmy się jej nieodłączną cząstką. Pod okazałymi wierzbami mieliśmy własny staw. Tam wiodła się ryba i było jej dużo. Latem tata zwykłym rzeszotem łowił karasie, liny, karpie. Zimą zaś dobrze łowiły się piskorze. W pogodne letnie dni do naszego stawu często przylatywały bociany, parami chodziły po płytkiej wodzie. A już jak wzbiją się w błękitne niebo — oto piękno! A jesienne smutne klangor odlatującego w ciepłe kraje żurawiego klucza... *** Nic, zdawałoby się, nie zwiastowało nieszczęścia, lecz dwa zbrodnicze totalitarne reżimy wykonały swoją czarną robotę. Stalinowscy satrapowie zniszczyli samo życie w tej chacie, wprowadzając sztuczny hołodomor, a hitlerowscy faszyści kontynuowali... Oni spalili, zrujnowali moją rodzinną chatę. Często śni mi się, że mieszkam w chacie mojego dzieciństwa, gdzie czuję takie szczęście, taką radość, której nie da się wyrazić słowami. Duszą jestem zawsze tam, w domostwie moich najdroższych rodziców... 1929 r. rozpoczęła się kolektywizacja, a równolegle — likwidacja wiejskich gospodarzy, którzy zrogowaciałymi rękami karmili swoje rodziny i całe państwo. Stalinowska piekielna maszyna niszczyła mądrego pracownika, dlatego że nie wpisywał się w marksistowsko-leninowskie dogmaty o komunie. W aktywistów, z reguły, szli ci, którzy do pracy nie bardzo się brali, a chcieli komenderować współmieszkańcami. Pomagali im pełnomocni „przedstawiciele klasy robotniczej”. 1930—1931 rr. Do kołchozu wstąpił i mój tata. Ale, przyglądnąwszy się porządkom nowej władzy, wystąpił z niego: samymi dniami pracy rodziny nie nakarmisz, a chleba powszedniego w kołchozie zarobić było niemożliwe. Wtedy władza zaczęła nakładać na tatę i innych indywidualnych rolników dostawy zboża. Pierwszą i drugą dostawę zboża tata wykonał, a trzecią nie, zostawił chleb dla dzieci: nas było sześcioro. Zaczęły się prześladowania taty. Często wzywali do rady wiejskiej, tam torturowali, zaciskali mu palce w drzwiach. Ojciec nie mógł długo znosić takiej zniewagi, zaczął się ukrywać. Prawie każdej nocy przychodzili do nas enkawudziści, szukali taty. Trwało to mniej więcej rok. Tata zmęczył się ukrywaniem, a i niby Jewdokym Omeljanowycz, ojciec Ołeny Jewdokymiwny trochę ucichło — wrócił do domu. Ale o spokoju można było tylko marzyć. 1932 r. Pamiętam, jakoś po Bożym Narodzeniu mój starszy brat Mykoła siedział na piecu, a my wszyscy rodziną na podłodze. Kiedy słyszymy, coś puka na przyczółku w drzewo. Tata mówi: „Co ty tam, Mykoło, pukasz?”. To pukał ptak, dawał znak, ostrzegał tatę. Po jakimś czasie przyszli i aresztowali go, skazali na dwa lata. Ojciec nie skrzywdził żadnego człowieka, nie wziął ani okrucha cudzego. Do siódmych potów pracował na ziemi. W
Podczas pierwszej wojny światowej był dzielnym żołnierzem. Za czyny bojowe otrzymał odznaczenia wojskowe. Razem z tatą służył w armii mieszkaniec tej samej wsi, Łewko Herasymowycz. Opowiadał mi wiele o moim tacie, o ich wojskowej codzienności. Po demobilizacji, pełni młodzieńczego zapału i wiary, wzięli do rąk pług, zaczęli wieść spokojne życie rolników. Z czasem spotkali swoje wybranki, pobrali się z nimi i założyli szczęśliwe rodziny. Łewko Herasymowycz ciężko przeżywał bezprawne uwięzienie swojego wiernego towarzysza, lecz nic nie mógł poradzić. Pod koniec lat 20. i na początku lat 30. cały system państwowy działał przeciwko ukraińskiemu rolnikowi-gospodarzowi. W arsenale walki z pracowitym chłopem wykorzystano wszystkie metody przymusu: zastraszanie, aresztowania, rekwizycje żywności, masowy głód. W 1932 roku poszłam do pierwszej klasy miejscowej szkoły i uczyłam się, dopóki można było chodzić boso. Zimą moja nauka została przerwana z powodu braku ciepłej odzieży i obuwia. W pierwszych miesiącach odbywania niesprawiedliwej kary tata pisał do nas z Kamieńska (być może z Kamieńca Podolskiego w obwodzie chmielnickim). Z czasem listy przestały przychodzić i o tacie do dziś nic nie wiadomo. Jestem pewna, że został rozstrzelany przez enkawudzistów. Na każdą rocznicę przewrotu październikowego przypadało kolejne rozstrzeliwanie ludzi. Miliony zamęczonych nie mają własnego grobu, do którego mogłyby przynieść kwiaty ich dzieci, wnuki i prawnuki. Wśród nich jest mój tata. Gdzie są jego prochy? Kto poniesie karę za zbrodnie przeciwko narodowi? …Wraz z aresztowaniem taty znęcanie się nad naszą rodziną nie skończyło się. Aktywiści zabrali cały chleb, kasze, ziemniaki, konia, uprząż, sprzęt rolniczy, osiem owiec. W 1933 roku rozpoczął się głód w naszej rodzinie, tak jak w całej Ukrainie. Pierwszymi, którzy zmarli z głodu, byli moi bracia Wołodymyr, Sasza, Mychajłyk i siostra Hala. W „głodnej” chacie zostały mama, ja i mój starszy brat Mykołka. Ta straszna tragedia się rozwijała. Pewnego majowego dnia Mykoła poszedł do sadu Ilki — tam dojrzewała morwa. Wszedł na drzewo, spadł, potłukł się i zmarł. Mama leżała wycieńczona na piecu. Potem mówi do mnie: „Ołenko, pomóż mi przejść z pieca na łóżko, bo będę umierać”... Zostałam w wieku dziewięciu lat sierotą zupełną. Żadnymi słowami nie da się opisać mojego żalu i żadnymi łzami nie sposób go wypłakać. W rozpaczy biegnę do ciotki Hanny, siostry mamy, powiedzieć, że zmarła moja ukochana, najlepsza na świecie mama, ale za sadem zemdlałam. Długo leżałam, potem z Bożą pomocą odzyskałam przytomność... Ciotka, usłyszawszy nowinę, zapłakała, ale nocowałam sama ze zmarłą mamą. Pochowaliśmy mamę bez trumny, w płótnie pod sklepieniem, tak jak moich braci i siostrę. Nikogo to nie obchodziło, wszyscy ludzie byli wycieńczeni głodem, a władza szalała. Z powodu Hołodomoru, zorganizowanego przez stalinowski rząd, zmarło do dziesięciu milionów ukraińskich chłopów i ich dzieci. Temu strasznemu ludobójstwu przeciwko ludziom musi zostać nadana ocena w międzynarodowym sądzie. Musi w końcu dojść do „Norymbergi-2”, na której organizatorzy Hołodomoru w Ukrainie ponieśliby zasłużoną karę, choćby w kontekście historycznym. Zakończenie na s. 12. Ten szkic poprowadzi dramatycznymi i do bólu tragicznymi ścieżkami historii ukraińskiej wsi, na których spotkacie się z uczciwymi, pracowitymi, duchowo bogatymi ludźmi. Nie bili się w piersi i nie mówili, że są patriotami, a spokojnie robili ukraińską sprawę na przekór wyzwaniom losu. Uprawiali ziemię, wychowywali dzieci, rozmawiali w ojczystym języku, zachowywali i przekazywali następnym pokoleniom swoje talizmany. Totalitarna władza niszczyła fizycznie i moralnie ukraińskiego rolnika, ale on przetrwał i kontynuuje obsiewanie błogosławionego łanu wybornymi ziarnami. Przez każdy konkretny los przechodzi historia narodu, a w historii narodu — los każdego człowieka.
s. 12 · strona oryginału ↗
Zakończenie. Początek na s. 11. Latem 1933 roku znów zaczęłam chodzić do szkoły, do pierwszej klasy. Brakowało podręczników, zeszytów. Ale partyjna propaganda działała doskonale: papieru na gazety, partyjne broszury zawsze było pod dostatkiem — na nich, między drukowanymi wierszami, kreśliliśmy swoje pierwsze litery. Pragnienie wiedzy było nieodparte. Jestem bardzo wdzięczna wrażliwym, oddanym swojej pracy nauczycielom: Jelizawecie Dmytriwnie Wowk, Herasymowi Romanowyczowi Mostowemu, Musijowi Josypowyczowi Wowkowi, Mykole Tarasowyczowi Zahrebelnemu, Iwanowi Antonowyczowi Kywie, Iwanowi Illiczowi Browczence, Jefrosynii Iwaniwnie Wusyk, Paraskewie Nykyforiwnie. Robili wszystko, abyśmy wyrośli na wysoko wykształconych, szczerych, humanitarnych, duchowo bogatych ludzi. W 1940 r. ukończyłam siedmiolatkę w Horiance i wstąpiłam na pierwszy rok Połtawskiego Technikum Rolniczego, jednak moja nauka trwała tylko do grudnia. W przededniu 1941 r. wyszło rozporządzenie stalinowskiej „ludowej” władzy o opłatach za naukę. Swoją drogą, ukraiński chłop nie dość, że pracował za darmo w kołchozie, musiał jeszcze zapłacić podatek mięsem, podatek za każde drzewo z własnego sadu, a do tego wykupić za gotówkę coroczne obligacje pożyczki państwowej. Większego jarzma dla radzieckiego kołchoźnika nie można było wymyślić. Młodzi ludzie wszelkimi sposobami opuszczali swój rodzinny, kwitnący, lecz niewolniczy kraj i wyjeżdżali do Donbasu. Tam pracowali w głębokich kopalniach węgla, gdzie tracili zdrowie, a często i życie. Do domu nie wracali, ponieważ tam płacili pieniądze, a w domu panowało poddaństwo. Kołchoźnicy nie mieli nawet prawa otrzymać dowodu osobistego. Za rok nauki w technikum trzeba było zapłacić 150 karbowańców. Takich pieniędzy nie miałam, ponieważ stypendium (56 karbowańców miesięcznie) ledwo starczało na wyżywienie. Podczas nauki żyłam w niedostatku, chleba dawali w stołówce po 200 g dziennie, a w mieście produktów spożywczych w wolnej sprzedaży w ogóle nie było, sprzedawano na kartki. Skąd sierota miała wziąć pieniądze na naukę? Kołchoz odmówił pomocy. Musiałam wrócić do domu, aby pracować w miejscowym kołchozie. To wydarzenie tak mnie dotknęło, że kiedy szłam od technikum rolniczego do dworca kolejowego w Połtawie, płakałam tak bardzo, że zgubiłam drogę. Dobrzy ludzie podpowiedzieli, dokąd iść... Przyjechałam do domu, ukończyłam reszetyliwskie miesięczne kursy wychowawców przedszkola. Pracowałam jako wychowawczyni w przedszkolu w kołchozie. Mieszkałam w rodzinnym domu. Kupiłam sobie cielną jałówkę i zaczęłam gospodarować. Miałam już siedemnaście lat. 1941 r. Podczas wojny omal nie wywieziono mnie do Niemiec jako darmową siłę roboczą. Dzięki sołtysowi wsi, Swyrydonowi Wasylowyczowi Tumce, nieszczęście mnie ominęło. 1943 r. faszyści, wycofując się, zabrali moją żywicielkę-krowę, chatę spalili. I zostałam bez niczego, i zaczęłam tułać się po obcych ludziach. 1944 r. razem z mieszkańcami wsi odbudowywałam rolnictwo, zniszczone przez wojnę. Odbudowywały głównie kobiety. Mężczyźni zginęli na froncie, a żywi nie byli jeszcze zdemobilizowani. Kołchoz trzymał się na kobiecych barkach. Zboże młócono za pomocą kieratów. Zaprzęgano trzy pary koni do kieratu, kopano wąski rów w dużym kole, stawiano w tym rowie żelazne koło, na którym mocowano szeroki pas, połączony z kieratem. Poganiacz chodził za końmi, konie poruszały koło, a koło wprawiało w ruch maszynę-młocarnię, która młóciła snopy. Tak zdobywano chleb przed wojną i po wojnie. Później pojawiła się parowa młocarnia. Parowóz pracował na słomie. Maszyna była połączona szerokim pasem z parowozem. Przy młocarni stał jeden mężczyzna, odbierał od czterech kobiet snopy uwolnione z powróseł i wrzucał je do bębna. Wszystko — jak w niemym kinie. Parowa młocarnia wymagała szybkich ruchów obsługującego personelu. Szczególnie trzeba było być bardzo ostrożnym przy bębnie. Przyszło i mnie pracować przy nim. Wiosną młóciliśmy wielkie jak chaty stogi pszenicy. Pracowaliśmy ciężko od rana do wieczora. W jednej wsi kończymy młóckę, dalej przeciągamy maszynę własnymi rękami za pomocą lin do innych wsi. Wszystkie siły i wolny czas oddawaliśmy kołchozowi, a w zamian co? Przypominam sobie, jeszcze przed wojną, aby naprawić chatę, za własne pieniądze kupiłam u leśnika drzewo i przywiozłam do domu. Na drugi dzień do mnie, sieroty, przychodzi przewodniczący kołchozu i zabiera to drzewo. Jakim prawem? Ale o jakim prawie wtedy można było mówić! Kołchoźnicy byli bezprawną siłą roboczą. 1946–1947 r. Znowu głód. W chacie tylko sól i woda. W kołchozie dawali po siedemnaście sztuk bobu dziennie na pracownika: póki doszłam do domu, zjadłam. Rano znów idę do pracy głodna. Pewnego razu poszczęściło się, my z mieszkańcami wsi znaleźliśmy wykreślone z ewidencji kołchozowe doły z zgniłymi ziemniakami. To było nasze ocalenie, żywiąc się nimi, przeżyliśmy do nowych zbiorów. Choć głód szalał z całą mocą, jednak od pracy nikt nas nie zwalniał. Pracowaliśmy nie tylko w kołchozie, ale i u ludzi, w ramach pomocy sąsiedzkiej. Całą wspólnotą budowaliśmy chaty, mieszaliśmy glinę, robiliśmy cegłę-surówkę, z której potem miejscowi mistrzowie stawiali piece, wylewali z cementu i piasku kręgi do studni, młócili cepami żyto, pszenicę, jęczmień. Wspólnymi siłami — w trzy-cztery dni — budowaliśmy chaty. A po zakończeniu pracy, po kolacji, zaczynaliśmy śpiewać. W czasach mojej młodości nie było dostatku. Żyliśmy biednie, w niedostatku, ale byliśmy weseli i szczerzy, nasze dobre, szlachetne myśli były otwarte dla ludzi. Swoją pracą staraliśmy się przybliżyć lepszą przyszłość, która, jak miraż, zawsze chowała się przed nami za horyzontem. 1950 r. Budowaliśmy drogę o twardej nawierzchni Kijów-Charków. Ja tam woziłam ziemię, dwa miesiące wyrównywaliśmy drogowe „płótno”. 1952 r. Zwerbowano mnie z kołchozu do wyrębu lasu w Komi ASRR, gdzie przy czterdziestopięciostopniowym mrozie piłowaliśmy las. Mieszkaliśmy w barakach, a do pracy chodziliśmy osiem kilometrów pieszo po śniegu wysokim do pasa. „Dom” nasz z zewnątrz przypominał długą oborę. Ściany z okrągłych kłód, przekładane mchem, aby nie przenikał mróz i nie zawiewał wiatr. Na dachu mocowano krokwie, pokryte szlifowanymi deskami. Wewnątrz gładka drewniana podłoga i sufit, podbity struganymi deskami. Ogrzewaliśmy się „kozami”, które opalano drewnianymi klockami. Takie same drewniane klocki zamiast benzyny wykorzystywano też w samochodach ciężarowych. Ścięty i oczyszczony z gałęzi las ciągnikami zwożono do spławu do rzeki, tam kłody układano w stosy. Wiosną, jak tylko pękł lód w rzece Peczora, zaczynano spławiać las w dół z prądem do półwyspu Kanin. Dalej ładowano do wagonów towarowych i wysyłano koleją do miejsca przeznaczenia. Nie kobieca to sprawa — pracować w tajdze. Ale taki surowy był czas. Nie było dla nikogo litości — ani dla kobiety, ani dla starego, ani dla małego. Popracowawszy rok w ciężkich warunkach klimatycznych, podważyłam swoje zdrowie na całe życie.
W 1953 r. powróciła z Północy w rodzinne strony, ale nie do własnego domu, bo leżał w ruinach, spalony przez niemieckich faszystów. Mieszkała u kuzynki, Nadiji Denysiwny Wowk. Pracowała ona wtedy w miejscowym punkcie felczerskim i wychowywała dwoje swoich dzieci: Ołeksandrę i Mykołę. W tym samym roku wyszła za mąż za Ołeksija Kyryłowycza Wowka. Początkowo mieszkali w ciasnym domu razem z rodzicami męża, Kyryłem Matwijowyczem i Olhą Antoniwną, oraz jego siostrą Oryną z córką Mariją. Po naszym ślubie wszystkie prace domowe od razu przeszły w moje ręce. W 1954 r. urodził się syn Wasyl. Pamiętam, jak niosłam na rękach małego syna cztery kilometry do chrztu w cerkwi, która znajdowała się we wsi Bałady. Naszą drewnianą cerkiew władze zburzyły. Syna chrzcił wysoki, rumiany pop, ubrany w piękną, lśniącą złotem szatę, w obecności rodziców chrzestnych: Pawła Zacharowycza Bezpałka i Marfy Kyryliwny Wowk. Później i tę prawosławną świątynię zniszczyli nowocześni wandale. W 1956 r. zbudowaliśmy własny dom. Podziękowaliśmy tacie i mamie za dach nad głową i przenieśliśmy się do własnego domu. Tak przewróciliśmy jeszcze jedną ważną stronę w naszym życiu rodzinnym. Podczas długich zimowych wieczorów przy kaganku wyszywałam krzyżykiem ręczniki, przędłam nici, tkałam na krosnach dywany, którymi potem przykrywaliśmy podłogę. Dom zdobyliśmy ciężką pracą, brakowało materiałów budowlanych, ale byli dobrzy ludzie, którzy nam pomagali. Wśród nich stolarz, Machtej Opanasowycz Sribnyj. Wykonał dla nas ławę, stół, półkę na naczynia i jeszcze wiele niezbędnych w gospodarstwie rzeczy. Skrzynia, jako dobra pamiątka po moich rodzicach, do dziś służy nam wiernie. Światowy postęp dopiero nieśmiało zaczynał wkraczać do naszych domostw. W 1960 roku podłączono radio, w 1967 r. podłączono elektryczność, a dopiero w połowie lat 70. zbudowano w
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
