Strona · s. 11strona oryginału ↗
Z WIERZCHOŁKÓW WYSOKICH LAT
Слово Просвіти, №52 за 2005 рік
ności. A brzmią one całkiem naturalnie i w jedności, od razu demaskując fałsz postulatów politycznych dwulicowców i próżniaków o rzekomym istnieniu „dwóch Ukrain”. Jedna ona u nas, jedna! — zrozumcie wreszcie. Konstatuję: tematy matki, chleba, tragedii wielkiego głodu z 33-go i II wojny światowej — to główne warstwy tematyczno-obrazowe tej książki. Dramatycznym okazał się los poety od lat dzieciństwa aż do dojrzałości. Lecz on w rozpacz nie popadł, a jedynie przetopił przeżyte na wersy poruszającej poezji (s. 32): A chmurki szły, jak z niewoli, I w chmurach wiatry kołysały. Strzępy mojej koszuli, Co anioły wyszywały. Temat matki w książce jest na tyle artystycznie uwypuklony, że autor podkreśla to w tytułach wierszy. Przykłady są wszędzie: „Matczyny jasny żal”, „Przeddzień macierzyństwa”, „Matczyna prawprawda”, „Młoda matka”, „Matczyny wiersz”, „Maminy świąteczny Wielkanoc”, „Matka pieliła ziemniaki”, „Prała matka płótna”, „Matczyne ręczniki”, „Bajki matczynej matki”, „Matka dzieli wieczerzę”, „Matczyny wujek”, „Wojna, matczyne czekanie”, „Matka patrzy na mnie”, „Czekaj nas, mamo”, „Matczyne napomnienia”, „Malowana matka”, „Matczyne siódme niebo”, „Niosę wodę dla matki”. Wszystkie te utwory nie są faktograficzne — mamy do czynienia z estetycznie doskonałymi poematami, bardzo często fabularnymi, w których liryczny bohater jest jedną z wiodących postaci. Co więcej, ta tematyka została wyprowadzona z czysto osobistego wymiaru i zaprojektowana na ogólnospołeczne parametry, jak w wierszu „Bilet do raju” (s. 49): I wtedy przemówi matka: — Synu, Ja twoje smutki rozproszę. Wyprowadź z niewoli Ukrainę — Będzie raj w naszym ogrodzie. Tutaj słowo matki i wewnętrzny monolog lirycznego bohatera łączą się, bo on, człowiek, który tyle wycierpiał na własnych barkach, sercem czuje, że i dzisiaj „kruk zbiera kłosy na ściernisku, jak matka moja w trzydziestym trzecim roku”. Walka o przetrwanie objęła całą biosferę. Ale proporcje przetrwania podłości i niesprawiedliwości wciąż są te same (s. 75, 76): Myją ręce kaci — wszystko wybaczy się katom? Mamo, ty nie wybaczysz — zbyt boleśnie nam. Mamo, ty nie wybaczysz! — Ukraina łka. Już ten czas przepływa, jak z dzbana woda. I żebyśmy nie przywykli właśnie do takiego czasu, nie zostali ukołysani, poeta stale ostrzega nie w deklaracjach, a w dość wyważonych formach artystycznych. I tutaj logicznie dodaje się męski głos — bardzo mistrzowsko wcielony w cykl „Ojcowska wyszywanka od matki”: tak, w jednym z wierszy zagęszczenie jednokorzeniowych podmiotów odsłania wielki dramat narodu ukraińskiego, przy czym jest to wcielone nie na wzniesieniu rytmu, a na jego opadaniu (s. 78): Krzyżyki, krzyżyki – potem dworce: Piaski, Romny, a wtedy Konotop. Krzyżyki kładły się prosto na podkłady — To dla mamusi, żeby wracali. Krzyżyki, krzyż... — na wagony przygodne, Na semafor, co jak boski palec. Krzyżyki, krzyż... — za Mychajliwski Chutor. Krzyżyki, krzyżyki, krzyżyki, krzyż... Cechą znamienną recenzowanego zbioru są swobodne, często jednoczesne ekskursy lirycznego bohatera w dzieciństwo z jego głodnym 33-m, w wojnę, w powojnie, w teraźniejszość i w przyszłość. I w tym cyklu — również. Tutaj nieprzypadkowo zaznaczono Chutor Mychajliwski — stamtąd zawsze wiatry zimne i ostrzegawcze. Bo jeśli, nie daj Boże, postawimy krzyż na swojej państwowości czy zgodzimy się na paradoks dwujęzyczności, wtedy codziennością będzie obraz przedstawiony w takim czterowierszu (s. 84): A potem zgorzkniale, z chrypą, Niby przez szczerbinki sierpa: — Zawołajcie wujka Archypa, Niech w ogródku zakopie!.. Naród, żegnając się z komunizmem, wymyślił dowcipną tyradę: „Sierp i młot — śmierć i głód”. A skąd nam je przynieśli?.. Otóż to. Mówić o poezji Mykoły Petrenki — to przede wszystkim mówić o indywidualnym kunszcie jej autora. Inne aspekty są takie: od skojarzeń przeżytego i wycierpianego. Nowa książka Mykoły Petrenki ma taką dedykację — „Mojej matce Uście Dmytriwnie i wszystkim ukraińskim matkom 1933 roku…” poeta łatwo przechodzi i do czysto artystycznych skojarzeń (s. 87): I stoją, stoją sami na ulicy: Skorbna matka i Skoworoda... Tutaj, oczywiście, widoczne jest nawiązanie do Pawła Tyczyny i jego wielkich dzieł: poematu „Skorbna matka” i symfonii „Skoworoda”. Wiersz „Wczesna wizyta” (s. 74) wykonany jest w trudnej kanonicznej formie monorymu. Zresztą sama męska rym z wybuchowym „r” jest jednocześnie aliteracją, która tworzy wyraźnie wygładzony szereg dźwiękowy. Utwór „A ja uczę modlitewkę” (s. 30, 31) zbudowany jest na zasadach polisyndetonu i tautologicznego refrenu. Mykoła Petrenko, poeta określonego lirycznego nurtu, w razie potrzeby łatwo przechodzi i na groteskową inwektywę (s. 119): W niebyt nas zintegrowali, Oszołomionych niedouków, — Zamiast nas naklonowali Purkisów, Buzyn, Śmierdziuchów? Czy prowadzą nas do pustyni Telewizyjne cyklopy, — Podrzucając do burdeli Afro-Azji, Europy? Metajęzyk symboli — główna cecha wiersza „Matka na Majdanie”. Połączenie zasad zmiennego refrenu i pytającej retoryki stanowią istotę poezji „Marzenia-widziadła”. Utwór „Wilcze królestwo” można uznać za wzór semantycznego asonansu (ten ostatni termin do wersologii wprowadził Kornelij Zieliński). Wiersz „Jabłoń się uśmiecha” jest naturalnie stylizowany na folklor. U podstaw małego poematu „Upadła zmarszczka na twoje czoło”, który dał tytuł całej książce, leży tak zwany transformatywny refren. Użyto go dziesięć razy, dzięki czemu metamorfozę lirycznego bohatera łatwo i logicznie przeprowadzono od „Upadła pierwsza zmarszczka na czoło, po raz pierwszy posiwiała głowa” do „Milionowa zmarszczka upadła na czoło, w milionowy raz posiwiała głowa”. Nawet przez wysoki kunszt autora i wyjątkową poprawność wydawców można zobaczyć nie tylko dominujące sukcesy zbioru, ale i jego pojedyncze przeoczenia. Tak, nie wiadomo, pod czyją redakcją wyszła książka. Najprawdopodobniej jest to redakcja autorska, ale przecież trzeba ją oznaczyć w wydaniu. Historiofilozoficzna koncepcja wiersza „Najlepsza z chat”, w istocie, zagubiona jest przez brak należytej obrazowości. Coś podobnego stało się i z wierszem „Cztery wiatry”, który pozostawia wrażenie dawno znanych folklorystycznych symboli i motywacji. Oczywiście, poszczególne przeoczenia nie są decydujące i nie mogą zepsuć jasnego wrażenia z tomiku prawdziwej poezji „Upadła zmarszczka na twoje czoło”. Anatolij HRYZUN, członek NSPU, m. Sumy. Zdjęcie Myrosława Burtowego
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
