Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

NAD POLEM USCHŁYM MARTWE WIATRAKI…

Слово Просвіти, №52 за 2005 рік

3 grudnia 1923 roku w Kijowskim Teatrze Operowym imienia T. H. Szewczenki odbył się wieczór literacki, który stał się jednym z wydarzeń poświęconych spotkaniu dużej grupy kijowskich i charkowskich pisarzy pod hasłem „Na drodze do jedności”. Zmordowana rewolucją i wojną domową, głodem, chłodem i tyfusem Ukraina zaczęła odżywać, a swojego miejsca pod słońcem szukali literaci. Czasopismo pod nazwą „Nowa Hromada” (wyobraźcie sobie: „ogólnospółdzielczy, ekonomiczno-naukowy i literacko-artystyczny miesięcznik wiejski”) opublikowało zdjęcie grupowe, na którym doliczyłem się 23 osób: 22 mężczyzn i jednej kobiety; stali się oni szkieletem studiów literackich „Hart” i „Pług”. Majk (właściwie Mychajło) Johansen siedzi obok M. Chwylowego — rozumieli się dobrze zarówno wtedy, gdy mowa była o wielkich perspektywach komunistycznej przebudowy świata, jak i wtedy, gdy trzeba było bronić odrębności języka i literatury ukraińskiej, chronić ją przed domową i moskiewską żandarmerią ideologiczną. Urodził się Johansen na przedmieściach Charkowa jesienią 1895 roku. Po ojcu odziedziczył pracowitość i piękny język niemiecki, po matce — Hannie Kramarewskiej — ostry profil, błyszczące oczy, fotograficzny portret Szewczenki, a także Vrohnatur und Lust zum Fabulieren (skromność i skłonność do fantazjowania — tak mówił o tym ojciec). Uczył się, a następnie wykładał na Uniwersytecie Charkowskim i jego filii w Połtawie (kurs historyczny języka ukraińskiego). Z autobiografii: „Będąc już gimnazjalistą, pisałem wiersze — w językach rosyjskim i niemieckim. Wiersze te nie zadowalały i zostały spalone wszystkie razem około 1916 roku. W roku 1918 zacząłem pisać wiersze w języku ukraińskim i uznałem, że wychodzą one bardziej naturalnie”. Johansen pracował w różnych gatunkach, ale w historii literatury pozostał przede wszystkim jako poeta. Żartobliwie skarżył się, odpowiadając na pytania ankiety „Czasopisma Uniwersalnego” (1929): „Nie zmieniając w porę nazwiska na »Hreciuk« lub »Steciura«, został pominięty przez szczerą ukraińską krytykę”. W rzeczywistości Johansen był postacią bardzo zauważalną na literackim firmamencie; trzymał się, umownie mówiąc, bliżej lewego skrzydła, ale był właśnie poetą, a nie „braciszkiem”, i nie miał skłonności do epatowania i skandali w stylu Semenki. Grał w piłkę nożną i tenisa, polował na kaczki, palił fajkę — i był sympatyczny Ołeksandrowi Dowżence, który namalował wspaniały portret poety. Ich znajomość była owocna. Johansen (wraz z byłym atamanem Jurkiem Tiutiunnykiem, któremu władza radziecka rzekomo wybaczyła wojnę przeciwko bolszewikom) napisał scenariusz do filmu „Zwenigora”. Obraz ten był czwartym, który nakręcił Dowżenko — i pierwszym, który zapoczątkował jego sławę; pojawienie się filmu na ekranach Ukrainy (1928) stało się prawdziwą sensacją artystyczną. Bohater obrazu — tysiącletni dziad Niewymierający — przez całe życie szuka skarbu dla siebie i ludzi. Realne, symboliczne i fantastyczne plany wydarzeń przecinają się jakby przypadkowo i nieuporządkowanie, a w rzeczywistości tworzą potężną aurę ludowej i właśnie ukraińskiej poetyki. Scenariuszowy sylwet, wzbogacony potężną intuicją Dowżenki, zaczął żyć nowym życiem; Johansen z zachwytem obserwował fantasmagoryczne widowisko na białym ekranowym płótnie. Jurka Tiutiunnyka wkrótce rozstrzelano; Dowżenkę „w instancjach” „Napoleon, nie Kant,//A ślusarz od remontu na Ziemi”. Była rewolucyjna romantyka i było poczucie nie tylko własnego uczestnictwa, ale i odpowiedzialności za „remont”. W 1921 roku M. Johansen, W. Sosiura i M. Chwylowy wydają „Nasz uniwersał”, wersy jego poświadczają nastroje wielu twórców: „Nie z negatywnym programem niszczenia tego, co samo się rozkłada, idziemy torować nowe drogi, a jako śpiewacy żywej twórczości proletariatu, jako poeci-pionierzy w jasny świat — komunizm. […] Nasze szeregi skrzydlate będziemy spajać żelazną dyscypliną robotniczych rytmów i proletariackich metafor. W tym poprzednicy nasi i prorocy Szewczenko i Franko. […] Język ukraiński bierzemy jako pewny i bogaty materiał, dany nam w spadku przez tysiącletnie pokolenia ojców naszych — chłopstwa ukraińskiego”. Zauważywszy, że pośród trzech autorów uniwersału mamy tylko jednego Ukraińca Sosiurę, a Johansen i Chwylowy (Fitilow) są etnicznymi Niemcem i Rosjaninem, powiemy, że właśnie od niego (a nie z kremlowskich dyrektyw) mamy chronologizować to, co później nazwano „ukrainizacją Ukrainy” i co w rzeczywistości powinno było stać się po prostu świadomym ukraiństwem. Swoją drogą, w 1923 r. Johansen wydał podręcznik „Ukrainskij jazyk” (który, oczywiście, mógł przydać się tylko tym, którzy nasz język naprawdę chcieli znać). W latach 1921—1923 publikowane są poematy „Komuna” oraz „Rewolucja” — miejscami organiczny, a miejscami dziwaczny splot kosmicznych nut i codziennych prozaizmów, eksperymentów z rytmem i rymem oraz klasycznie przejrzystych wersów. „I wiem ja: z pieśnią Komuny//Ja przejdę pola i tysiąclecia,//W polach pieśni śpiewać będą bajuny//I wieczorem im wierzyć będą dzieci”. I obok — przez stronę czy dwie: „A wy, pod butem czerwie// Różowe i żółte,//Zgasły wam hasła,//Zatarły się slogany,//Wy, co żółty czerwiec//Zrobili z czerwonego października,//Gdyby czas zawrócił wstecz…” Industrialno-urbanistyczne motywy — nieodzowna cecha ówczesnej „zaawansowanej” poezji — dekorują wiersze Johansena, ale czasem „wprost” i nudno, a czasem, rzec by można, po ludzku. Mamy takie: „Zużywa się dziewięć procent energii,//Resztę huczą próżno w chmury…”, ale czytamy, jak „syn Gerwazjusza” odczuwa właśnie to, co można odczuć, ale nie można opowiedzieć „w procentach”: Huczy, świszcze i leci Z kraju w kraj, z kraju w kraj. Podnosi się i spada magnes. I wyłania się z pamięci tramwaj, Na zakręcie chyli się i skrzypi I zamyka. Wyrasta gaj… Maszyna marzy. Chyli się magnes. Chwylowy w tym sensie (jak i w ogóle) był bardziej kategoryczny — on już widział demoralizację i maszynyzację przyszłości: „Wkrótce my zupełnie zapomnimy cichą serdeczność i będziemy nie to zmaszynizowanymi drapieżnikami, nie to drapieżnymi maszynami” („Opowieść o strefie sanatoryjnej”). Wygląda na to, że poetyka Johansena wibruje w dwóch wymiarach — agitacyjnym i lirycznym; przy tym nie powstaje wrażenie (przynajmniej u mnie), że jeden z tych wymiarów jest sztuczny czy wymuszony: Mychajło-Mike jest taki, jaki jest. Skąpy na epitety i metafory tradycyjnego brzmienia; skłonny szukać i znajdować definicje i porównania czy to zbyt niedokładne, czy to zbyt dokładne, ale, rzec by można, niewygodne dla percepcji, a czasem — zdolne drażnić: „Dłuto pod gwóźdź zębami wbijaj, towarzyszu”; „jak sen konia przed sosnowym bojem”; „chory z ręką na siwych oczach”; „zza rogu wagony, jak wrony”; „Tylko ze śniegu gołe ściernisko//Podpiera za trupem trup”; „powiedział komdyw,//Słowa zgniótłszy w garść”; „jak niewierny apostoł,//Obejmuję osikę rozpiętą”; „Batalionu nie ma. Są ludzie,// Co ich oto zarąbią…”; „za linię lasów gnał pędem pociąg-pies”. Dodając do tego łamaną rytmikę, Johansen jakby prowadzi czytelnika zrujnowaną drogą, tłuczonym szkłem i cegłą, i to bardzo szybko — właściwie popycha w plecy. Chce się odpocząć… I natrafiasz (radośnie) na coś dziecinnie spokojnego: „Oto idę po szynie i chwieję się,//Czy dojdę do końca, czy upadnę…//Las po lewej, jak zielony zając,//Zapatrzył się na mój chód”. Ale odpoczynek zbyt krótki, bo przez dwie strofy wszystko staje się nie takie, jak się wydawało: „Ja idę po szynie i chwieję się,//Czy dojdę do wieku, czy upadnę.//Las się zatrzymał…” Odpowiadając na pytanie już wspomnianej ankiety „Uniwersalnego czasopisma”, Johansen skarży się: „Napisałem scenariusz „Zwenigora” i został starannie przemilczany. Został okradziony wielokrotnie i wielorako przez wielu poetów”. W 1929 roku, kiedy publikowano ten tekst, pracowity poeta jeszcze nie wiedział jednej dziwnej rzeczy (o której do dziś nikt nigdzie nie napisał). Mowa o tym, że jeden z jego pierwszych wierszy „Ballada o trzech chłopcach” (1923) i trzy-cztery fragmenty z cyklu „Ballady o wojnie i odbudowie” (1933) są i fabularną, i liryczno-emocjonalną kanwą, po której J. Janowski wyszywał swoich sławnych „Jeźdźców” (1935) (za co „został” ogłoszony żywym klasykiem). Nie chodzi, oczywiście, o plagiat: sto stron prozy nie jest ekwiwalentem dwudziestu stron poetyckich, jednakże… Wszakże i Janowski — jak Johansen — zapłacił swoją cenę za szczęście pozostania Ukraińcem w ZSRR. Chodzi, oczywiście, o plagiat; w porównaniu z wierszami Johansena proza Janowskiego na- „Syn Gerwazjusza, ja, Mike Johansen, — bezpośredni potomek dziadka swojego dziadka, który był pisarzem we wsi Ekau guberni mitawskiej — pierwsze swoje wiersze wycinałem nożem na drzwiach piwnicy. I choć zapuszczały korzenie mojego drzewa genealogicznego w siwą zaporoską starożytność, pierwsze wiersze swoje wycinałem na drzwiach piwnicy w języku niemieckim i, mając już 9 lat, bardzo rozsądnie filozofowałem o starości i śmierci. [...] Zatem, ja umrę w 1942 roku i, osiedliwszy się w królestwie cieni, będę prowadził rozsądną rozmowę z Hezjodem, Heine i Cervantesem. Ale ja będę z nimi rozmawiał w języku ukraińskim, bo wierzę, że nasza kwiecista ojczyzna jest diamentem w gronie wolnych narodów świata”. Mike Johansen, Autobiografia (1929)

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn