Strona · s. 13strona oryginału ↗
KOŁYSKA JEJ WIELKIEJ MIŁOŚCI 7 grudnia przypada 105. rocznica urodzin Kateryny Biłokur
Слово Просвіти, №49 за 2005 рік
Ziemia rodzi kwiaty, aby kwiaty rodziły wielkich artystów. Ta myśl prześladuje mnie zawsze, gdy zachwycam się surowymi wzorami Hanny Weres i nasyconymi — Hanny Wasyłaszczuk (jak różne są kwiaty Polesia i Przedkarpacia, tak różny jest i koloryt tych mistrzyń), luksusowymi obrazami Hanny Sobaczko i uogólnionymi, doprowadzonymi do symboli wizerunkami sióstr Homeniuk, plastycznymi dziełami Marii Buriak i jubilersko wyrafinowanymi pracami graficznymi Kosti Łysokobyłki. A zwłaszcza wtedy, gdy zachwycam się wirtuozerią pędzla Kateryny Biłokur, jej głęboko poetyckimi obrazami i... listami. Będąc już uznaną artystką, pisała: „...może jesteście niezadowoleni z mojej pracy, że maluję tylko kwiaty? Tak jakże ich nie malować, skoro one są takie piękne! Ja sama, jak zacznę malować jakiś obraz kwiatów, to myślę: oto jak ten skończę, wtedy już będę malować cokolwiek z życia ludzkiego. Ale póki skończę, to w głowie zrodzi się cały szereg obrazów, jeden od drugiego piękniejszy, a wszystko to kwiaty. Oto wam takie coś. A jak przyjdzie wiosna i zazielenią się trawy, a potem i kwiaty zakwitną! Oj Boże mój! Jak spojrzysz wokoło, to ta piękna, a tamta jeszcze lepsza, a ta jeszcze cudowniejsza, i jakby aż pochylały się ku mnie i jakby przemawiały: „Kto nas wtedy będzie malował, jak ty nas porzucisz?”. To ja wszystko na świecie zapomnę i znów maluję kwiaty. Oj, nie gniewajcie się na mnie, moi bliscy i dalecy przyjaciele, że maluję kwiaty, bo z kwiatów obrazy są piękne” (Listy cytowane za prywatnym zbiorem Mykoły Kaharlyckiego). Z kwiatów obrazy są piękne, z kwiatów i ludzie wyrastają piękni uczuciami i myślami, wysocy duchem, bogaci życiową siłą. Twórczo przemyśliwując kwiatowe obrazy (kwiat — to przede wszystkim estetyczna doskonałość i jutrzejszy owoc, to i produkt pracy człowieka, i wychowawca), artystka podkreśla organiczną jedność człowieka i przyrody, wielką harmonię wszystkiego, co jest na ziemi. Choćbym nie przyjeżdżał do Jahotyna, do skromnego kącika Kateryny Biłokur w Muzeum Historycznym im. T. H. Szewczenki, nie mogę się nadziwić jednej z jej wczesnych prac, tak silnej i tak impresyjnej, artystycznie wyrafinowanej i głęboko metaforycznej pracy „Sen”. Niebieski nastrój, jak niebieska noc, kiedy świecą gwiazdy, a księżyc zatrzymał się gdzieś tam w górze, na koronach drzew, i tylko migocze jego światło nad kołyską w lesie. Lekkimi, lekkimi plastycznymi półtonowymi „Bociany przyniosły dziecko”. Lata 50. XX w. pociągnięciami pędzla wyłania się z nocy dziecię w koszulce (pewnie białej, pewnie — bo wszystko w niebieskich półtonach), narzuta, lekka-lekka, aż przezroczysta, zwisa z kołyski (konopne sznurki i powróz — kołysać, przed chwilą ktoś je ukołysał), dziecię się rozrzuciło — rączki, nóżki widać. Świeżo i dobrze spać. I — wolno! A dobrze się śpi, to i sen piękny się śni. Mówią, że dziecię nie widzi snów, niech mówią. Ono widzi takie, jak nikt: bo patrzy oczami wielkiej artystki. Mówią, jakoby to artystka namalowała swojego bratanka i jakoby był bardzo podobny. Ale nie to jest ważne. Cenne jest to, z jakim potężnym, oryginalnym talentem, jak fantastycznie stworzono niepowtarzalny obraz artystyczny. Przesunięcie płaszczyzn, czasu, przestrzeni (kołyska — w lesie, ktoś ją kołysał — z chaty; ludzie, kwiaty, motyle nocne, ważki dzienne, paproć; zabieg, do którego jeszcze nie raz zwróci się Kateryna Biłokur (wspomnijmy jej arcydzieło „Jabłka z Bohdaniwki”!), nadało obrazowi źródlanej świeżości, wysokiej poetyckiej siły. Realne i bajkowe współistnieje w jednym obrazie bardzo ściśle, jako jednolita całość. To pomogło artystce bardzo dokładnie wyrazić swoje myśli — rodzinna ziemia wychowuje i pielęgnuje swojego syna, kocha płomiennego patriotę. Z obrazem „Sen” współbrzmi inny, nie mniej doskonały i wzruszający — „Bociany przyniosły dziecko” („Szczęście”, 1951). Wykonany jest w innej, wyraźnie zaznaczonej gamie, bardziej dekoracyjnie, ale także ma swoją głęboko poetycką treść. Dwa bociany, niczym trębacze, zwiastują: narodził się człowiek. Trzeci — z zaciekawieniem przygląda się, co przyniósł. A w kwiatowej kołysce, jak w luksusowym gniazdku, dziecię leży, nóżkami, rączkami przebiera, jakby w szeroki świat się rwało. Oczy wielkie — dziwi się, jak to pięknie wokoło, jaka piękna jest ziemia. I róże, i piwonie, i malwy, i lilie, i szałwia, i bratki, i bez, i miłek — ileż tych barw! A słoneczniki — z ludzkimi twarzami — aż jaśnieją z radości. Kompozycję rozwiązano wianuszkiem, ulubionym zabiegiem artystki (czasami — z przesuniętym środkiem). Na dole, jako węzeł całego wieńca — półsłonecznik, jak pół słońca; wychodzi na to, że druga połowa słońca — to właśnie dziecię, to ono zeszło na ziemię, jak poranny promień, i rozweseliło świat. Ono — w centrum „Wróbelki”. Koniec lat 40. XX w.
uwagi zarówno kompozycyjnie, jak i pod względem nasycenia koloru oraz celowo podkreślonej dorosłości. To nie bezradny ślepy kociak, któremu jest wszystko jedno, gdzie się urodził, a zdrowy i silny człowiek, piękny fizycznie i duchowo, człowiek, który przyszedł na świat, by utwierdzać radość życia. I na próżno niepokoiła się Kateryna Wasyliwna, kiedy w liście do Lidii Petriwny, żony Pawła Hryhorowycza Tyczyny, chwaliła się swoim niepowodzeniem: „Otóż kilka lat wszystko w głowie mi się snuło, żeby namalować obraz-bajkę. No, tak się zabrałam i namalowałam, jak to dawniej mówiono takie przysłowie: i podkusiło też diabła makiem zagoić. To tak i mnie podkusiło namalować ten obraz-bajkę. Poświęciłam mu dużo czasu, a pożytku z niego żadnego. Bajkę tę nazwałam „Bociany dziecko przyniosły”. I wszystko w niej niby jest w porządku: i bujnie kwitną słoneczniki i inne kwiaty, i bociany stoją i latają, i różne wzory. A tu to psotne dziecko (żeby ono duże wyrosło!). Myślałam ja, myślałam: namalować takie, jak tylko bociany przyniosą — to nie jest zbyt ciekawe. Daj, myślę, namaluję już trochę podrośnięte. Tak namalowałam i przesadziłam, jak to mówią, z miodem. Piszę do Kijowa, aż się chwalę: „Tak, mówię, i tak: przyjeżdżajcie i przyślijcie samochód, ja już skończyłam obraz-bajkę i takiej czarnej urody nikomu nie powierzę, odwiozę sama”. Jak przyjechali z Kijowa historycy sztuki i jak spojrzeli na to moje dzieło, to aż jęknęli: „Co to wy, — mówią, — Kateryno Wasyliwno, wywinęliście! To, — mówią, — spójrzcie i popatrzcie! Czyż takie dziecko bociany przyniosą? To trzeba konia albo woły zaprzęgać, żeby je przewieźć. Patrzę i ja razem z nimi. I prawda: dzieciątko takie, że gdyby zeskoczyło z płótna, to już do stawu i gęsi przegoniłoby!... Oto taka to moja praca...” Cóż, wybaczcie tym historykom sztuki nieudolny żart („Czyż takie dziecko bociany przyniosą?”) — czas rozsądził po swojemu i dzisiaj już nikt tego nie powie. Bo każdy widzi, jak umiejętnie i po mistrzowsku dowcipnie korzystała Biłokur z najróżniejszych wyrazistych środków artystycznych — w danym przypadku z hiperboli. Upodabniając się do tamtych historyków sztuki, można by zarzucić artystce, że kompozycję rozwiązała dekoracyjnie, a elementy kompozycji — i kwiaty, i bociany, i dziecko — wymalowała przestrzennie, niemal naturalnie. Ależ to jej styl, jej światopogląd, jej wyobraźnia twórcza — to to, co wyróżnia ją spośród wszystkich artystów świata. A to już potężny, niepowtarzalny talent. Właśnie tutaj warto byłoby zatrzymać się nad charakterystyczną cechą jej twórczości. Uderza nas skrupulatność, z jaką wymalowywała każdy kwiatek, każdy listek, do jakich subtelności odtwarzała formę, cienie i odcienie, tony i półtony wszystkich detali. Może powstać wrażenie, że artystka przenosiła widziane na płótno fotograficznie. Lecz przyjrzyjmy się jej pracom, a zauważymy: w jednym obrazie są kwiaty z pola, ogrodu, lasu, łąk, są kwiaty, które kwitną wiosną, latem, jesienią; wysokie — na dole, przyziemne — na górze itd. Ona sama tworzy swój kwietnik według modeli natury, taki, jaki podpowiada jej bezgraniczna fantazja, wysoki potencjał poetycki, intuicja artystyczna. „... To naiwne, — pisała Biłokur w jednym z listów, — ale wydaje mi się, że żyć w lesie — to raj, bo we wszystkie cztery pory roku można go malować, a jak wiosną i latem — ile w nim różnych cudownych kwiatów kwitnie, że gdyby namalować bukiet, to patrzyłoby się i nie napatrzyło...” Tutaj artystka łączy wszystkie kwiaty lasu, które kwitną wiosną i latem, w jeden bukiet. W tym, zapewne, klucz do zrozumienia jej stylu twórczego. A co z jej własnym podpisem „Malowała z natury Kateryna Biłokur”? Sądzę, że odpowiedź znajdziemy w słowach znanego artysty Mychajła Derehusa. Kiedy go zapytano, jak pracuje nad obrazami — czy z natury? — to Mychajło Hordijowycz odpowiedział: „Nigdy. Zapamiętuję ludzkie twarze, ruchy, mimikę podczas rozmowy, spotkania, a to i po prostu na ulicy. Bywa, jadę tramwajem i tak się zapatrzę, że zapomnę o wszystkim, aż dopóki sąsiad nie szturchnie mnie w łokieć. A podczas pracy pamięć sama wybiera potrzebny typ postaci. Z natury zaś maluję tylko poszczególne detale: but, podniesiona ręka itp.”. Ostatnie słowa są szczególnie zrozumiałe, gdy oglądamy rzeczy osobiste Kateryny Biłokur, które są eksponowane w Jahotyńskim Muzeum Historycznym: własnoręcznie robione pędzelki (z włosia tchórza), nożyk, farby, paleta z kawałka szkła, na której nałożone są farby (fabryczna — czysta, nietknięta), skrawki futra i... skrzydełka motyli, ptasie skrzydła, brzozowe klocki z korą. Oto te detale, które malowała artystka z natury. Tak, zapewne, było i z kwiatami, ale one się nie zachowały. Za to ich czar i powab widzimy i odczuwamy w wielu dziełach jej niezrównanej sztuki. Wspomnijmy jej unikalne prace — „Kwiaty we mgle”, „Kwiaty polne”, „Kwiaty wieczorem”, „Dalie”, „Kwiaty na błękitnym tle”, „Kwiaty dekoracyjne”, „Bujna”, „Piwonie” (1946, 1948 i 1958 roku), „Kwiaty z orzechami”, „Car-kłos”, „Kwiaty ogrodowe”, „Kwiaty i brzózki wieczorem”, „Róże”, „Bukiet kwiatów” (oba z 1959 r.), „Róże i róże”, „Kwiaty i kalina” oraz inne — a przed nami stanie niewyczerpane bogactwo ojczystej ziemi, niestrudzona energia i fantastyczna wirtuozeria talentu wielkiej artystki, która wyrosła na tej żyznej glebie piękna. I staną się wtedy bliskie i zrozumiałe jej słowa: „... kwiaty, w ogóle, wszystkie są piękne, i oddając jakikolwiek kwiat... to ja nijak nie mogę się na niego napatrzeć, nie upiję się jego pięknem, nie zmęczę się, tworząc, oddawać jego piękno...” I jeszcze takie: „A kwiaty będę malować i malować, bo tak lubię nad nimi pracować, że słów nie znajdę, by wyrazić te uczucia do ich miłości, mojej wielkiej miłości...” „Znając cenę ludzkiej pracy, — pisał Ołeś Honczar, — Kateryna Biłokur raduje się warzywami i płodami ziemi, z czułością opiewa chleb, oddaje poezję płodności. Świeżość porannej rosy, najdelikatniejsze przelewy nieba i prosta łagodna ludzka twarz — wszystko w niej wywoływało nastrój twórczego uniesienia”. Z tego punktu widzenia warto byłoby uważniej przyjrzeć się także portretom, które wykonała artystka. A ile przejrzystości, lekkości, wiosennego przebudzenia jest w cudownych pejzażowych akwarelach Kateryny Biłokur! To jest to, co zniewala wrażliwą duszę niestrudzonej orędowniczki, to jest to, co nie może nie zniewolić serca tak samo niestrudzonego współczesnego człowieka. I wtedy staje się zrozumiały ten niepowstrzymany wyraz uczuć, z jakim kobieta, która ukwieciła nasze życie swoimi arcydziełami, mówi o radości tworzenia: „Oj jak radośnie, gdy jest możliwość „Piwonie”. 1946 r.
codziennie pracować: nie czuje się ani starości, ani samotności, bo spod waszego pędzla każdego dnia na płótnie wyrasta coś nowego, pięknego i cudownego”. I wtedy uświadamiamy sobie wagę jej nieocenionego wkładu do skarbca światowej kultury. “Córka Ukrainy, — pisał Ołeś Honczar, — ludowa artystka republiki Kateryna Biłokur przyciągnęła powszechną uwagę do swoich płócien, zachwycając najbardziej wybrednych znawców i koneserów jaskrawą oryginalnością, poetycką siłą swoich dzieł. Zdawała się opowiedzieć światu, jak utalentowany jest jej naród, jak głęboko rozwinięte jest w nim poczucie estetyczne, jak wrażliwa jest jego dusza na wszystko, co piękne w życiu”. I jeszcze na najżyczliwsze słowa zasługuje wieloletnia praca wspaniałego pisarza Mykoły Kaharłyckiego nad uwiecznieniem pamięci tej oryginalnej wielkiej artystki, w szczególności jego unikalne wydania: “Kateryna Biłokur. Będę artystką!” (Kijów, 1995) oraz “Kateryna Biłokur oczami współczesnych” (Kijów, 2001). To swoista dylogia, w której potężny orędownik Mykoła Kaharłycki przedstawia światu coraz to nowe rysy do portretu genialnej artystki. Dmytro CZEREDNYCZENKO
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
