Strona · s. 16strona oryginału ↗
CZŁOWIEK — WSZĘDZIE CZŁOWIEK
Слово Просвіти, №49 за 2005 рік
Zakończenie. Początek w nr 47, 48 za 2005 r. WŚRÓD PAPUASÓW NOWEJ GWINEI z Papuaskie piękności w czasie wolnym Maria WLAD Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracyjne KW nr 4066 z 02.03.2000 r. Szef-redaktor Pawło MOWCZAN Redaktor naczelny Lubow HOŁOTA Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA Jarema HOJAN Pawło MOWCZAN Anatolij POHRIBNYJ Ołeksandr PONOMARIW Iwan JUSZCZUK Zastępca redaktora naczelnego Maria ŁYTWYN 279-49-47 Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcji Natalija SKRYNNYK 278-01-30 (tel/faks) Sekretarz odpowiedzialny Iryna SZEWCZUK 278-63-69 Dział języka Ołeksandra TKACZ 270-55-57 Dział literatury Ulana HLIBCZUK 270-55-57 Dział pracy oświatowej Olha SKRYPKINA 279-49-47 Redaktor literacki Tamara MART 279-49-47 Dział korekty Tetiana MYCHAJŁENKO Iryna STELMACH 278-63-69 Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Ołeh BESSKYJ 278-63-69 Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http:// slovo.prosvita.com.ua Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617 Wydrukowano z gotowych form fotograficznych w kombinacie „Presa Ukrajiny” w środę. Zam. nr 3301249 Nakład ogólny — 30800 Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Przy korzystaniu z naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Cena prenumeraty, uwzględniając usługi pocztowe: na miesiąc — 3,29 hrywny. na 3 miesiące — 9,59 hrywny. na 1 rok — 37,86 hrywny. dziedziny życia Papuasów. Nieocenione są jego badania w dziedzinie antropologii i świata roślinnego. Lecz szczególny był jego wpływ na życie tubylcze i pomoc bezbronnym mieszkańcom Nowej Gwinei. Z tym apelował do rządu Australii, do władców i uczonych świata. Obrzucano go błotem. Szczególnie w Rosji. Znany czarnosetnik i ukrainożerca Suworin — redaktor gazety „Nowoje wriemia” — zamieszczał artykuły z takimi nagłówkami i epitetami, jak „Papuaska Maklandia”, „Ogłupianie Papuasów”, „Odezwa papuaskiego króla Maklaja Pierwszego”. W tej gazecie był też artykuł z pogróżkami: „Maklaj musiałby znać prawo o głównej odpowiedzialności karnej za namawianie rosyjskich poddanych do emigracji”. Uczony, który poznał, mógł komunikować się z mieszkańcami wioski Bongu i sąsiednich wiosek. Wszędzie witano go jak najlepszego przyjaciela. A on leczył ich, dawał noże, siekiery, lusterka. A kiedy przyjechał do nich po raz trzeci, przywiózł kozę, byczka i krowę. Na krowę mówili, że to świnia z dwoma wielkimi kłami na głowie. Wszystko to dodawało Papuasom pożywienia, a uczonemu autorytetu. Pewnego razu Maklaj poszedł z Garagasi do wioski Bongu porozmawiać z ludźmi w buambramri — budynku publicznym. Przywitano go życzliwie. Z zainteresowaniem wypytywali o wszystko, czego nie wiedzieli. Tym razem o gwiazdy, o morze, o życie za morzami. Do Maklaja podszedł jego przyjaciel Saul. Łagodnie położył rękę na ramieniu, zapytał: — Powiedz, Maklaju, czy ty możesz umrzeć? Wszyscy Papuasi przestali żuć odurzające orzechy betelu i uważnie czekali na odpowiedź. Sytuacja, którą opisuje pisarz Dmytro Czub w książce „Śladami Mikłucho-Maklaja”, nie należała do łatwych, Papuasi przyzwyczaili się słyszeć od Maklaja tylko prawdę. Powiedzieć im, że może umrzeć, to będą wiedzieli, że Maklaj jest tak samo śmiertelny, jak i oni, Papuasi. Ale mówić, że nie umrze, nie chciało się, żeby nie stać się kłamcą, gdyby nagle coś mu się stało. Dotąd nie mówił im nieprawdy. Maklaj wziął ze ściany włócznię i podał Saulowi. — Zobaczymy — spokojnie powiedział — czy Maklaj może umrzeć. Nagle do Maklaja rzucili się przestraszeni Papuasi z krzykami: — Aren! Aren! (Nie! Nie!) Ołeksandr Iwanczenko przez wiele lat badał szlaki Maklaja. Później w swojej książce „Drogami Maklaja” szczegółowo opowiedział, jakim szacunkiem wśród Papuasów cieszył się Maklaj i jak ogromny wpływ na nich wywierał. Razem nazwali rzekę Hohol na cześć przyjaciela kozackiego rodu Maklaja. Ponad siedemdziesiąt nazw w języku ukraińskim naliczył w Nowej Gwinei Iwanczenko już w obecnych czasach. W wielu osadach tubylcy zbudowali chaty specjalnie dla Maklaja, żeby miał gdzie nocować. Dzięki niemu w tych okolicach ustały wojny między zwaśnionymi osadami. Pod wpływem uczonego zmieniały się tysiącletnie zwyczaje. Na przykład dziewczyna, dzięki naleganiom Maklaja, już nie musiała wychodzić za mąż za wybrańca jej rodziców, a za kogo sama pragnie. Bierzemy pod uwagę całą pożyteczną pracę naukową uczonego o różnych drogocenną spuściznę Mykoły Mikłucho-Maklaja. Na Ukrainie w Dniepropietrowskim Muzeum Historycznym są także przedmioty z kolekcji Mikłucho-Maklaja. Wdowa po uczonym przekazała szereg cennych eksponatów wybitnemu ukraińskiemu uczonemu, badaczowi kozaczyzny Dmytrowi Jawornyckiemu. Była to przeważnie broń: tarcza z pancerza żółwia, tarcza ze skóry krokodyla, z ucha słonia, włócznie, strzały, dwa kołczany z krokodylej głowy oraz łuki obciągnięte skórą. Ten podarunek stał się wyrazem szacunku rodziny Mikłucho-Maklajów do znanego badacza kozaczyzny. Z nim Maklaj osobiście spotkał się w pracowni malarza I. Repina, kiedy artysta malował z Jawornyckiego pisarza do obrazu „Zaporożcy piszą list do tureckiego sułtana”. Wiele słyszał Maklaj o Jawornyckim, a spotkał się dopiero w 1887 roku po drugiej podróży do Nowej Gwinei. „Rozmowa trwała do późnej nocy — opowiada w książce wspomnień o Jawornyckim „W poszukiwaniu skarbów” ukraiński historyk Iwan Szapował. — Kozacki potomek Mykoła Mikłucho-Maklaj i kozacki badacz Dmytro Jawornycki mieli o czym rozmawiać...”. Wielki Maklaj pozostawił światu 160 prac poświęconych antropologii, anatomii porównawczej, meteorologii, geografii, zoologii, a także życiu i obyczajom ludzi. Udowodnił, że i Papuasi pod względem umysłowym i moralnym nie stoją niżej niż Europejczycy. Papuasi Nowej Gwinei do dziś uważają Maklaja za swojego. Rosjanie twierdzą: rosyjski uczony. Anglicy, Indonezyjczycy mówią: nasz, to widać po nazwisku, rozpowszechnionym u nas — „Maklaj”. Chatka na drzewie. Tubylcy budują chaty także na drzewach, żeby nie dostał się niepożądany gość
Ekspedycja do Morza Czarnego była jedynie przygotowaniem do dalszych podróży Mikłucho-Makłaja. Pragnął on uzupełnić swoje badania naukowe poznaniem wpływu środowiska naturalnego i społecznego na człowieka. Powraca do znienawidzonej imperialnej Rosji. Przewodniczący Towarzystwa Geograficznego w Rosji i Ministerstwa Floty książę Konstanty pomaga Makłajowi uzyskać pozwolenie na udział w wyprawie na pokładzie wojskowej korwety „Witiaź”, która odpływała na wyspy Oceanu Spokojnego. 8 listopada 1870 roku korweta „Witiaź” odpłynęła z Rosji, z portu w Kronsztadzie. Dostarczyła ona Mikłucho-Makłaja na Nową Gwineę. Swoim pojawieniem się w pobliżu brzegów osad Gorendu i Bongu wzbudził wielki strach wśród ludzi — półdzikich Papuasów. Marynarze korwety zbudowali dla niego niewielką chatę na mierzei Garagasi. Po kilku dniach korweta odpłynęła. Makłaj pozostał z dwoma służącymi: polinezyjskim tubylcem Bojem i szwedzkim marynarzem Ulsonem. Stało się to 8 września 1872 roku. Dla Makłaja i tubylców rozpoczął się złożony proces współistnienia i wzajemnego poznawania. Tubylcy początkowo z rezerwą, pojedynczo przynosili Makłajowi różne produkty żywnościowe. Był to przejaw ich tradycji obrzędowych. Uczony w zamian częstował ich tytoniem, darował czerwone wstążki materiału. Lecz nie wszystko było tak pokojowe i przyjazne. Mając zaledwie dwadzieścia pięć lat, uczony odważył się wyruszyć w tak niebezpieczne miejsca i żyć wśród dzikusów. Ileż niespodzianek na niego czekało! Papuasi początkowo wypuszczali w jego stronę roje strzał, krzyczeli i pokazywali gestami, żeby wynosił się tam, skąd przyszedł. Nigdy wcześniej nie widzieli białego człowieka. Był on dla nich najwyraźniej odrażający, a zarazem wrogi. Grozili mu śmiercią. Ale nic Makłaja nie przestraszyło. Zwyciężył swoją stanowczością, mądrością, ale najbardziej — człowieczeństwem. Mówiono o nim, że potrafi czynić cuda: zapalić wodę i ziemię, latać, zatrzymać deszcz i tym podobne. Plotki rosły i obrastały nowymi zmyśleniami. A do tego pokazał swoją strzelbę. Strzałem zabił ptaka na wierzchołku palmy. Wtedy już jego siła i autorytet w oczach tubylców stały się niepodważalne. Po pół roku Mikłucho-Makłaj Rzeka Gogol na Nowej Gwinei. Tak ją nazwał Makłaj. Jeszcze wiele nazw i ukraińskich słów pozostawił uczony Papuasom niepoznane, chciał podzielić się z całym światem. Piękno nowogwinejskiej przyrody przypominało mu Ukrainę, jej krajobrazy, słowicze noce. Chciał, aby ukraińscy Poleszucy osiedlili się kolonią w ziemskim raju, który odkrył i pokochał. I pisał do rosyjskiego cara o pozwolenie na przesiedlenie. Ale nie poparto go, a nawet wyśmiano. Lecz nie wszyscy tak źle odnosili się do wielkiego uczonego i humanisty. Lew Tołstoj przeczytał fragmenty dziennika Makłaja. Był zachwycony jego działalnością wśród Papuasów, pracą naukową i humanitaryzmem. Lew Tołstoj pisał do Makłaja: „...wzrusza i zachwyca w waszej działalności to, że... wy pierwszy, bez wątpienia, doświadczeniem udowodniliście, że człowiek — wszędzie jest człowiekiem, to znaczy dobrą, towarzyską istotą, w kontakt z którą można i należy wchodzić dobrem i prawdą, a nie armatami i wódką. I udowodniliście to wyczynem prawdziwej odwagi, która tak rzadko zdarza się w naszym społeczeństwie...” To bardzo podbudowało naukowca-badacza. Pomimo ciężkiego stanu zdrowia, za radą Tołstoja, dalej pracował nad swoim dziennikiem. A kiedy choroba na pewien czas ustępowała, występował z publicznymi wykładami. Sale były przepełnione słuchaczami. W sumie władał trzynastoma językami. Niestety, wspaniały dziennik Mikołaja Mikłucho-Makłaja „Wśród dzikusów Nowej Gwinei” ukazał się już po śmierci uczonego. Nie tylko malaria, na którą zachorował na Nowej Gwinei, ale także ignorowanie i szykanowanie skróciły mu życie. Makłaj opuścił świat w 42. roku życia. Był żonaty z pięknością Małgorzatą Robertson, córką australijskiego premiera. Urodziła mu dwóch wspaniałych synów — Włodzimierza i Aleksandra. Po stracie męża mieszkała jakiś czas na Ukrainie, w rodzinnym gnieździe Makłajów w Malinie. Kochała Malin, ukraińską łagodną przyrodę, oczy matki Makłaja, Katarzyny Siemionowny, które przypominały jej oczy ukochanego męża. Wnuki uczonego i wszyscy potomkowie w Australii strzegą do- A sam Makłaj tak powiedział o swoim pochodzeniu australijskiemu dziennikarzowi, korespondentowi sydnejskiej gazety „Sydney Morning Herald” w 1884 roku: „Moja osoba jest żywym przykładem tego, jak szczęśliwie połączyły się trzy odwiecznie wrogie siły. Gorąca krew zaporoskich kozaków pokojowo zlała się z krwią ich, wydawałoby się, nieprzejednanych wrogów, dumnych Lachów, rozcieńczoną krwią zimnych Niemców. Czego w tej mieszance jest więcej, czy który z jej składników jest u mnie najznaczniejszy, sądzić byłoby nierozważnie i raczej niemożliwe. Bardzo kocham Ojczyznę mojego ojca, Ukrainę, ale ta miłość nie umniejsza szacunku do dwóch ojczyzn rodziców mojej matki — Niemiec i Polski”. Cud w piórach. (Bogaty tubylec w piórach ptaków rajskich, obwieszony drogimi muszlami-kina. Od nich pochodzi nazwa państwowej jednostki monetarnej — „kina”). Zdjęcie Ołeksija Oniszczuka, Pyłypa Wakulenki oraz z dokumentów archiwalnych M. Mikłucho-Makłaja.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
